Táýelsizdik – rýhanı kemeldený joly

Egemendi elimizdiń bolashaǵy – jastar. Olardyń túsinigi mol, ul­­­tyn súıetin, eńbegi men kásibin ha­l­qyna jumsaıtyn, rýhanı ja­ǵynan jetilgen urpaq bolýy úshin memleket tarapynan az qamqor­lyq jasalyp jatqan joq. Bilim berý men ǵy­lym­daǵy ınno­va­sııa­lyq-ınfra­qu­ry­lym­dyq júıe kóp­tegen jetistikterge jeteleıdi. «Bizdiń endigi mindet – qaza­qstan­dyqtardyń, birinshi kezekte jas­­tardyń bilimdilikke, ın­tellektige, Otan men halyqqa qyzmet etýge degen kózqarastaryn ózgertý», – dep kórsetti Elbasy. Qoǵamdy kemeldendirýde ın­no­vasııalyq-ınfraqurylymdyq jú­ıe­­men bilim berýdiń orny erekshe. Ult­tyq ıntellektiniń negizi qa­la­nyp, ha­lyqaralyq deńgeıde báse­kege túse alatyn bilimpazdyq qo­ǵam­dyq eńbe­gi men kásibi, daǵ­dy­sy joǵary, iskerlik negizderi qa­lyp­tasqan, rýhanı kemeldengen azamattardy qalyp­tas­tyrýda bul júıeniń mańyzy mol. Osy salada «Intellektýaldy ult – 2020» memlekettik baǵdar­la­masynyń da atqaratyn qyzmeti az emes. Bul joba negizinde Qa­zaq­stan halyqtarynyń jeke tul­ǵalyq aqyl-oı qabileti tereńdep, básekelestikke qabiletti mamandar daıyndaýymyzdyń tiregi bo­lady. Al ınnovasııa júıesin da­mytý úderisi ǵylymdy, tehnı­ka­ny, óndiristi ózara biriktirýdiń jańa nysandarymen sıpattalady. Taza ınfraqurylymdy óndi­ris­ke qyzmet kórsetetin jáne qo­ǵamnyń tirshilik áreketine jaǵdaı jasaıtyn sharýashylyq salala­ry­nyń kesheni desek, ony adam janyna qoldanǵanda – ishki jáne syrtqy júıe dep qaraýǵa bolady. Iаǵnı ol – adamnyń jan dúnıesi. Beıóndiristik ınfraqurylym densaýlyq saqtaý, bilim berý, ǵy­lym jáne ǵylymı qyzmet kór­se­tý, dene shynyqtyrý t.b. áleý­mettik qamsyzdandyrýdan tura­dy. Áleý­mettik ınfraqurylym tikeleı ma­te­rıaldyq ıgilikterdi jasamaıdy, biraq onsyz óndiris úderisin da­my­tý qıyn ne múlde múmkin emes. Bul toptaǵy sala­lar­dyń biri – bilim berýdi qam­tamasyz etý bolǵandyqtan, eń negizgisi adam faktory máse­le­sine asa kóńil aýdarýymyz tıis. Qazir­gi jaǵdaıda kapıtalıstik damý jolyndaǵy álemde materıal­dyq ıgilik rýhanı qundylyqtan ba­sym túsip, dúnıeqorlyq, paıda­qor­lyq, ashqaraqtyq, ımansyz­dyq, jaýapsyzdyq, jemqorlyq, qı­tur­qylyq sekildi indettiń ju­lyn qurt­qa aınalýyna jol bermeıtin qural qajet. Ásirese qoǵamnyń bolashaǵy jas urpaq­tyń oı sanasyn kózi kórip júrgen jamandyq ataýlydan aýlaq ustap, ulttyq rýhanı qazyna kózderi bolǵan ǵulamalarymyz Ál-Fa­ra­bı, Júsip Balasaǵun, Ahmet Iаsaýı, Abaı men Shákárimniń para­satty adamı ilimderin jastardyń oıyna sińdirý aqyl-oıynyń to­ly­ǵýyna alyp keledi. Joǵary oqý oryndarynda san salaly ma­man­dyqtardy ıgerip jatqan jas­tardyń rýhanı jutańdyqqa soq­tyqpaýyn qamtamasyz etýimiz tıis. Onyń úshin táýelsizdik zaman­nyń ýaqyt talabyna oraı týǵan jańa tanym men sony kózqa­ras­tar­dy ǵylymı turǵydan saralap paıdalanýmen qatar uly oıshyl Abaı murasynan jasóspirimderge ónege tartý bul máseleniń sheshimin tabýǵa úlken septigin tıgizeri anyq. Osydan eki jyl buryn qala­myzda qazaq halqynyń kıesi, ary men namysy, uly oıshyly Abaı­ǵa arnalǵan murajaı boı kóterdi. Hakim Abaı murajaıynyń ashylý saltanatyna qoǵam qaıratkerleri, oblys basshylary, bilikti ǵa­lym­dar, aqyn-jazýshylar qatysty. Bul jıynda usynylǵan izgilikti máse­le – ońtústikte Abaıtaný or­t­a­ly­ǵyn ashý jáne stýdent jas­tarǵa Abaıtaný dárisin tyńdatý boldy. Jastardy Otanyn súıýge, halyqqa adal qyzmet etýge, sa­naly tár­tip­ke, bolymdy qylyq­tarǵa, ıman­dy­lyq­qa, syılas­tyq­qa beıimdeýde ha­kim Abaıdyń ómi­ri men shy­ǵar­malary asyl mura sanalady. M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti jańa tehnologııalardy udaıy júzege asyryp kele jatqan ujym retinde tanylǵan oqý orny. So­ny­men qatar gýmanıtarlyq ǵy­lym­dar salasynda da aıtarlyq­taı jetistigi bar. Ýnıversıtet rek­tory, QR UǴA akademıgi Ýá­lıhan Bıshimbaev joǵarydaǵy usynys­ty qoldap, 2009 jyldyń qara­sha­synda ýnıversıtette «Abaı­taný» ǵylymı-oqý orta­ly­ǵyn ashýǵa mu­ryndyq boldy. «Abaıtaný» ǵy­­ly­­mı-oqý or­talyǵynyń ǵa­lym­dary Abaı Qu­nanbaevtyń ádebı murasyn nasıhattaý jáne ǵyl­ymı-zertteý ju­mys­taryn júr­gi­zip keledi. Sondaı-aq pedagogı­kalyq fakýltetterdiń stýdentterine «Abaıtaný» páninen dáris oqyp, tájirıbelik sabaqtar ótedi. Aqyn Abaıdyń murasyn te­re­­ńi­rek úırenýge, óleńderi men qara sózderin jatqa aıtýǵa stýdent­terde qulshynys joǵary. Buǵan orys tildi toptarynda qyzyǵýdyń ba­sym ekendigin atap ótkenimiz or­yndy bolar. Ǵylymı-oqý orta­ly­ǵynyń ǵalymdary Abaı mura­ja­ıymen tyǵyz baılanysta kóp­tegen is-sharalar ótkizip keledi. Stýdentterge, mektep oqýshy­la­ry­na ar­na­ıy taqyryptarda dáris oqyp, Abaı oqýlarynyń baı­qaý­la­ryn ótkizýde belsendilik tany­typ otyr. Ortalyqtyń ǵylymı qyzmet­kerleri stýdentterdiń shyǵarma­shy­lyq jumystaryna jetekshilik jasaıdy. Bul baǵyttyń da alǵash­qy jemisteri kórine bastady. Fılologııa fakýltetiniń stýdenti Ý.Júsipbekovany Astana qala­syn­da ótken Abaı oqýlarynyń respýblıkalyq baıqaýyna jan-jaqty daıyndaýdyń nátıjesinde ol júldeli 2-oryndy jeńip alyp, II dárejeli dıplommen jáne baǵaly syılyqpen marapattaldy. Abaı shyǵarmalarynyń qyr­ǵyz, ózbek, qaraqalpaq, tatar, bash­­­qurt, qumyq, túrik, túrkimen t.b. týysqan halyq tilderine, alys shet­elderde qytaı, orys, aǵyl­­­shyn, fransýz, nemis, parsy t.b. tilderge aýdarylyp, elimizden tys jerlerde oqyrmandarǵa jol tapqa­­nyn bilemiz. Al jerlesterimiz uly aqyn óleńderin, qara sóz­de­rin qanshalyqty oqıdy? Biz úl­ken úmit artyp otyrǵan jastar she? Bul máselege bizden aldyńǵy aǵalar qalaı qaraǵan eken degen oı kóldeneń turady. Máselen, syn­shy Saǵat Áshimbaevtyń kór­kem sóz qu­diretin jasaı alǵan ja­zýshy Ǵabıt Músirepovke: «Abaı­ǵa ne úshin kóbirek júgineti­ni­ńiz­diń mánin birer sózben asha tús­seńiz qalaı bolar edi?» – degen suraǵyna Ǵabeń­niń bergen jaýa­by: «Men Abaıdy 60 jyl boıy oqyp kelemin. Árbir oqyǵan saı­yn jańa oı týyp keledi, sol úshin de ómir boıy tabynyp kelemin. О́zińdi óziń túsingiń kelse, ózgeni tere­ńi­rek tanyǵyń kelse, ómir­diń tereń-tereń syrlaryna boı­laǵyń kelse, Abaıdy oqy, erinbe!» Dana Abaıdyń bir ǵana ımanı gúl iliminde aqyn tanymynyń maǵynasy tereńde ekendigine kóz jetkizemiz: Mahabbatpen jaratqan adamzatty, Sen de súı ol Allany jannan tátti. Adamzattyń bárin súı baýyrym dep, Jáne haq joly osy dep ádiletti. M.Áýezov aıtqandaı, osy óleń­de úsh súıý jaıly Abaıdyń adam­shylyq jolyndaǵy nasıhaty men moral fılosofııasy, tanymy tú­gelge jýyq ashylǵan. Asyly, Abaı taǵylymynyń tereńinen nár alý, óleńderinen ǵıbrat, ónege tartý úshin barlyq oqý oryndarynda uly aqyn murasy arnaıy kýrs retinde oqytylsa, keıbir olqy­ly­ǵymyz tolyp, jastar arasynda kezdesetin tosyn oqıǵalardan saq­tan­dy­ra­myz ba degen oı qozǵalady. Ahmet Baıtursynov: «Eldi tú­zetýdi biz áýeli bala oqytýdy tú­ze­týden bastaýymyz kerek», – degen edi. Bolashaǵymyzdy aıqyn­dap, da­myǵan elder qatarynan tu­raq­ty oryn alýymyz úshin jas­ta­rymyz­dy tek qana sheshen sóıleý ǵana emes, tereń oılaý, baba­la­ry­myz­dyń sara jolyn bilý, ǵula­ma­lary­myzdyń asyl muralaryn meń­gerý, jeti ata dástúrinen te­reń habardar bolý, ımandylyqqa kelý, dindi qur­­metteýge beıimdeýdi ınnovasııalyq – ınfra­qu­ry­lym­dyq bilim berý jú­ıesimen qa­lyptastyrýymyz mindet. Qaldybaı TURDYBAEV, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti «Abaıtaný» ǵylymı-oqý ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent. Shymkent.