Qazir ekologııa máseleleri adamzat úshin eń ózekti ári kúrdeli problemalardyń birine aınaldy. Tabıǵı resýrstardyń shekten tys paıdalanylýy, qorshaǵan ortanyń lastanýy, klımattyń jahandyq ózgerýi jáne bıoalýandylyqtyń azaıýy tabıǵı ekojúıelerdiń turaqtylyǵyna eleýli qaýip tóndirip otyr. Birikken Ulttar Uıymynyń jáne Klımattyń ózgerýi jónindegi úkimetaralyq sarapshylar tobynyń (IPCC) málimetteri boıynsha, keıingi onjyldyqtarda parnıktik gazdardyń kólemi aıtarlyqtaı artyp, jahandyq ortasha temperatýranyń kóterilýine sebep bolǵan.
О́nerkásiptiń qarqyndy damýy, ýrbanızasııa deńgeıiniń ósýi jáne avtomobıl kólikteriniń kóbeıýi atmosferaǵa bólinetin zııandy zattardyń kólemin arttyryp, aýa sapasynyń tómendeýine ákelip otyr. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń (World Health Organization) derekterine sáıkes, aýanyń lastanýy jyl saıyn mıllıondaǵan adamnyń densaýlyǵyna keri áserin tıgizip, tynys alý jáne júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń kóbeıýine sebep bolyp otyr.
Sonymen qatar turmystyq jáne óndiristik qaldyqtardyń tıimsiz basqarylýy qorshaǵan ortaǵa qosymsha qaýip tóndiredi. Ásirese plastık qaldyqtary men mıkroplastıkterdiń sý men topyraqta jınalýy ekojúıelerge uzaq merzimdi zııan keltiretini ǵylymı zertteýlerde dáleldengen. Djordjııa Ýnıversıtetiniń (University of Georgia, AQSh) Jenna R. Jambeck ekologııalyq ınjenerııa professorynyń zertteýine sáıkes, jyl saıyn mıllıondaǵan tonna plastık qaldyqtarynyń muhıttarǵa túsýi, teńiz tirshiligi men azyq-túlik tizbegine áser etedi.
Ekologııalyq túıtkildiń túıini qashan tarqaıdy?
Mundaı kúrdeli jaǵdaıda dástúrli ekologııalyq baqylaý jáne basqarý ádisteri jetkiliksiz. Sondyqtan keıingi jyldary jasandy ıntellekt ekologııalyq máselelerdi sheshýdiń tıimdi quraly retinde keńinen qoldanyla bastady.
Jasandy ıntellektke negizdelgen tehnologııalar qorshaǵan ortany baqylaý júıelerin túbegeıli ózgertti. Konvolıýsııalyq neırondyq jeliler (beıne jáne keńistiktik derekterdi óńdeýge arnalǵan tereń oqytý modelderi) spýtnıktik sýretterdi taldaý arqyly orman alqaptarynyń qysqarýyn, sý aıdyndarynyń lastanýyn jáne jer jamylǵysynyń ózgerýin anyqtaýǵa múmkindik beredi. Mashınalyq oqytýǵa negizdelgen modelder atmosferalyq aýanyń sapasyn sıpattaıtyn negizgi lastaýshy zattardyń, atap aıtqanda PM2.5 (dıametri 2,5 mıkrometrden aspaıtyn usaq qatty bólshekter), azot dıoksıdi (NO₂) jáne ozon (O₃) konsentrasııasyn boljaýda joǵary boljamdyq dáldikke qol jetkizip otyr.
Ekologııalyq mádenıet qalyptastyrý – túbegeıli qaǵıdat qatarynda
Jasandy ıntellekt úlken kólemdegi ekologııalyq derekterdi óńdeý jáne boljaý jasaý salasynda da mańyzdy ról atqarady. Uzaq-qysqa merzimdi jadqa negizdelgen neırondyq jeliler (ýaqyttyq qatarlardy taldaýǵa arnalǵan modelder) aýa sapasynyń, sý resýrstarynyń jáne klımattyq kórsetkishterdiń ózgerý dınamıkasyn boljaýǵa keńinen qoldanylady. Sonymen qatar fızıka zańdylyqtaryn eskeretin neırondyq jeliler ekologııalyq prosesterdi modeldeý kezinde tabıǵı mehanızmderge súıenip, alynǵan nátıjelerdiń ǵylymı negizdi ári senimdi bolýyn qamtamasyz etedi.
Qaldyqtardy óńdeý jáne lastanýdy azaıtý júıelerinde jasandy ıntellekt energııa tıimdiligin arttyrýǵa jáne resýrstardy únemdeýge yqpal etedi. Tereń nyǵaıtpaly oqytý (Deep Reinforcement Learning), ıaǵnı ortanyń jaǵdaıyna áser ete otyryp ońtaıly basqarý strategııalaryn úıretetin algorıtmder, aǵyndy sýlardy tazalaý stansııalarynda negizgi basqarý parametrlerin avtomatty túrde retteýge múmkindik beredi, bul energııany tıimdi paıdalanýǵa jáne tazalaý nátıjelerin jaqsartýǵa yqpal etedi.
Tútinge tunshyqqan shahar: Megapolıstiń ekologııalyq ahýaly qashan túzeledi?
Sonymen qatar jasandy ıntellekt ekologııalyq apattardyń aldyn alý jáne erte eskertý júıelerinde de tıimdi qoldanylýda. Mashınalyq oqytý modelderi meteorologııalyq, óndiristik jáne ekologııalyq derekterdi taldaý arqyly aýa lastanýy, sý tasqyny nemese hımııalyq tógindilerdi aldyn ala boljaı alady. Qytaıdyń Beıjiń qalasynda engizilgen jasandy ıntellektke negizdelgen aýa sapasyn boljaý júıeleri 24-48 saǵat buryn eskertý jasaý múmkindigin kórsetti.
Adam & jasandy ıntellekt: Dýet pe, dýel me?
Jasandy ıntellekt ekologııalyq saıasat pen basqarý sheshimderin qabyldaýda da mańyzdy quralǵa aınalyp otyr. Bilim graftary jáne kóp krıterııli sheshim qabyldaý modelderi ekologııalyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik faktorlardy keshendi túrde taldap, tabıǵatty qorǵaý strategııalaryn ǵylymı negizde josparlaýǵa múmkindik beredi.
Qorytyndylaı kele, jasandy ıntellekt ekologııalyq problemalardy baqylaý, taldaý, boljaý jáne basqarý salalarynda tıimdi qural sanalady. Ǵylymı zertteýler kórsetkendeı, jasandy ıntellekt tehnologııalaryn ekologııalyq basqarýǵa júıeli túrde engizý klımattyń ózgerýiniń teris áserin azaıtýǵa, tabıǵı resýrstardy saqtaýǵa jáne turaqty damýǵa qol jetkizýge múmkindik beredi. Tabıǵatty qorǵaý – búkil qoǵamnyń ortaq mindeti, al jasandy ıntellekt osy maqsatqa jetýdegi mańyzdy ǵylymı-tehnologııalyq seriktes.
О́rt jáne jasandy ıntellekt
Erbol PANǴALIEV,
Sh. Esenov atyndaǵy
Kaspıı memlekettik tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıtetiniń
Ekologııa jáne tirshilik qaýipsizdigi kafedrasynyń qaýymdastyrylǵan professory