Jámıla BATTAQOVA: El táýelsizdiginiń jıyrma jyldyǵyna – «Densaýlyqqa jıyrma qadam» aksııasy

Qazaqstan Res­­­pýb­lıkasy Táýel­sizdi­gi­­­­niń 20 jyl­­­d­y­ǵyna oraı, Den­saýlyq saq­taý mı­nıs­tr­li­gi­niń basta­ma­­sy­­men Sa­la­matty ómir saltyn qa­lyp­tas­tyrý pro­b­lema­la­ry ulttyq or­­taly­ǵy­nyń (SО́SQPUO) uı­ym­dastyrýymen 2011 jyldyń 12 jeltoqsany – Ult­tyq densaýlyq kúni dep belgilenip, sonyń aıasynda elimizde 23 qarasha men 12 jeltoqsan aralyǵynda sala­mat­ty ómir saltyn nasıhattaýdyń «Densaýlyqqa 20 qadam» atty is-sharasy ótkizilýde. Atalmysh aksııa halyqtyń densaýlyǵyn saqtaý jáne nyǵaıtý má­se­le­leri, aýrýlardyń pro­­fılaktıkasy, sala­­matty ómir saltyn qalyptastyrý jáne óz densaýlyǵyna jaý­­­apty qaraý boıyn­­sha bilimin arttyrý, jáne t.b. baǵyt­­tar­da júrgizilýde. Sa­la­­matty ómir sal­­tyn qalyptastyrý problemalary ulttyq or­ta­lyǵynyń dırektory, medısına ǵylymdarynyń dok­tory, professor Jámıla BATTAQOVAMEN búgingi áń­gimemiz jal­pyhalyqtyq is-sharaǵa aınalyp otyrǵan atalmysh is-sharanyń maqsaty, oryndalý barysy jaıly órbimek... – Jámıla Erkinqyzy, árbir qa­zaq­stan­dyqty salamatty ómir saltyn us­ta­nýǵa, óz densaýlyǵyn saqtaýǵa birdeı jaýapkershilikke tartýǵa shaqyrǵan mun­daı aýqymdy shara Qazaqstanda al­ǵash ret ótkizilip otyr. Endeshe, osy is-shara jó­ninde keńinen tarqatyp aıtyp berseńiz. – О́tken jyly densaýlyq saqtaý sala­syn damytýdyń 2011-2015 jyldarǵa ar­nal­ǵan «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy qabyldanǵany barshaǵa belgili. Baǵdarlamanyń negizgi maqsaty – azamattardyń densaýlyǵyn jaqsartý jáne densaýlyq saqtaý salasyndaǵy jumys­tar­dyń tıimdiligin arttyrý. Qazirgi tańda elimizde atalǵan jobany júzege asyrý maq­satynda túrli is-sharalar qolǵa alynyp, atqarylýda. Mine, osy baǵdarlamada bizdiń salaǵa qatysty mindetter júktelgen. My­saly, salamatty ómir saltyn qalyptas­ty­rý jáne áleýmettik máni bar aýrýlar deń­geıin tómendetý, durys tamaqtaný, jasós­pi­rimder men mektep oqýshylarynyń densaý­ly­ǵy, jáne t.b. máseleler qamtylǵan. On­yń ústi­ne, Elbasy bıylǵy halyqqa arnaǵan Jol­daýynda bul máseleniń ómirlik mańy­zyn taǵy da kórsetip, salamatty ómir sal­tyn qalyptastyrý, adamnyń óz densaýlyǵy úshin yntymaqty jaýapkershiligin tárbıe­leý, áleý­mettik máni bar aýrýlardyń aldyn alýǵa barynsha nazar aýdarý – densaýlyq saqtaý salasyndaǵy jáne halyqtyń kún­delikti turmysyndaǵy memlekettik saıasat­tyń eń basty baǵyty bolýy tıis dep belgilep berdi. Mine, osy joǵaryda aıtylǵan mindetterdi oryndaý barysynda Densaýlyq saq­taý mınıstri Salıdat Qaıyrbekovanyń tikeleı bastamasymen Ulttyq densaýlyq kúni dep belgilengen 12 jeltoqsanǵa deıin «Densaý­lyqqa 20 qadam» aksııasy jarııala­nyp, onda 25 naqty is-shara qamtyldy. Olar – ártúrli semınarlar, ǵylymı-prak­tı­kalyq konferen­sııalar, arnaıy maman­dar­dyń qatysýy­men aýrýdyń aldyn alý máseleleri boıyn­sha medısınalyq keńes berý maqsatynda ambý­la­torlyq-emhanalyq mekemelerde «Ashyq esik kúnin» ótkizý, sondaı-aq, medısına qyz­metkerleri ara­syn­da respýblı­ka­lyq spartakıada, balabaqshalar men mektepterde «Den­saýlyq aptalyǵyn», ár alýan taqy­ryp­ta dóńgelek ústelder, densaýlyq saq­taý mekemelerinde densaýlyq saqtaý bu­ryshtary, ártúrli aýrýlardyń aldyn alý jaı­ly býkletter, balalar tárbıesi jónin­degi foto­baı­qaýlar uıymdastyrý, halyqty aqparat­tan­dyrý, BAQ-tyń kómegimen atal­mysh is-sharanyń mańyzdylyǵyn nasıhattaý, t.b. – Ulttyq ortalyq elimizde salamat­ty ómir saltyn qalyptastyrý másele­si­men aınalysatyn bas mekeme bolǵan­dyq­tan, oqyrmandarǵa túsinikti bolsyn, onyń basty baǵyt-baǵdarynan, jumys josparynan da habardar ete otyrsańyz... – Jalpy salamatty ómir salty degenimiz – adam densaýlyǵy, dene tárbıesi, sport, taza aýada durys demalý, ıaǵnı salı­qaly da saýatty ómir súrý desek, bizdiń SО́SQPUO-y ǵylymı negizde bilim beretin, aǵartýshylyqpen, praktıkalyq tájirı­be­men aınalysatyn bas mekeme bolyp tabylady. Iаǵnı, basty maqsaty men mindetteri – salamatty ómir saltyn qalyptas­tyrý, halyqty tolyq aqparattandyrý, ómir súrý ortasy men turmys-tirshiligin saýyq­tyrýdyń túrli jobalary men tetikterin en­gizý arqyly jeke adam men qoǵamnyń óz densaýlyǵyna degen jańa kózqaras qalyp­tastyrý. Alaıda, Ult­tyq densaýlyq kúni sheńberindegi «Den­saýlyqqa 20 qadam» sharasy osy baǵyt-baǵdary­myz­dyń zańdy jal­ǵa­sy. Son­dyq­tan da bul shara orta­lyq­­tyń jumysyn odan ári nyǵaıta túspek. Ortalyqtyń 14 oblysta jáne res­pýblıkalyq mańyz­daǵy Astana jáne Almaty qala­la­ryn­da salamatty ómir saltyn qalyptas­ty­rý ortalyqtary ju­­­­mys isteıdi. Oǵan qosa ár aýdanda bó­lim­shelerimiz bar. Olar oblystyq den­saýlyq saqtaý departamentine zańdy túrde baǵynǵanmen, shyn máninde ult­tyq ortalyqpen jumys isteıdi. О́ńir­lerde sala­matty ómir salty boıynsha bar­lyq strate­gııalyq is-josparlar jasalyp, jetildirilip otyrylady, ádistemelik kómek kórsetiledi. Barlyq negizgi is-sharalardy ótkizýdegi tujy­rymdamalardy daıyndaý Ulttyq ortalyq arqyly júzege asyry­la­dy. Mysaly, sala­matty ómir salty jó­nin­degi kúndik, aptalyq, aı saıynǵy, toq­san­dyq josparlar, qaterli isikke, temekige qarsy kúres kúnderi, jáne t.b. kóptegen taqyryptar vedomstvo basshy­sy buıry­ǵymen bekitilip, jyl boıyna osy baǵyt-baǵdarmen jumys jasaımyz. Al 12 jel­toqsandaǵy Ulttyq densaýlyq kúni elimizde birinshi ret ótkizilgeli otyr. Buǵan deıin tek 12 sáýirde Dúnıejúzilik densaýlyq kúnin atap ótetinbiz. Sodan nege ózimizdiń Ulttyq densaýlyq kúnin ótkizbeske degen oımen, osy sharany el Táýelsizdiginiń jı­yr­ma jyldyq merekesine arnap, densaýlyq saqtaý salasynyń jıyrma jyldaǵy jetistikterin kórsetýge tyrystyq. Munda tek bizdiń ortalyq ǵana emes, barlyq beıindik qyzmetter, ıaǵnı, kardıohırýrgııa, neırohırýrgııa, uzaq jasaý, t.b. osyndaı ár salanyń medısınalyq mekemeleri ashyq esik kúnin ótkizip, halyqqa qyzmet kórsetetin bolady. Jalpy bizdiń qyzmet negizinen úsh jaǵ­daıǵa basymyraq nazar aýdarady. Birinshisi, halyqty aýrýdyń aldyn alý máse­leleri boı­ynsha saqtandyrý, salamatty ómir sal­tyn qalyptastyrý daǵdysymen aqpa­rat­tan­dyrý, ekinshisi skrınıngtik pro­fı­lak­tı­kalyq tekserý, úshinshisi vedom­stvo­aralyq, sektor­ara­lyq seriktestik qa­rym-qatynasty nyǵaıtý. Burynǵy Keńes Odaǵy tusynda bul salada sanıtarlyq ba­qylaý jumysy basymyraq boldy. Aǵartý jumystary eski tehnologııamen jumys istedi. Mysaly, plakat, paraqsha taratý, dáris oqý, pikirlesý, qabyrǵaǵa ilinetin kór­neki quraldar degendeı. 1998 jyly Pre­zı­denttiń «Qazaq­stan-2030» strategııa­lyq baǵdarlamasy negizinde salamatty ómir saltyn qaly­p­tas­tyrý júıesi qurylǵannan, keıin de, sondaı-aq «Salamatty Qazaqstan» baǵdarlamasy boı­ynsha da ortalyq vedom­stvo­aralyq, sek­tor­aralyq seriktestik qa­rym-qatynasqa bas­ty nazar aýdarýda. О́ıt­keni, keıbir máse­leler densaýlyq saqtaý sa­lasy sheńberinen shyǵyp, bilim, ekologııa, taǵy basqa, tipti týrızm salasymen, sondaı-aq buqaralyq aqparat quraldarymen tyǵyz jumys isteýdi mindettep otyr. Sonyń negizinde búginde 7 mınıstrlikpen birigip jumys isteý tý­raly memorandýmǵa qol qoıyldy. Máse­len, «Densaýlyqtyń jeti sabaǵy» joba­symen biz Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen birlesip jumys isteımiz. Ekologııa da búginde eń kúrdeli máseleniń biri bolyp otyr. Ol da adamnyń densaýlyǵyna áser ete­di. Al túptep kelgende, bári adamnyń ózi­ne baılanysty. Eger adam durys tamaq­tanyp, belsendi túrde dene shynyq­tyrýmen aına­lysyp, jeke bastyń gıgıenasyn saq­tap ózine kóńil bóletin, úıde de, jumysta da, turmys­ta da osy erejelerdi qatań saq­taı­tyn bolsa, kóptegen jaǵdaılardan, aýrýlardan aınalyp ótýge bolady. Mine, bizdiń ortalyqtyń basty mindeti de sol, salamatty ómir saltyn qalyptastyrý jaı­ly aqparat, keńes bere otyryp, joǵa­ry­da­ǵy­daı sharalardy júrgi­zý­ge muryndyq bolý. – Jámıla Erkinqyzy, búginde jasta­rymyz bolsyn, mektep oqýshylary bol­syn bos ýaqyttaryn kompıýterdiń al­dyn­­da ótkizip, kúndiz-túni kishkene qob­dıshanyń tutqynyna aınalýda. Iаǵnı, qımyl, qozǵalys joq degen sóz. Endeshe, jastardyń keleshegi ata-anany da, qo­ǵamdy alańdatarlyq jaǵdaıda. Osy rette qandaı josparlaryńyz bar? – Durys aıtasyz, kúni boıy otyryp, dene shynyqtyrýmen aınalyspaǵan balanyń de­ne­siniń tolyq damýy qaıdan bolsyn. Onyń erteńgi kúni jan-táni saý, dene bitimi myqty tulǵa bolýyna keri áserin tıgizeri belgili. Sondyqtan Densaýlyq saqtaý mınıstrligi balalar men jasóspirimder ara­syn­da belsendi dene qımyly jáne sportpen jappaı aınalysýǵa yntalandyrý sııaq­ty salamatty ómir salty mádenıetiniń qo­ǵam­dyq mańyzdy aspektilerine ekpin túsi­rip otyr. Alysqa barmaı-aq Ulttyq den­saý­lyq kúni sheńbe­rinde «Densaýlyqtyń jeti sabaǵy» atty tujyrymdama jobasyn daıyndap, ótkizilýi sonyń bir kórinisi bolsa kerek. Iаǵnı, bul degenińiz, qaýipti fak­torlardyń aldyn alý – temeki, ishimdik, esirtkiniń zııany, belsendi dene qozǵalysy, sondaı-aq jeke gıgıenanyń saqtalýy, shy­nyǵý, durys tamaqtaný. Bul keshendi erejeler bolashaqta deni saý urpaqty qalyp­tas­tyrýǵa qyzmet etpek. Sondaı-aq bıylǵy jańa oqý jylynda Den­saýlyq saqtaý mınıstrliginiń bastama­sy­men elimizdiń barlyq mektepterinde 1 qyr­kúı­ek bilim kúninde «Densaýlyǵyńdy kútýge daǵ­dylan!» uranymen «Densaýlyq saba­­ǵy-2011» ótkizildi. Lıneıkalarǵa belgili sport­shylar, olımpıada jeńimpazdary, bas­qa da tanymal tulǵalar, densaýlyq saq­taý salasynyń jetekshileri shaqyrylyp, olar densaýlyq jaıly dárister oqyp, sport­tyń adam ómirindegi ró­line, salamatty ómir saltyn qalyptas­ty­rý­dyń mańyzyna toqtal­dy. Aldaǵy ýaqytta osy is-sha­ralardy ótki­zý­di dástúrge aınaldyrmaqshymyz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY.