Jarqyn Shákárim: Halyqtyq mýzykaǵa qamqorlyq qajet

– Jarqyn Jaqııauly, joǵary bilimdi mýzyka mamanysyz, zert­teýshisiz, jazýshylyǵyńyz taǵy bar, búgingi áńgimemizde mádenı ómi­rimizdegi mýzyka baǵytynyń ótkeni men ketkenin kókteı sholsaq jáne de onyń qazirgi ýaqyttaǵy hal-ahýa­ly týraly ne aıtar edińiz?

– Erterekte úlkender aıtyp otyrýshy edi, patsha zamanynyń nebir qıyn­shylyǵyn da bastan keshtik, ber­gi keńestik kerzi etiktiń de tep­kisin kórdik dep. Eki zamannyń erek­sheligi eki bólek, jer men kókteı ǵoı. Ondaǵysy KSRO-nyń tusynda bar­lyq adamdardyń jaǵdaıy teń boldy. Baı, kedeı degen uǵym múldem bol­mady. Oqý men emdelýdi úkimet (memleket) kóterdi. Halyqqa jaǵdaı jasaldy. Osyǵan jetkenimizge myń da bir shúkir degendi meńzegendigi bolar.

Qarııalardyń sol kezdegi aıtqa­nyn­daı, osy kúngi egde tartqandar da aıyrmashylyǵy jer men kókteı eki formasııanyń eleginen ótti. Ke­ńes­tik saıasattyń tusynda saıa­sı­ qýǵyn-súrgindi de, sondaı-aq Se­meı po­lıgonynyń tajaly sharpy­ǵan qasiretti kezeńdi de kórdik. Sóıt­kenmen ár zamannyń shynaıy aqı­qatyn aıtpasqa taǵy bolmaıdy.

Máselen, keńestik dáýirdiń al­ǵash­qy bastaýynda, 1925 jyly Alek­sandr Zataevıch Orynborda «Qa­zaq halqynyń 1000 áni» jınaǵyn ja­ryqqa shyǵardy. Qazaq ASSR Ha­lyq aǵartý komıssary Temirbek Júr­genov alǵashqy qazaq operasyn, alǵashqy qazaq horyn, alǵashqy sımfonııalyq orkestri men halyq as­paptary orkestrin uıymdastyrýǵa uıyt­qy boldy. Bul kórinister árıne, qazaq halqynyń mádenı damýyndaǵy buryn-sońdy bolmaǵan iri jeńis edi.

Endi ózimizdiń Táýelsizdik zamanyna mysqaldaı da bolsa kóz júgirtip kórelik. Baıqap qarasaq, elimizdegi óner ujymdarynyń deni keńestik zamannan jetip saqtalǵanyn baıqaımyz. Sol opera teatry, fılarmonııa, Qazaq­konsert, sol sımfonııalyq orkestr, halyq aspaptary orkestrleri, sol hor kapellasy, bári de derlik keńestik kezeńnen jetken óner ujymdary. Iаǵnı búgingi urpaq ókilderi ótken sosıalıstik qoǵamnan qalǵan óner ujymdaryn barynsha saqtap, jańa zaman erekshelikterine beıimdelgen, jańa mazmundy, jańa sıpattaǵy árekettermen jalǵastyryp otyr.

HH ǵasyrdaǵy mýzyka óneri opera, oratorııa, sımfonııa, kantata, ka­pella, kvartet, romans tárizdi san sapatty janrlar úlgisinde damyp qalyptasqany belgili. Sol kezdegi kom­pozıtorlardyń kópshiliginiń shy­ǵar­malaryna arqaý bolǵan mý­zykalyq janr túrleri búgingi tańda qalaı saqtalyp otyr? Buǵan sonymen qatar patrıottyq rýhta ta­nylǵan jandardyń belsendiligin mý­zyka tilimen, mýzykalyq ta­qy­ryp­pen aıshyqtaı aldyq pa degen suraqty qosýǵa bolady. Osy ja­ǵynan qazirgi mýzykalyq úrdiske kóz júgirtsek, elimizde tanylǵan 100 jańa esim jetistikterin madaqtaý, ha­lyq mártebesin kóterý úlgisi mýzyka tilinde qandaılyq deńgeıde nası­hattalmaq degen oıǵa jeteleıdi.

Qazaq mýzykasyn aspandatyp aıdaı álemge tanytqan Ahmet Jubanov, Evgenıı Brýsılovskıı, Latıf Hamı­dı, Sydyq Muhamedjanov, Nurǵısa Tilendıev, Erkeǵalı Rahmadıev tá­riz­di kompozıtorlar kózderiniń tiri­sinde halyqtyq shyǵarmalarymen rýh­ty kóterdi, kópshiliktiń rııasyz súıispenshiligine bólendi. Opera janrynda tulpardyń tuıaǵy, asyldyń synyǵy, ulylardyń sońy bolyp dúnıeden ótken Erkeǵalı Rahmadıev jazǵan «Abylaı han» sahnaǵa shyǵarylǵanyn bilemiz. Erkeǵalı aǵamyzdan keıin kompozıtorlarymyz jańa opera jazypty, sahnaǵa shyǵarypty degendi qulaǵym shalmapty... Estimeı, kiná menen bolsa, Qudaı keshirsin.

Ras, osy kúnderde Kompozıtorlar odaǵynyń tóraıymy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Balnur Qydyr­bek, Jolaman Tursynbaev, Ermurat Úsenov, Beıbit Dáldenbaev tárizdi halqymyzdyń erekshe iltıpatyna ıe bolǵan, qadaý-qadaý týyndylarymen tanylǵan qaıratker tulǵalar da bar ekeni shyǵar kúndeı shyndyq. Olardan áli de táýelsizdigimizdi kúrdeli janrda sýretteıtin, asqaqtyǵyn beıneleıtin tushymdy dúnıeler kútemiz.

– Kópshilik aıtyp júrgen «myna za­man – ánshilerdiń zamany» degen pikir­ge oraı oıyńyzdy ortaǵa sal­sańyz.

– Birinshiden, qazaq efırlerinde kúni-túni 90 paıyz estradalyq án­shiler nasıhattalady. Onyń ústine án­shiler án oryndaýlarymen qoımaı, tele­vıdenıede júrgizýshilikpen aınalysyp ketti. Sondaı bir zamanǵa tap boldyq, Qarashash. Ekinshiden, jas kompozıtor-ánshiler aspandaǵy jul­dyzdardan da kóbeıip ketti. Al endi injý-marjandaı shyǵarmalarymen tanylyp, bar ómirin mýzykaǵa arnaǵan joǵarydaǵy tanymal tulǵalardyń qata­ryna bir ǵana ánimen efırge shy­ǵyp, lezde kompozıtor atana qal­ǵan keıbir jastarymyzǵa ne deýge bolady? Osyǵan jol bergen kimder? Árı­ne bular kórkemdik keńestiń joq­tyǵynan, efır nasıhatynyń nem­quraılylyǵynan oryn alǵan olqy­lyqtar. Basynda ataǵanymyzdaı, ótken HH ǵasyrda qazaq mýzykasy birneshe janrlar baǵytynda órken­dese, búgingi tańdaǵy mýzykamyz negizinen bir ǵana, estradalyq janr úlgi­sinde damý ústinde. Buǵan kýá – qazaq aspanynyń, qazaq efıriniń qazirgi qalyptasqan ahýaly. Munda estradalyq ánder nasıhaty 90 paıyzdy qurasa, halyqtyq mýzykalyq áýenderdi nasıhattaý 10 paıyzdyń o jaq, bu jaǵynda. Mysal úshin, Orta Azııa elderinde halyq aspaptary orkestrleri, tól janrlary, ánderi men aspaptyq shyǵarmalary efır arqyly kúndelikti berilip oty­rady. Al bizde Qurmanǵazy atyn­daǵy akademııalyq halyq aspaptary orkestrin, Nurǵısa Tilendıev atyn­daǵy «Otyrar sazy» orkestrin aptalap, aılap áreń tyńdaımyz.

– Mundaı keleńsizdiktiń kózin qa­laı joıýǵa bolady?

– Men ulttyq tól mýzykamyzdy radıo men teledıdardyń tańǵy efır­lerinen berý kerek der edim. Nege deseńiz tańsáride tyńdalǵan mý­zyka úniniń áseri, ulttyq mýzyka aspaptarynyń úni, ásem án men tát­ti kúı, jumsaq jyr men tekti terme adam balasynyń kóńiline kúni boıy, erteden keshke deıin alapat sezim syılaıdy, tirshilik dúnıesine qush­tarlandyrady, jigerlendiredi. Adam boıy jaqsy sezimde júredi. Son­dyqtan da ándermen qatar kúılerdi de tańsáriden bastap teledıdar men radıo efırlerinen úzbeı nasıhattaǵan durys.

Mundaǵy túıindeler oı – táýlik boıyna efırden beriletin mýzykalyq nasıhattyń tepe-teńdigin saqtaý. Es­tra­dalyq ánder árıne jastarǵa unaıdy. Alaıda jastarmen qatar qo­ǵamda ómirlerin efırge eleńdep ótkizip jatqan egde kisiler de bar eke­nin esten shyǵarmaǵanymyz jón. Olar ulttyq mýzykanyń káýsar únin tyńdaǵysy keledi. Teleradıo qyzmetkerleri osyny eskerse deı­miz. Máselen, tańǵy 7 men 10-nyń ara­lyǵynda tyńdaýshynyń suraýy bo­ıynsha «Aq tilek» baǵdarlamasynan Kúlásh Baıseıitovanyń, aǵaıyndy Rıshat jáne Músilim Abdýllınderdiń, Ermek Serkebaevtyń, Jamal Oma­rova­­nyń, Rábıǵa Esimjanovanyń, Roza Baǵlanovanyń, Bıbigúl Tólegeno­valardyń oryndaýyndaǵy ánderdi nege berip turmasqa?! Nege deseńiz búgingi orta býyn ánshiler osy aǵa-­apalaryna qarap ósti ǵoı. Bul oıym­nyń tobyqtaı túıinine kelgende, teledıdar kórermenderiniń de, radıo tyńdaýshysynyń da suraýyn eskerip, estradany tym asqaqtatpaı, halyqtyq mýzykamen tym quryǵanda dárejesin teń nasıhattaý qajet degim keledi.

– Qazaqtyń ǵulama ǵalymy Bo­lat Sarybaevtyń shákirtisiz, Al­maty­da 1980 jyly shańyraq kótergen Respýblıkalyq halyq mýzyka aspaptary mýzeıiniń tuńǵysh dırek­tory boldyńyz, «Sazgen» ansam­blin uıymdastyrdyńyz. Osy oraıda Bolat Shamǵalıulynyń hal­qymyzdyń kóne mýzykalyq aspaptaryn damytýdaǵy eleýli eńbe­gi jaıynda aıtyp berseńiz.

–  Mýzykalyq aspaptardy ǵylymı turǵyda zertteý isi orta ǵasyrda ál-Farabıden bastaý alatyny belgili. HIH ǵasyrda Shoqan Ýálıhanov qo­byz aspabyndaǵy oryndaýshylar jaıynda sol ǵasyrǵa tán derekter keltirip jazdy. HH ǵasyrda hal­qymyz­dyń kóne mýzykalyq aspaptaryn túbegeıli zerttep, jańǵyrtqan pro­fessor Bolat Sarybaev edi.

Biz Bolat aǵamyzdyń qazaq mýzyka mádenıetiniń damýyndaǵy baǵa jet­kisiz ǵylymı eńbekterin áli kúnge deıin baǵalaı almaı otyrmyz. Bir ǵana mysal, Altyn Orda zamanynan bergi ýaqytqa deıin qazaqtyń handyq zamanynda paıdalanylǵan sherter men jetigen degen aspaptar bolǵan eken. Alaıda bular túrli jaýgershilik zamanǵa baılanysty paıdalanylýdan qalǵan, anyǵy joǵalyp ketken. San­daǵan ǵasyrlar boıy atalmaı kel­gen, ısi qazaq estip-kórmegen osy eki kóne mýzykalyq aspabymyzdy Bolat Sarybaev HH ǵasyrda, ıaǵnı 1968 jyly halqymyzǵa qaıtardy. Ol kisi jańǵyrtqan basqadaı da asataıaq, dý­dyǵa, qońyraý, úskirik, sazsyrnaı, qossyrnaı, tastaýyq, qýraı-ysqyr­ǵysh, úshpildek, ysqyraýyq, qaýyrsyn syrnaı, múıiz syrnaı, uran, buǵyshaq, kerneı, dańǵyra, syldyrmaqty qamshy, qońyraý tárizdi sandaǵan aspapty bylaı qoıǵanda, jetigen men sherterdi qaıta jańǵyrtýy qazaq aspaptyq mýzykasynyń asa iri jańalyǵy, quby­lysy retinde sanaldy. Ǵulama ǵalym Rahmanqul Berdibaevtyń: «Búgin­gi ur­paq qolynan túsirmeı paıdalana bastaǵan sherter men jetigendi qaı­tadan jańǵyrtyp, jetkizip bergeni úshin ǵana Bolat Sarybaevqa eskertkish ornatýymyz qajet» degen sózin de sol tusta estigenbiz.

– О́zińiz ǵalymnyń bul rette qan­daı eńbekterin basa aıtar edińiz?

– Qazaqtyń aspaptaný áleminde Bolat Sarybaev eki ǵylymı jańalyq ashty. Birinshisi – qazaq halqy men túrki halyqtary mýzykalyq aspap­ta­rynyń sanyn jáne bitimin tanytatyn, sondaı-aq oryndalý erek­shelikterin aıqyndaıtyn jikteý kes­tesin jasap, «Bolat Sarybaev kes­tesi» eńbegin jaryqqa shyǵardy. Ekin­shisi – kóne mýzykalyq aspaptar tabylǵan óńirdiń kartasyn túzip berdi. Ǵalymnyń ǵylymı jobasyna negizdelgen ol eńbegi – «Bolat Sarybaevtyń mýzykalyq aspaptar kartasy» dep ataldy. Ǵalym ashqan osy eki jańalyq qazaq mýzykalyq aspaptaný ǵylymynyń baǵdarshamy bolyp qalyptasty.

– Keńes zamanynda kórealmaý­shylyq pen ishtarlyqtyń saldary­nan qanshama tanymal tulǵalar kózi tirisinde durys baǵalanbaı, kóp jaǵdaıda elge sińirgen eńbek­teri ataý­syz qalyp qoıdy degen sy­nı pikirler jıi aıtylady. Hal­­qy­­myzdyń ótken-ketken tarıhynan mundaı jaıttardy az kez­des­tir­meısiz. О́nerdiń turaǵy – taza­lyq emes pe?

– Solaıy solaı-aý. Áıtkenmen qy­zyl ımperııa kezinde aýyzeki áńgimelerde, «túrik», «túrki» degen sóz tirkesteri keńes mádenıetiniń kórinisinde ashyq aıtyla bermeıtin, sol kezeńniń ıdeologııasyna qarsy, kere­ǵar qalyptasqan uǵym bolatyn. Mysaly, Bolat aǵamyzǵa qaı­­ta oralsaq, «ǵalymnyń keıbir tu­jy­rymdary qoǵam múddesine saı kel­meıdi» degen pikirler aıtylǵan ǵoı. Netken nadandyq deseń­shi! Mundaı jańsaq paıymdar, onyń túrkilik mý­zyka jádigerlerin qazaq áýletine jıi nasıhattaýyna baılanysty týyn­daǵan. Ol kisi qazaqtyń kóne mýzy­kalyq aspaptarynyń bári de túrki dúnıe­sinen jetken mura ekendigin ashyp jazdy jáne nasıhat quraldary arqyly el-jurtqa jıi-jıi kórine berdi. «Sarybaev feodaldyq zamandy ańsaǵan, eskilikti kóksegen adam» degen árkimderdiń kórealmaýshylyq sózderin myna qulaǵymyz estidi... Degenmen ǵalymnyń halqymyzdyń mýzykalyq aspaptaný ǵylymyna qosqan úlesi búgingi urpaq aldynda saırap jatyr. О́tken 2017 jyly ǵalymnyń týǵanyna 90 jyl tolýy­na oraı Qyzylorda qalasynda ót­ken «Qorqyt jáne uly dala sazy» halyqaralyq folklorlyq mýzyka festıvalinde «Bolat Sarybaev jáne túrki álemindegi etnoaspaptaný máseleleri» taqyrybynda Dúnıejúzi ǵalymdarynyń basqosýy, ǵalym eńbegin halyqaralyq dárejede aıshyqtaýy shyndyqtyń shyraǵyn eshkim alaqanmen búrkemelep tura almaıtynyna taǵy bir márte kózimizdi jetkizdi.

– 1974 jyly Reseı Federasııa­synyń Ortalyq arhıviniń qyrǵyz bóliminen fonografqa jazylǵan Ámire­niń oryndaýyndaǵy ánderdi taýyp, elge jetkizdińiz. Ámire jaı­ly birneshe kitap jazdyńyz, son­daı-aq «Ámire» fılmine de qaty­syńyz bar. Fılmge tarıhı keńes­shi retinde úles qosqan ekensiz. Osy týraly pikirińizdi bilgimiz ke­ledi.

– Men ózim ár jyldary tek Ámire Qashaý­baev týraly ǵana alty zertteý kitabyn jazǵan adammyn. Ánshi jaıynda osynshama kitap­tyń avtory ekenimdi estigen soń, «Ámire» fılmin túsirýdi qolǵa al­ǵan ame­rıkalyq rejısser Djef Ves­panyń 2016 jyly meni izdep osynda kelmesi bar ma. Ol kisimen Almatyda eki kúndeı áńgimelestik. Oǵan Ámire jaıly 40 jyldan bergi bar bilgenderimdi aıtyp berdim. Sol kezdesýde sheteldik rejısser ánshi Erkin Shúkimannyń oryndaýynda Ámire shyrqaǵan ánderdi tyńdap rıza boldy. Almatydaǵy onyń qabiri basynda duǵa oqyp, quran baǵyshtadyq. Sodan ol kisi meni fılmniń keńesshisi etip bekitti. Eki jyldan soń, ıaǵnı jaqynda «Ámire» fılminiń Astanada jáne Almatyda ótken alǵashqy kórsetiliminde rejıssermen kezdesip, bir-birimizdi quttyqtadyq.

Árkimniń óz aıtar pikiri bolatynyn eskersek, «Ámire» fılmi maǵan unady. Unaǵan tusy – ánshi Ámire jaıly taba almaı júrgen beınemizdi, jete almaı qalǵan oıymyzdy, aıta almaı ketken sózimizdi álem ánshile­riniń halyqaralyq baıqaýy arqyly kórsetip, keremet shynshyl bederlegen. Amerıkalyq Djef Vespaǵa Alla razy bolsyn! Bul fılmde Ámireniń jer-jahandaǵy jeńisi aıshyq­talady. Ánshi arqyly Qazaq eliniń mártebesi kóteriledi. Qazaq halqyna degen Al­lanyń bir syıy boldy. Osydan júz jylǵa jýyq ýaqyt buryn, 1925 jyly radıo áli damı qoımaǵan, teledıdar degen múldem atymen joq kezde Ámire osylaısha qazaq eliniń án ónerin aıdaı álemge tanytty.

Kezinde Álkeı Marǵulan, Serke Qojam­qulov, Elýbaı О́mirzaqov, Sapar­­ǵalı Begalın, Qanabek Baı­seıitov, Qurmanbek Jandarbekov, Júsip­bek Elebekovterdiń batasyn alǵan myna meniń sol sańlaqtardyń armandaryn oryndaýǵa, fılm arqyly jetkizýge múmkindik týǵyzǵan Mádenıet jáne sport mınıstri Arys­tanbek Muhamedıulyna jáne fılmniń demeýshisi Álıdar О́te­muratovqa rızashylyǵymdy bildi­remin.

Bıyl Ámire Qashaýbaıulynyń týǵa­nyna 130 jyl tolyp otyr! «Am­re v Parıje» («Ámire Parıjde») degen kitabym uly ánshiniń 130 jyl­dyǵyna meniń tartýym bolmaq. Alla buıyrtsa, osy jyly áıgili jazýshy aǵamyz Medeý Sárseke Ámire jaıly kitabyn jaryqqa shyǵarmaq.

 Jalpy, ánshige qatysty tabylǵan árbir jańa derek óte mańyzdy sanalady. Fransýz kompozıtory ári mýzy­katanýshysy Pol Le Flemniń Ámire jaıly jazǵan: «Strannaıa dlıa zapadnogo cheloveka poezııa ıshodıt ot etıh pesen, rojdennyh pod drýgım nebom. No onı peredaıýt tý je nadejdý na schaste, tý je nadejdý na bol, chto ı drýgoe ıskýsstvo», degen buryn-sońdy esh jerde jazylmaǵan beımálim sózin Parıjde IýNESKO kóleminde qyzmet atqaryp júrgen Asqar Abdrahmanov balamyz ta­ýyp, alǵash ret jarııalap otyr. Pol Le Flemniń bul aıtqany Romen Rollan, Anrı Barbıýs, Djordj Gershvın, Anatolıı Lýnacharskıı men Aleksandr Zataevıchterdiń jaz­ǵandary tárizdi qundy pikir sanalady.

– Qazaq ulttyq mýzyka ónerine sińir­­gen eńbegińiz ólsheýsiz. Sóıtsek te alda taǵy qandaı josparla­ry­ńyz bar?

– О́ner adamynyń ómiriniń ózegi, kúshi, qadir-qasıeti – toqyrap qalmaýda. Meniń jeke kitaphanamda myńdaǵan kitap­tar, zertteýler, fotosýretter, el ishinen kelgen júzdegen hattar saqtalǵan. Solardy taǵy bir qarap shyǵyp, suryptap aldaǵy jumys­tarymmen baılanystyryp, oı túısem deımin. Aldaǵy ýaqytta Ahmet Jubanovtyń fonografqa jazylǵan kúıleri jáne Nurǵısa Tilendıevtiń keremet oryndaýshylyǵy men dırı­jerligi týraly eńbekter jazýdy josparlap otyrmyn. Sondaı-aq bar ómirimde túrli basylymdarda jarııalanǵan 400-ge tarta maqa­lalarymdy, kitaptarymdy, zert­teýlerimdi bir jerge jınastyryp, «Avtorlyq bıblıografııalyq kita­bymdy» shyǵarý da oıda bar. Den saý bolsa, Alla buıyrtsa eken dep júr­min.

– Áńgimeńizge rahmet! Áli de qaı­ra­tyńyzdan qaıtpaı eńbektene berýińizge, bıik belesterge jetýińiz­ge ti­lektespiz!

Áńgimelesken

Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan»