Qazaq til biliminiń aǵa býyn ókilderinen bir keremet qasıetti kórýge bolady. Ol oqymystylarymyzdyń san qyrlylyǵy, ǵylymı-zertteýlerdegi jan-jaqtylyǵy der edik. Mine, sondaı ǵylymı shyǵarmashylyǵynyń aýqymy keń, ár alýan salalarǵa tarmaqtalǵan, atap aıtqanda, qazaq tili biliminiń tarıhy, grafıka, orfografııa máselelerin, sondaı-aq qazaq tiliniń morfologııa jáne sózjasam salalaryn zertteýmen qatar, qazaq tilin oqytý ádistemesin de zerdelep, eleýli tabystarǵa qol jetkizgen, búginde toqsan jastyń tórine shyqqan Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri, Pedagogıkalyq ǵylymdary akademııasynyń akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Nurjamal Oralbaıqyzynyń eńbegin erekshe aıtýǵa bolady.
Qazaq til bilimin damytýǵa úlken úles qosyp, qazaq tilin ózge ult ókilderine úıretýde eńbek sińirgen ǵalymnyń qalamynan monografııa, 11 oqýlyq, 15 oqý quraly, 11 oqý baǵdarlamasy, 200-ge tarta ǵylymı maqalalardyń týýy til bilimi bilgiriniń ár alýandyǵyn kórseteri anyq.
Qazaq tilindegi etistiktiń grammatıkalyq qurylysynda saraptamalyq formanttardyń keń oryn alatyndyǵyn joǵary ǵylymı-teorııalyq deńgeıde zerdelep, 1971 jyly qorǵaǵan «Qazaq tilindegi etistiktiń analıtıkalyq formanttary» atty doktorlyq dıssertasııasynda usynǵan ıdeıalary ǵylymı jurtshylyqtyń erekshe nazaryn aýdarǵan edi. Tek qazaq til bilimi emes, jalpy túrkologııada da sheshimi ártúrli pikir qaıshylyqtaryn týdyryp júrgen máselede jańa baǵyt usyndy. Oǵan ǵalymnyń «Qazirgi qazaq tilindegi etistiktiń analıtıkalyq formalary», «Qazirgi qazaq tilindegi analıtıkalyq formanttardyń qurylysy men maǵynasy» atty monografııalaryndaǵy ǵylymı zertteýleri dálel bolady. Sondaı-aq «Qazaq tilindegi etistiktiń kategorııalary», «Qazirgi qazaq tiliniń morfemalary júıesi» monografııalyq eńbekteri de grammatıka teorııasyna qosylǵan ǵylymı úles dep baǵalandy.
Nurjamal Oralbaıqyzynyń eleýli eńbekteri qazaq tiliniń sózjasam máselesimen tyǵyz baılanysty. Sózjasam máselesin jańa baǵytta, jańa ǵylymı negizde joǵary dárejege kótergen jáne sózjasamnyń keıingi zerttelýine sony baǵyt silteýge, sózjasamǵa kózqarasty ózgertýge, jańa ıdeıalarǵa bastaýǵa professor N. Oralbaıdyń jaýapty redaktorlyǵymen 1989 jyly jaryq kórgen «Qazirgi qazaq tiliniń sózjasam júıesi» atty monografııanyń mańyzy óte zor bolǵanyn aıtýymyz kerek.
Monografııada qazaq til biliminde tuńǵysh ret sózjasamnyń jalpy teorııalyq máseleleriniń ǵylymı negizi jasaldy. Buǵan deıin sózjasam júıesi, onyń jalpy zańdylyqtary sóz bolǵan emes. Zertteýlerdiń bári negizinen jeke sóz taptarynyń jurnaqtar arqyly jasalýy týraly bolyp keldi. 1988 jyly jaryq kórgen professor N.Oralbaıdyń «Qazirgi qazaq tilindegi san esimniń sózjasamdyq júıesi» atty monografııasynda ǵalym qazaq tiliniń sózjasam júıesine tolyq sıpattama berdi. Bul qazaq til biliminde tildiń sózjasam júıesine berilgen tuńǵysh ǵylymı sıpattama bolatyn. Buǵan deıin ol másele retinde qoıylǵan emes. Onda qazaq tiliniń qalyptasqan ózindik júıesi uzaq ýaqyt ishinde talaı ózgeristerdi ótkizip, qalyptasqany dáleldengen. Uzaq ýaqyt ishinde sózjasamdyq birlikter qalyptasyp, olardyń qoldanylýy, týyndy sózderdiń jasalý zańdylyqtary qalyptasqany ǵylymı turǵyda dáleldendi, san esimderdiń sózjasam júıesi tuńǵysh ret sıpattalyp, onyń ózindik erekshelikteri kórsetildi. San esim sózjasam júıesinde negizinen analıtıkalyq tásil qoldanylady degen tujyrym eńbekke ózek bolyp, dáleldenip otyrady. San esimniń sózjasamdyq birlikteri san ataýlary dep dáleldegen ǵalym san ataýlarynan basqa san ataýlarynyń jasalýy, qosylý jáne kóbeıtý zańdylyǵy arqyly jasalatyn naqty tildik derekter negizinde dáleldep, onyń túrli modelderin jasaǵan.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, san esim sózjasamy týraly monografııada qazaq tiliniń sózjasam júıesi tuńǵysh ret ǵylymı másele retinde sóz bolsa, 1989 jylǵy monografııada «Sózjasamnyń jalpy máseleleri» arnaıy zerttelip, onda tildiń sózjasam júıesi ekinshi ret tolyq sıpattamaǵa ıe boldy. Sózjasam júıesi máselesiniń ishinde sózjasamdyq taldaý, týyndy sózder, sózjasam negizdiligi (motıvasııa), sózjasamdyq tizbek, sózjasamdyq uıa, sózjasamdyq maǵyna, sózjasamdyq tıp máseleleri sóz boldy.
2002 jyly Ǵylym akademııasynyń Til bilimi ınstıtýtynyń grammatıka bólimi daıyndaǵan «Qazaq grammatıkasy» atty óte mańyzdy, qundy eńbek jaryq kórgen bolatyn. Eńbektegi sózjasam máselesi professor N.Oralbaıdyń basshylyǵymen daıyndalǵanyn atap ótkenimiz abzal. Sózjasam máselesi ǵylymnyń sońǵy jetistikterine negizdelip, óte joǵary dárejede jazylǵanyn jáne baı tildik derekterge negizdelip berilgenin baıqaýǵa bolady.
Jańa ǵylymı týyndylardyń ómirge kelýine baǵyt-baǵdar beretin, professor N.Oralbaıdyń kóp ıdeıalarynyń jas ǵalymdarǵa oı salyp, onyń ári qaraı damýyna jol ashqanyn, ıaǵnı jańa ǵylymı týyndylardyń ómirge kelip jatqanyn qazirgi qazaq tilindegi bolymdylyq-bolymsyzdyq kategorııasy týraly, qazaq tilindegi zattyń kúrdeli ataýlarynyń teorııalyq negizderi, qazaq tilindegi sózjasamdyq uıa problemalardyń ǵylymı-teorııalyq negizderi, qazaq tilindegi nóldik morfemanyń fýnksııalyq jáne semantıkalyq aspektisi týraly ǵana 10-nan astam doktorlyq jáne kandıdattyq dıssertasııalar qorǵalǵany ǵalym ıdeıalarynyń jalǵasyn taýyp jatqanyn kórsetedi.
1989 jyly jaryq kórgen monografııada ǵalym dáleldegen kókeıtesti máseleler ǵylymda tanylyp, odan ári damytylyp kele jatqanyn, professor N.Oralbaıdyń kótergen jańa ǵylymı máseleleri ǵalymnyń «Qazaq tili sózjasamy» oqýlyǵyna (2002 jyl) engeni der edik. Sózjasam oqýlyǵy qazaq til biliminiń sózjasam salasynan qazaq tiliniń keleshek mamandaryna tolyq bilim berýdi kózdeıdi. Sózjasam páninen stýdentterge jan-jaqty bilim berý – oqýlyqtyń negizgi maqsaty bolyp aıqyndalǵan. Oqýlyqta sózjasamnyń jalpy teorııalyq negizgi máselelerinen jetkilikti dárejede maǵlumat berilgen. Ol sózjasam teorııasynyń zerttelmeýimen baılanysty boldy. Osy jaǵdaılar eskerilip, oqýlyqta sózjasamnyń máseleleri tolyq qamtylǵan. Oqýlyqta sóz taptarynyń sózjasamyna da oryn berilgen. О́ıtkeni morfologııa oqýlyǵynda sóz taptarynyń sózjasamy tolyq ashylmaǵan bolatyn. Sondyqtan usynylyp otyrǵan oqýlyqta sóz taptarynyń sózjasamy ǵylymnyń sońǵy derekteri deńgeıinde berilip, ádisteme iliminiń sońǵy jetistikterine saı modýldik júıe negizinde jazylǵan.
Professor N.Oralbaıqyzynyń til bilimi teorııasymen qatar, qazaq tilin oqytý ádistemesi ǵylymyna da sińirgen eńbegi erekshe. «Orys tilindegi mektepte qazaq tilin oqytý ádistemesi» (1996) atty oqýlyqtyń jaryq kórýi ulttyq mektepterdegi qazaq tilin oqytý ádistemesin damytýdyń alǵashqy bastaýy boldy dep aıtýǵa bolady. Ǵalymnyń bul saladaǵy ilimniń ǵylymı-teorııalyq negizin jasaýdaǵy eńbeginiń jemisi retinde qazaq tilin ózge ult ókilderine oqytýǵa arnalǵan oqýlyqtardyń, oqý, oqý ádistemelik quraldar men oqý baǵdarlamalarynyń kóptep jaryq kórýine sebep bolǵanyn baıqaımyz.
Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda qazaq tiliniń birtindep latyn álipbıine kóshiriletini aıtylǵan. Latyn álipbıine kóshken alys-jaqyn elderdegi tájirıbelerdi zerdelep, saralap, onyń saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne psıhologııalyq aspektileri tereń zerttelip, memlekettik tildi latyn álipbıine kóshirý jobasy boıynsha jumys toby úlken talqylaýdan keıin jobanyń sońǵy nusqasyn usynǵan bolatyn. Onyń Elbasynyń Jarlyǵymen bekitilgeni belgili. Endi tilshi-ǵalymdardyń aldynda orfografııa men orfoepııa máselesin sheshý mindeti tur. Professor N.Oralbaıqyzynyń «Qazaq grafıkasy men orfografııasy» atty monografııalyq eńbeginde aıtylǵan tyń oılar men ıdeıalar osy máseleni sheshýde óz septigin tıgizer dep oılaımyz.
О́negeli ustaz-ǵalym ǵylymı kadrlar daıyndaý isine de eleýli eńbek sińirgen qaıratker. Til bilimi teorııasy men ádisteme ǵylymy boıynsha jıyrmaǵa jýyq ǵylym doktorlary men alpysqa jýyq ǵylym kadıdattaryn daıyndaǵan ǵalymnyń shákirtteri respýblıkamyzdyń joǵary oqý oryndarynda, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda elimizdiń kemel keleshegi úshin aıanbaı eńbek etýde.
Til biliminiń bilgiri, kórnekti ǵalym ózi zerttegen salalary boıynsha árqashanda jańa baǵyt, tyń ıdeıalar usyný arqyly naǵyz ǵulamalyqqa tán qasıetterin pash etip, ǵylymdaǵy óz mektebin qalyptastyrǵan ǵalymnyń áli de otandyq ǵylymdy damytýda qosar úlesi qomaqty.
Kárimbek QURMANÁLIEV,
UǴA korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń vıse-prezıdenti