Úsh báıterek (M.H.Dýlatı, Shoqan Ýálıhanov jáne Álkeı Marǵulan sabaqtastyǵy haqynda)

1997 jyly Taraz ýnıversı­tetinde Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan ǵalym­dary jıylyp M.H.Dýlatıdiń ómiri men shy­ǵarmashylyǵyna arnalǵan konferensııa ótkizdi. Onyń esimi buryndary Qazaq KSR tarıhynda atalatyny bolmasa, jalpy jurt uly ǵalym men shyǵarmashylyǵyn jaqsy bile bermeıtin.

Muhammed Haıdardyń klassı­kalyq ataqty shyǵarmasy «Tarıh-ı Rashıdıge» qurmetpen qol sozǵan XIX ǵasyr ǵalymdarynyń biri, ári biregeıi Sho­qan Ýálıhanov. Ol Qashǵarııaǵa jasa­ǵan ataqty saıahatynda kóptegen qoljaz­ba­larmen qatar «Tarıh-ı Rashıdıdiń» uıǵyr tiline aýdarylǵan nusqasynyń da sátimen qolyna túskenin jazǵan.

Keıin ol shyǵarmanyń 20 betke jýyq tusyn orys tiline qys­qarta aýdar­dy. «Tarıh-ı Rashı­dıdi», sondaı-aq ataqty Reseı shyǵystanýshylary V.V.Velıa­mınov-Zernov pen V.V. Bar­told ta óz eńbekterinde paıdalanǵan.

«Tarıh-ı Rashıdı» úlken shy­ǵar­ma. Ony túgel aýdarý da ońaı emes, kóp ýaqytty kerek etedi. Sol sebepti Shoqan «Tarıh-ı Rashıdıden» ózi baryp, kózimen kórip qaıtqan Qashǵar men Tıbet týraly baıandalatyn taraýlardy ǵana tárjimalaǵan. Aıta ketetin jaıt, kez kelgen derekke yqtııatpen qaraıtyn Shoqan avtor nyspysyndaǵy Dýǵlat (Dýlat) degen atqa kóńil aýdarǵan sııaqty. О́ıtkeni ol onyń qazaqqa qatystylyǵyn hám ja­qyn­dyǵyn paıymdaǵan, bilgen.

Shoqan aýdarmaǵa asa mu­qııat qaraǵan. Degenmen onyń túpnusqadaǵy qaıtalaý nemese el tarıhy úshin tikeleı qatysy joq dep sanaǵan keıbir jaıtine shuqshııa toqtalmaǵany baıqalady.

Aýdarma «Tarıh-ı Rashıdı­degi» «Qash­ǵar­dyń jaı-japsary jaıyndaǵy taraý­dan» bastalǵan. Shoqan ony «Qash­ǵar jurtyn sıpattaý» dep ataǵan. Tárjimadaǵy «Tıbetti sıpattaý» «Ta­rıh-ı Rashıdıde» 89-90-shy, «Han­nyń Tıbetke gazaýaty» 92-taraýda sıpat­talǵan. Kisi, qala, ózen-sý attaryn aý­darǵanda Shoqan olardyń arabsha nus­qalaryn da kórsetip otyrýǵa tyrys­qan. «Imam Alaadın Muhammed Hota­nıdiń Kýchlýktiń qolynan shahıd bolýy jaıynda áńgime» jáne «Tarıh-ı Dja­han­gýchaıdan úzindi» atty 42-taraýdan da biraz better aýdarylǵan.

«Tıbettiń taý, úńgirleriniń ornalasýy jáne [tıbettikterdiń] nanym­dary jáne [dini] jaıynda» 89, «Tıbettiń ǵajaıyp jerleriniń sıpat­ta­masy» 90, «Hannyń Tı­betke gazaýat soǵysyna attanýy ja­ıynda áńgime» 91 jáne «Tı­bet­tiń Nýbra ýal­aıatyn jaýlap alý» 93, «Kashmırdi sıpattaý» 97, odan arǵy «Kashmırdiń ǵaja­ıyp­­tary jaıynda áńgime» 98, sondaı-aq «Kitap avtorynyń Ýrsang­ke joryǵy, meniń inim Abdol­la myrzanyń ólimi jáne osy jor­yqta bolǵan oqıǵalar ja­ıynda áńgime» atty 108-taraýlar­dy da Shoqan qysqa-qysqa etip tárjimalaǵan.

Orta Azııa tarıhy dana Abaı­dy da qy­zyq­tyrǵan. Biraq oıshyl aqyn, nege ekeni belgisiz, qara sózderinde Babyr týraly jaz­ǵanymen, M.H.Dýlatı týraly esh­teńe aıtpaǵan.

M.H.Dýlatıge XX ǵasyrda ómir súr­­gen qazaq oqymystylary da kóńil aý­dar­ǵan. 1935 jyly S.J. Asfandııarov pen P.A. Kýnte «Tarıh-ı Rashıdıden» úzindi jarııalaǵan. Al 1941 jyly Ál­keı Marǵulannyń «Qazaqtyń tuńǵysh tarıhshysy» atty maqalasy «Ádebıet jáne ıskýsstvo» (qazir­gi «Juldyz») jýrnalynda oqýshy­larmen qaýyshty. Álkeı aǵany Muhammed Haıdardyń ómiri men shyǵarmashylyǵy, ata-tek shejiresi asa qyzyqtyrǵan.

«Kúnshyǵys ádebıetiniń irgeli salalaryn aqtaryp otyrsańyz, Muhammed-Haıdardyń kim bol­ǵany, onyń adam­shy­lyq tulǵasy kóz aldyńyzda sýrettelip, bul kisi de sol kezdegi Mir Álisher Naýaı, Babyr sııaqty Orta Azııa kóle­minen shyqqan ataqty danysh­pan ǵalym, jaz­ý­shylardyń biri ekenin kóresiz. Bul kisiniń sáýletti dańqyn dúnıe júzine álpeshtep taratqan, ásirese onyń parsy tilinde jazylǵan «Tarıh-ı Rashıdı» degen kitaby boldy. Bul kitap búginde barlyq mádenıetti elderdiń tiline aýdarylyp, máńgi óshpeıtin dúnıejúzilik ádebıet murasynyń biri bolyp otyr. Muhammed Haıdar týysy jaǵynan uly júz dýlattardan taraıdy» dep jazady Álkeı aǵa.

Odan ári ol: «Akade­mık V.V.Velıa­mınov-Zernov­tyń anyq­­taýynsha, Mu­hammed Haı­dar dý­lat rýynan, tekti atadan shy­qqan. Dýlattar tarıhı za­man­nan kele jatqan túrik ná­si­ldes kóp taıpalardyń biri. XVI ǵa­syrlarda qazaq qaýymyna qosylyp, Altyn Emel taýynan Shymkentke deıin qonystanyp otyr. Shoqan Ýálıhanovtyń jazýynsha, Muhammed Haıdar – duǵlat rýy Bolashy bıdiń urpaǵy. Duǵlat rýy ol kezde ataqty rýlardan bolyp, Qashqar handary áıeldi osy rýdan alatyn bolǵan. Muhammed Haıdardyń óz ákesi – Muhammed Husaıyn Jetisý, Shý ózeni, Talas boıyn meken etken dýlattar ortasynda týyp-ósip, onyń el bılegen ataqty adamdarynan sanalǵan. Qazaqtyń Qasym hany men ózbektiń Shaıbanı hany Altyn ordadan qalǵan mura – Syrdarııa boıyndaǵy qalalar úshin jaýlasyp júrgende, Haıdardyń ákesi – Husaıyn, onyń ákesi – Muhammed Haıdar, dýlat bıi – Sultan-Ahmet – barlyǵy dýlat rýynyń týma bekteri atalǵan qolbasylar. Olar bir jaǵynan Ferǵanadaǵy Babyrǵa kúsh berse, ekinshi jaǵynan Qasym handy qoldap, ózbek Shaıbanı hanǵa qarsy turdy. Haıdardyń ákesi Husaıyn-kóregen ol kezde óziniń qaıyn atasy, Moǵulstan hany Júnis hannyń ruqsatymen mezgil-mezgil Tashkent pen Uratóbe qalasyn basqardy. Osy kezde keleshektegi jazýshy Muhammed Haıdar dúnıege keledi.

Teginde, Uly júz úısin, dýlat, sha­nyshqylynyń Tashkent qalasyn basqa­rýǵa qatynasýy tarıh­ta az bolmaǵan. XVII-XVIII ǵasyrlarda olardyń bedeli bul qala­­da asa zor bolǵan, eń sońǵysy Tó­le bı­diń ózi kóp ómirin osy qa­la­­da ótki­zip, bir­talaı estelik qal­­dyr­ǵan, ózi ólgen­nen keıin denesi de sol qalada jerlengen» deıdi.

Álkeı Marǵulan maqalasynda Jeti­sýda buryn bolǵan Moǵolstan memleketi, onyń halqynyń mońǵol da, uıǵyr da, ózbek te emes, túrki tilinde sóıleıtin, ke­ıi­nirek uly júz quramyna kir­gen úısin men dýlattar, qańly men sha­nyshqyly, jalaıyrlar eken­digi jáne olardyń ne moǵol ıakı dýlat­tar dep atalǵany,olardy sol kezdegi qazaq taıpalarynyń (uly júzdiń) birinshi saıası odaǵy (bir­ligi) deý­ge bolatyny aıtylady. Bul pikir kóńil aýdaratyn jaıt.

«Dýlattar áli kúnge sol tarıhı qo­ny­synda tirshilik jasap, qazaq halqynyń bir irgeli bóligi bolyp otyr dep jazady ári qaraı úlken ǵalym. Ol kezde Duǵlat, búginde dýlat atalýynda esh qaıshylyq joq. Bul sol tarıhı duǵlattar­dyń kitapta duǵlat atalyp, halyq aýzynda dýlat atalýy ǵajap emes. О́ıtkeni ótken ǵasyrdaǵy ki­tap tiliniń áserimen Abaıdyń ózi de kóp sóz­derdi solaı jazatyn bolǵan. Demek, Mu­ham­med Haıdardyń jazǵandaryn mura etip, Orta Azııa halyqtarymen birge maqta­nysh etetin, onyń tikeleı urpaǵy – qazaq­tyń Uly júz taıpasy, onyń ishin­de dýlattar».

Á.Marǵulan ataqty tarıhshy­nyń ómir tarıhyna da toqtalǵan. «Tarıhı jazý­lar­dyń birde-birinde, – deıdi ol, – Muham­med Haıdardyń naqtyly qaı jerde týǵany kórsetilmegen. Biraq bul máseleni ózge málimettermen anyqtaýǵa bolady: bi­rin­shiden, onyń ákesi Husaıynnyń tir­shilik jasaǵan oryndary arqyly, ekin­shi, anasy Hýb Nıgar hanymnyń bol­ǵan jerleri arqyly. Bulardyń ekeýi­­niń de tur­ǵylyqty oryndary Tash­kent qa­lasy­nyń tóńiregi bolǵan. Ákesi Husaıyn Qa­sym hanmen birge Shaıbanıǵa qar­sy soǵys­qanda osy Tashkent mańyn­da qaza taba­dy. Sondyqtan Muham­med Haıdar osy Tashkent tóńireginde týǵan bolýy kerek. Muhammed Haıdardyń anasy Hýb Nı­gar hanym Shaǵataı urpaǵy, Mo­ǵul­stan hany – Júnis hannyń qyzy. Ol Tash­kent qalasyn bılep, Alma­lyqqa deıin basqarǵan. Haıdardyń jazýynsha, Júnis han – kóshpeli rýlardy otyryq­shylyqqa aınaldyryp, qala salý isimen shu­ǵyldanǵan kisi. Degenmen Júnistiń ózi de jazda jaılaýǵa shyǵyp, Arys, Bógen, Shaıan, Qarataýǵa deıin jaılap, kóshpeli taıpalarmen aralas otyrady. Júnistiń eki balasy – Ahmet Alasha men Mahmud qazaq qaýymynyń birigýine kóp kúsh jum­saǵan kisiler tobyna kiredi».

Muhammed Haıdar Orta Azııa men Qash­ǵar, Tıbet pen Kashmır jaıly táp­tish­teı jazǵanymen óziniń dál qaı jerde týǵany týraly aıtpaǵan. Áıtse de onyń Kashmırdegi zıratyna qoıylǵan qul­py­tasta dańqty tarıhshy Uratóbede dúnıe­ge kelgen dep kórsetilgen. Munda da bir shyndyq bar. О́ıtkeni XV ǵasyrdyń so­ńynda Myrza Haıdardyń ákesi Uratóbe aı­maǵyn basqarǵan. Sonda turǵan.

«Haıdardyń sheshesimen birge týys­qan Júnistiń birneshe parasatty qyzdary bolǵan, – dep jazady Álkeı Marǵulan. – Onyń biri – Qutlyǵ Nıgar hanym – ataq­ty jazýshy Babyrdyń sheshesi. Ekinshisi – Sultan Nıgar hanym – qazaq hany Ádiktiń báıbishesi. Demek bul qarym-qatynastyń barlyǵy Muhammed Haıdarǵa bala kúninen tanys bolmasa, ol «Tarıh-ı-Rashıdı» kitabyn da sondaılyq jyly, sondaılyq ashyq jaza almas ta edi».

Álkeı Marǵulan tek Muham­med Haıdar ǵana emes, onyń mańyndaǵy, oǵan jaqyn kisiler týraly da umytpaǵan. «Haıdardyń jazýynsha, Sultan Nıgar hanym óz kúıeýi Ádik sultan ólgennen keıin Syr boıynda soǵys jıi bola bergen soń, qyrda tura almaı, Qashqardaǵy týystaryna ketkisi keledi, – deıdi Ál­keı aǵa. – О́ziniń ógeı balasy, sol kez­de­gi qazaqtyń hany Tahırǵa aryz etip: «Men bolsam qartaıdym, Maý­­­ran­­n­ahr men Rashıd, qypshaq ara­­­sy áli túzeler emes. Qalǵan ómi­­­rim­­­di qalada ótkizeıin, meni Qash­­­­qar­ǵa aparyp, Seıit hannyń qo­ly­­­­na tabys et» deıdi. Bul kez­de Sultan Nıgar hanymnyń qal­ǵan tór­­­kini tegisimen Tashkent, Túrki­s­tan tó­ńiregin qaldyryp, Qash­qarǵa barǵany baıqalady. Qe­ıin olardyń sońyn ala jetim qal­ǵan Muhammed Haıdar da naǵa­shy­sy­nyń qo­lyna barady. Bul jer­de aıtylyp otyr­ǵan Qashqar hany Seıit joǵaryda kórse­tilgen Jú­nis han­nyń nemeresi, Sultan Nıgar ha­nymnyń aǵasy Ahmettiń balasy.

1525 jyly Seıit pen qazaq hany Tahır arazdasa bastaǵanda, Sultan Nıgar hanym bul ekeýiniń arasyna bitim aıtady. Eki hannyń ekeýi de (biriniń apasy, biriniń sheshesi) bul kisiniń sózine bas ıip, tatýlyqqa keledi. Muhammed Haıdar bul týraly bylaı deıdi: «Han Qashqardan shyǵyp, Qosh­qarǵa keledi. Bul jerge men de keldim. Maǵan aıtty: sen Qash­qar­ǵa bar da apaıymdy alyp kel, Tahır hanmen ekeýmizdi tatýlyq­qa keltirsin». Ádik uly Tahır han­nyń ol kezde aýzynan jalyn shyǵyp turǵan edi.

Burynǵy Moǵulstan qyrǵyz­dy, úısin, dýlatty ózine qaratyp, qyrǵyz ben qazaqty birdeı meń­gerip turǵan edi. Mine, osy oqı­ǵanyń ashyq sýretin biz bir ǵana Haıdardyń «Tarıh-ı-Rashıdı» kitabynan kóremiz. Bul sýretter, birinshiden, Muhammed Haı­dardyn týyp-ósken ortasy kim ekenin bildirse, ekinshiden, onyń ol ortany sondaı jaqsy bi­lip, ony keıingi zamanǵa mura etip qaldyrǵanyn kóremiz».

Orta ǵasyrlar týraly sóz bolǵanda keıde kóregen (gýragan) degen sózge kezdesemiz. Ony bazbireýler kóregen, bilgir degen maǵynaǵa saıady. Álkeı Marǵulan ol týraly da qalam terbegen. «Muhammed Haıdar halyq ortasynda, kó­binese Myrza Haıdar degen atpen dańqty bol­ǵan. Oǵan qosymsha laqaby kóregen, Myrza Haıdar – kóregen. «Kóregen» – eski mońǵol-túrik tilderinde kúıeý degen sóz. Orta ǵasyrlarda han qyzyn alyp, el basqarǵan bı-batyrlarǵa «kóregen» degen laqap beretin bolǵan. Maǵynasy – el basqaratyn hannyń kúıeýi. Biraq han­nyń ózi emes. Bul laqapty Haıdardyń ákesi Husaıyn da, Ámir Temir de, taǵy bas­qalar da ıelengen. Laqap atynan basqa, jaz­ǵan kitaptarynda Haıdar óziniń qaı rýdan eke­nin bildirý úshin resmı atyn Muham­med Haıdar Duǵlatı dep jazǵan. Demek, ol shyqqan rýy dýlat eli ekenin kórsetedi.

Muhammed Haıdardyń shyq­qan ortasy duǵlattar ekenin Haıdardyń ózinen bastap basqa jazý­shylar da keltiredi. Máse­len, Orta Azııanyń ataqty tarıhshy­larynyń biri Hafız Tanysh óziniń «Abdýlla nama» degen kita­byn­da Ábilhaıyr hannyń balasy Berish-uǵlandy Jánibek pen Kereı hannyń qalaı óltirgenin, duǵlat Haıdar myrza osylaı jaza­dy deıdi. Osyndaı sál es­ker­týlerdiń ózi de Haıdardyń kazaq qaýymynyń júırik, bilgir, jeke dara adam ekenin kórsetip, onyń qazaq qaýymyna asa ja­qyn bolǵandyǵyn dáleldeıdi. Muhammed Haıdar shyqqan dýlat taıpasy óz zamanyndaǵy ulystardyń aldyńǵy qatarynda bolyp, Moǵulstan kezindegi saıası tirshiliktiń ný ortasynda bolǵan».

Muhammed Haıdardyń babalary da ataqty adamdar edi. Ol týraly Ál­keı Marǵulan: «Duǵlat taıpasynan XV-XVI ǵasyrlarda birneshe ataqty adamdar shyqty. Olar: Ámir Temirdiń Mo­ǵulstan­dy jaýlaýyna qarsy turǵan bel­gili Kamarıdten, Bolashy, Túlek, Jo­ras degen kisiler. XV-XVI ǵasyrlarda bulardyń atalary shaǵataı memleketiniń úlken astanasy Almalyq mańynda bolyp, olarǵa qyzmet etti. Almalyq – Je­t­i­­s­ýdaǵy eń úlken qala. Saýda men máde­nıettiń, saıası tirshiliktiń qaınaǵan orta­sy boldy. Haıdardyń arǵy atalary Duǵlat Baýyrty, onyń balasy Bolashy Shaǵataı urpaǵy Esenbuqa men Tuǵlyq Te­mirge qyzmet istep, Moǵulstannyń ataq­­ty bılerinen bolǵan. Bul ekeýi de Tuǵ­lyq Temir dáýirinde Alma­lyq qala­sy tóńi­reginde jasaǵan, Tuǵ­lyq-Temir­diń áde­mi kúmbezi osy kúnge deıin, sol es­ki Almalyq qa­la­­synyń ózinde, qazir­gi Qorǵas tó­ńi­reginde saqtalǵany baıqa­lady.

XIII-XIV ǵasyrlarda Shaǵataı handary men Duǵlat bıleriniń jaz kúni jaılaǵan jeri – Ile ózeni­niń boıy, Aqkent degen jer. Qazirgi Jarkent (Panfılov) qala­syna jaqyn turǵan. Haıdar ata­larynyń turaqty qonysy – osy Almalyq qalasynyń Jetisý óńiri. О́zge dýlattar Almalyq­tan Tashkentke deıin sozylyp otyr­ǵan. Bul ara – uly júz taıpa­lary­nyń eski dáýirlerden XIX ǵasyr­larǵa deıin meken etken jeri. Tarıhı shejirelerdiń kórsetýinshe Duǵlat Bolashy bı XIV ǵasyrdyń birinshi jartysynda jasaǵan kisi. Bolashy men Haıdardyń arasynda 6-7 ata ótken. Haıdardyń túp atasy – Bo­lashy Shaǵataı urpaǵy Esen­buqa men onyń balasy Tuǵ­lyq Temir zamanynda bılik qurǵan kisi.

Muhammed Haıdar Qashqar ýalaıaty (Moǵulstan) men Qazaqstan týraly jazǵan tarıhı kitabyn Shaǵataı urpaǵy, Esenbuqa men Tuǵlyq Temir tuqymy, Júnis han, Sultan-Ahmet jáne Seıit han balasy Rashıt sultanǵa arnap, kitabynyń atyn «Tarıh-ı-Rashıdı» dep ataıdy.

Muhammed-Haıdar 1499 jyly Tash­kent qalasynyń tóńireginde týady. Onyń ákesi Muhammed Husaıyn – Duǵlat Baýyrty men Bolashy bıdiń tuqymy. Ol qazaq hany Qasymmen birigip, Shaıbanı hanmen jaýlasyp júrgende, 1508 jyly Shaıbanı áskeriniń qolynan óledi. Segiz jasar Haıdar ákesinen jetim qalyp, úsh-tórt jyldaı óziniń bólesi, ataqty jazýshy Babyrdyń qolynan tárbıe alady. 13 jasqa jetkende, Haıdar óziniń týma naǵashysy Júnis hannyń nemeresi, ataqty Sultan Ahmet Alasha hannyń balasy, Qashqar ólkesin bıleıtin Seıit hannyń qolyna kelip, onyń qaramaǵynda 20 jyl boıy ári bı, ári áskerbasy bolyp qyzmet atqarady. Seıit han ólgen soń, onyń balasy Rashıd sultanǵa ýázir bolady, biraq Muhammed Haıdar Rashıd sultanmen kelise almaı, qaıyra Babyrdyń balalary Qamran men Ǵumaıynnyń kasyna baryp, olar arqyly Qashmır ýalaıa­tyn basqarady. Sóıtip Kashmır ólkesin basqaryp turǵanda, 52 jasynda sol jerde dúnıe salady».

Álkeı Marǵulan «Tarıh-ı Rashıdıge» úlken mán berip, joǵary baǵalaǵan. «Keıin eseıip er jetken shaǵynda Mu­ham­med Haıdar shyn maǵynasynda Kúnshy­ǵys­taǵy dańqty adamnyń biri bolyp, Or­ta Azııa men Kazaqstan halyqtarynyń áde­bı­etine, onyń tarıhyna zor úles qosady.

Kúnshyǵys halqyn zertteýshi ǵalym­­dardyń aıtýynsha, Muham­med Haıdar­dyń atyn joǵa­ry kóterip, ony jurtqa tanyt­qan, ásirese onyń «Tarıh-ı-Rashı­dı» atty kitaby boldy. Bul shyǵar­manyń Kúnshyǵys jazýshylaryna bergen áseri sonsha edi, olar Muhammed Haıdardyń tarıhı jazýlaryna erekshe baǵa berip, onyń keıbir jerlerin ózderiniń jazǵan kitaptarynda paıdalanyp otyrady. XVI-XVII ǵasyrlar­daǵy Úndistan men Orta Azııa tarıh­­shylarynan Muhammed Haıdardyń «Tarıh-ı-Rashıdı» kitabyn paıdalanbaǵandary kemde-kem-aq. Onyń ishinde Úndi­stannyń Eýropa ádebıetine belgili tarıhshysy Muhammed Qasym Fırıshta Badahshan, Kashmır ýalaıaty týraly jazǵanynda, onyń maǵlumatyn bir ǵana «Tarıh-ı-Rashıdı» kita­by­nan alady. Muhammed Qasym­nyń aıtýynsha, «Tarıh-ı-Rashıdı» – Orta Azııa tarıhy týraly ja­zyl­ǵan shy­ǵar­malardyń ishinde eń maǵynalysy jáne maǵlumaty eń durysy, eń tolyǵy bolyp sanalǵan».

Muhammed Haıdardy oqyǵan Kúnshy­ǵys ǵalymdarynyń ol týra­ly jyly sóz aıtpaı kal­ǵan birde-biri joq. Úndis­tan­nyń ataqty ǵalymynyń biri – Aǵ­zam. Ol Muhammed Haıdar­dyń Kashmır ólkesi týraly jaz­ǵany­na zor qýanysh kórsetip, óziniń «Qashmır tarıhy» degen kita­bynda Muhammed Haıdardyń ádebıettegi ornyna erekshe baǵa beredi. «Muhammed Haıdar Kún­shyǵys ǵylymyn tereń bil­gen danyshpan adam edi. Onyń ústine ol qalamynan sóz quıylǵan talantty aqyn boldy. Onyń «Tarıh-ı-Rashıdı» kitaby bolǵan oqıǵany tóndire aıtýda eń ınabatty shyǵarmanyń biri» deıdi.

Qazaq tarıhyndaǵy úsh báıterek – Mu­­hammed Haıdar Dýlatı, Shoqan Ýálı­ha­nov, Álkeı Marǵulan shyǵarmashy­lyǵynyń ıgi sabaqtastyǵy osyndaı. XIX ǵasyrda ómir súrgen Shoqan Ýálı­­hanov, XX ǵasyr perzenti aka­de­mık Álkeı Marǵulannyń da óz eliniń tarıhy men onyń Muham­med Haıdar sııaqty da­na per­zen­tine degen qurmeti, sú­ıini­shi erekshe b­olǵandyǵy jan súı­sintedi.

«Tarıh-ı Rashıdı» ár jyldary aǵyl­shyn, orys, qazaq, qytaı, uıǵyr, ózbek til­derine aýdaryldy. M.H.Dýlatı týraly Shymkent teatry spektakl de qoıdy (pesa avtory Baıǵalı Esenalıev).

Ol týraly belgili ǵalym Islam Je­me­neı men jas oqy­mys­ty Manzýra Qalıe­kova jáne t.b. kandıdattyq dıssertasııa qor­ǵady. «Qazaqfılmniń» túsirý toby (meniń keńesshi bolýymmen) Úndistannyń Delı, Nıý-Delı, Kannaýdj, Kashmırine de arnaıy baryp, ol jaıly derekti fı­lm túsirdi. Almaty men Astana kóshe­­lerine, Taraz ýnı­ver­sıtetine uly ǵalym­nyń aty beri­lip, bas ǵıma­raty aldyna esker­t­kishi qoıyldy.

Muny ótkendi syılaýdyń naǵyz mysaly deýge bolady. Bul bú­gingi táýelsiz Qazaqstannyń óskeleń ul-qyzdary, azamattary úshin qashanda úlgi bolsa kerek.

Ábsattar DERBISÁLI,

R.B. Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor