Japadan jaryq óndirgen

Etti tógip, sút bulaǵyn seldetken Zeńgi baba tuqymy endi elektr ener­gııa­syn óndiredi. Byltyrdan beri Qa­rasý aýdany ortalyǵynyń irgesinde tóbesi shoshaq alyp pıra­mı­dany eske túsiretin, bir jaǵynan sha­tyrdy eles­tetetin qondyrǵy paıda boldy. Al barlyq «gáp» osy qon­dyr­ǵydan 400-500 qadam jerde or­nalasqan mal bordaqylaý alańyn­da­ǵy sıyr tezeginde ekenin bilgende tańqalmasqa ta­ǵy bolmaıdy. Elektr energııasyn atom­nan, kómirden, jelden, sýdan emes, organıkalyq zattan – sıyr ja­pa­synan óndiretin bolǵan soń da, ol bıogazdyq qondyrǵy dep atalady. Ma­mandardyń aıtysy – ekologııalyq taza ónim. – Birinshi fermentatorǵa myń tek­she metr sý jınadyq. Negizi oǵan eki myń tekshe metr sý quıýǵa bola­dy. Ony 38 gradýsqa deıin jy­­ly­typ, 600 tonnadaı sıyr kó­ńin sala­myz. Osy jumystarǵa on kúndeı ýaqyt kerek. Álgi sýǵa sa­lynǵan tezek 30-35 kúndeı turyp, borjıdy. Ábden bor­jyp, «baby­na» kelgen soń, ony ekinshi fer­men­tatorǵa aı­daı­myz, osy úde­ris­tiń arqasynda álgi «pıramıda-sha­tyrdyń» ishinde metan gazy tú­zi­ledi. Gaz túzilip jatqanda birinshi fer­mentatorǵa ústemelep, táýligi­ne 44 tonna kóń salyp otyrý kerek. Al metan jetkilikti kólemde jınal­ǵan­da generator iske qosy­lyp, elektr to­gyn ón­diredi, – deıdi bıogazdyq qon­dyr­­ǵynyń búge-shigesine deıin biletin bilikti ınjener, bıogaz qondyr­ǵysy keshe­ni­niń bastyǵy Sergeı Rýdakov. «Qarasý» saýda-ónerkásiptik kom­panııasy mal sharýashylyǵyn ıntensıvti damytýǵa baǵyt ustap otyr. Qa­zir kompanııa sharýashylyǵynda 4700 asyl tuqymdy iri qara bar. Tipti ótken jyldyń aıaǵynda kompanııa 2,5 myń bas mal ustaıtyn jańa bor­daqylaý alańyn saldy. Etti tó­gip beretin qazaqtyń aq bas sıy­ry­nyń salmaǵy orta eseppen 400 kı­lo­ǵa jetkende, ony kompanııanyń Qostanaı qalasynyń irgesindegi Zatobol kentinde ornalasqan et óńdeý keshenine ótkizedi. Zamanaýı jabdyqtalǵan kásiporynda et eń sońǵy tehnologııalarmen óńdeledi. Al jylyna 16-17 myń tonna kóń kerek etetin bıogazdyq qondyrǵy úshin ár sıyr táýligine 9 kılo japa tastaıtyny da eseptelgen. Et te bar, japa da mol, jaryq ta bar. – Bıogazdyq qondyrǵy tolyq kúshimen jumys istegende kom­pa­nııa­nyń mal bazalarynyń bar­ly­ǵy, me­hanıkalyq qyrman, ortalyq mashına-traktor sheberhanasy, ja­nar-ja­ǵar maı stansasy elektr energııa­sy­men qamtamasyz etiledi, tipti jaryq malshylar otyrǵan aýylǵa da jetedi, – deıdi mal sharýashylyǵymen aı­nalysatyn «Qaraman ı K» JShS dırektory Serik Qajıev. Bul erekshe jobanyń quny osy isti bastaǵan Qarasý aýdanyndaǵy «Qa­rasý» saýda-ónerkásip kompa­nııa­syna 2 mıllıon AQSh dol­la­ry­­na tústi. Biraq kompanııa jum­sa­ǵan bul qarjy 4-5 jylda ornyna keletin kórinedi. Kompanııa jetekshisi Almat Tursynov elektr ener­gııasyn ón­di­rý­diń bul balama jo­ba­syn Germa­nııa­dan ákelgen bolatyn. Aýyl sharýashy­ly­ǵyn, onyń ishinde mal sharýashy­ly­ǵyn ıntensıvti damytý úshin onyń shy­ǵyny ba­rynsha azaıýy kerektigin bi­likti ári únemi izdeniste júretin kásipker jaqsy biledi. Jergilikti aq­pa­rat kózderinen bilgenimizdeı, sha­rýa­shylyq qazirge deıin elektr ener­gııasynyń bir kı­lo­vatyn 13 teńge 18 tıynnan satyp alady. Sonda «Qa­rasý» saýda-óner­kásiptik kom­pa­nııasy qystygúni mal sharýa­shy­lyǵy bólim­sheleri paı­da­lanǵan elektr ener­gııa­sy úshin aıy­na 2 mıllıon teńge tó­lep otyrady. Al osy kásiporynnyń ón­di­ristik ýchas­k­eleriniń paıdalanǵan elek­tr ener­­gııasy jyl táýliginde bir mıllıon kılovatqa jetip jyǵylady eken. Sonda onyń aqysy qaıda barmaq? Mine, endi Zeńgi babanyń japa­sy jaryq bolǵaly kompanııa mal sharýashylyǵyn damyta túsýge qul­­shy­nyp otyr. О́ıtkeni, mal basy ós­ken saıyn kóń de kóbeıedi, al shı­ki­zaty – kóń mol bolǵan sa­ıyn metan gazy da kóp jınalady, gaz gene­ra­tor­dy aınaldyrady, nátı­jesinde elektr energııasynyń qýa­ty da arta túsedi. Aýyl jaryq, al jaryq aýyl bárine de qaryq bolady. Názıra JÁRIMBETOVA. Qostanaı oblysy, Qarasý aýdany.