HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda Almatyda 50 saq qorǵany bolǵanyn dáleldeıtin derekter arheolog Borıs Dýblıskııdiń eńbekterinde kezdesedi. 1940 jyly onyń «1939 jyl Almaty aýmaǵynda júrgizilgen arheologııalyq zertteýlerdiń nátıjesi týraly qysqasha esep» degen monografııalyq eńbegi jeke jınaq bolyp jarııalandy.
M T Opredelıt ıazykAzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı AzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı Zvýkovaıa fýnksııa ogranıchena 200 sımvolamı Nastroıkı : Istorııa : Obratnaıa svıaz : Donate ZakrytOnda Almatynyń Jandosov, Tájibaev kóshesi boıynda jáne №20-22 lınııa boıynda ornalasqan №3 saq qorǵanynyń 2 myń jyldyq tarıhy bar ekenin jáne ózi kórgen qorǵandardyń eń kónesi degendi aıtady.
«Máıitterdiń súıegi jáne onymen birge jerlengen zattardyń saqtalý deńgeıi onyń óte erte zamandarǵa tıesili ekenin kórsetip tur. Almatyda óte erte zamandarda saq patshalary men kósemderi jerlenetin panteony bolýy ábden múmkin. Sebebi saq qorǵandary óte kóp jáne bir-birine jaqyn ornalasqan. Bul derekti júıeli túrde zertteý kerek» degen batyl tujyrym bar.
Osydan eki jyl buryn dúnıeden ótken Bekmuhambet Nurmuhambetov te KSRO arheologtarynyń Esik qorǵandaryna keshendi túrde nazar aýdarýyna Almatydaǵy qorǵandardyń kóp bolýy sebep bolǵanyn talaı ret aıtqan. О́tkende «e-gov» júıesiniń «Ashyq úkimet» bóliminde «Almaty qalasy ákimdiginiń 2010 jyldyń 10 qarasha kúni qabyldaǵan tarıhı jáne mádenı mańyzy bar eskertkishter týraly №4\840 qaýlysyna ózgerister engizý týraly» qaýlysynyń jobasy jarııalandy. Arnaıy komıssııanyń talqylaýyna usynǵan qujat jobasynda nazarymyzdy aýdarǵan tusy – Jandosov, Tájibaev jáne №20-22 lınııa boıynda ornalasqan №3 saq qorǵanyn tarıhı jáne mádenı mańyzy bar eskertkishter tiziminen alyp tastaý týraly usynysy.
Almaty qalasy tarıhy mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri Murat Nurpeıisov №3 saq qorǵany 2010 jyly tarıhı eskertkish retinde baqylaýǵa alynsa da, qazba jumystary 2015 jyly bastalǵanyn aıtady. Qorǵan tarıhyn qoınaýyna búgip jatqan jer ıesimen aradaǵy uzaq kelisimderden keıin ǵana qazba jumystary bastalǵan. Qorǵan bizdiń dáýirimizge deıingi VII-V ǵasyrǵa tıesili ekeni qazba jumystary nátıjesinde anyqtalypty.
«Qazba jumystaryn júrgizgen kezde eki qaptaldan geometrııalyq formanyń izi qazirge deıin baıqalady. Saq kósemderi jerlengen jer ekenin qorymnyń aýmaǵy men qurylymnyń ózgesheligi dáleldep tur. Jalpy, qazaq jerindegi qorǵandardyń tonalýy óte erte zamandardan bastalǵan. HVIII ǵasyrda qorǵandardan tabylǵan altyn buıymdardy Reseı patshasy men onyń aınalasyndaǵylarǵa syılyq retinde berý dástúrge aınalypty. Tek HIH ǵasyrdan bastap qasıetti oryn degen kózqaras qalyptasa bastaǵan», – deıdi Murat Nurpeıisov.
«Almatydaǵy Saq qorǵandarynyń konsentrasııasy, jerleý atrıbýttaryna qarap erte zamandarda, tipti temir dáýirinde qazirgi Almatynyń bir bóligi Egıpettegi О́liler patshalyǵyna uqsas qasıetti oryndar bolǵan, saq patshalary nemese olardyń úzeńgiles serikteri, týǵan-týystary sol oryndarǵa jerlengen dep boljam aıtýǵa bolady», – deıdi zertteýshiler.
Bul ispen aınalysqan arheologtar Almatydan tabylyp jatqan qorǵandardy tolyqtaı saqtap qalatynymyzǵa senbeıtinin aıtady. Sebebi bizde tarıhı, sakraldy mádenı oryndarǵa barý nemese mádenıeti degen túsinik áli qalyptaspapty.
«Tarıhı eskertkishterge, qorǵandarǵa bulaı beıjaı qaraýǵa bolmaıdy. Eger olardy saqtap qalǵymyz kelse, eshnársege tıispeıik. Bul jerde eshqandaı shoý uıymdastyrýdyń qajeti joq. Ata-babalarymyzdyń qasıet tutqan jeri. Tek qorshap qoıaıyq. Zamana kóshinen túsip qalmaı bizge jetkeniniń ózin tarıhtyń qalaýy dep túsinetin kez keldi. Biz arǵy zamandarda ómir súrgen adamdardyń senimine qurmetpen qaraýdy úıreneıik», – deıdi Murat Nurpeıisov.
Gúlbarshyn SABAEVA
Almaty