Qazaq degen halyq dúnıeden ótken ata-ana, týma-týystardy erekshe qurmet tutyp, olardy árkez eske túsirip otyramyz. Arýaqtardy eske alyp, olardyń qurmetine aǵaıyn, ilik-juraǵattardyń, dos-jarandardyń basyn qosyp, as berý izgilikti is dep sanalady. Osy úrdis sońǵy jyldary burynǵydan da keń etek ala tústi.
Biz ózi qyzyq halyqpyz, eliktegish, bireýden kórgenimizdi qaıtalaýǵa beıimbiz. Sońǵy jyldary el-jurtyn jınap arýaqtardy eske alý, quran baǵyshtaý dańǵyly ádetke aınaldy. Keshegi naryq qyspaǵy kezinde de, zaman túzelýge bet burǵan búginderi de sol dástúr jalǵasyn tabýda. «Bireý toıyp sekiredi, bireý tońyp sekiredi» demekshi, osy dástúrdi «qoly qysqalar» da jalǵastyryp keledi. О́mirden ozǵan áke-sheshesin, aǵaıyn-týmalaryn sońǵy saparǵa shyǵaryp salý qazaq arasynda toı-dýmanǵa bergisiz dárejede ótedi desek, artyq aıtqandyq bolmas. «О́lim bardyń malyn shashady, joqtyń artyn ashady» degen maqal biraz jaıdan habar berse kerek.
Ana jyly aýdan basynda turatyn joldasymyz dúnıe salǵanda Astanada turatyn tabysy mol qyzy matanyń túr-túrin, jemis-jıdektiń neshe túrin ákelip, asty úıip-tógip, dastarqandy jaınatyp jibergenine kýá bolǵanymyz bar. Sonda bir baıqaǵanymyz, qyzynyń júzinen qaıǵynyń tabynan góri jaınap turǵan dastarqanǵa degen ishteı maqtanysh sezimi ańǵarylǵandaı bolyp edi.
«О́leńdi jerde ógiz semiredi, ólimdi jerde molda semiredi» degen maqal bar halqymyzda. Marqumnyń janazasyn shyǵarý, as ústinde oǵan quran baǵyshtaý kezinde moldekeńniń qaltasyna biraz aqsha túsedi. Qaıtys bolǵan kisige quran oqytqysy keletinder qarasy kóp bolsa, birneshe kisiniń qaıyr sadaqasyna bir quran baǵyshtaǵandy da kórip júrmiz. Bular qasynda otyrǵanǵa kelesi qurandy sen oqy deýdi de bilmeıdi. Qyp-qyzyl aqshany bireýge ustata salsyn ba?! Qostanaıda turatyn soǵys ardageri Dosqalı aǵamyzdyń jigit bolyp qalǵan nemeresi qaıtqanda, ortalyq meshitte ıman bolyp júretin Nurmuhamed degen uıǵyr jigiti astan keıin marqumǵa quran baǵyshtady. Atasy men ájesi, áke-sheshesi, týystary «quran oqyńyz» dep aqsha usynǵanda álgi kisi almady, bireýdiń ǵana aqshasyn alyp duǵa jasady. Birinshi ret aqshadan bas tartqan moldany kórgenim. Kóptegen moldalar, úlkeni bar, jasy bar, aqsha usynsań qurandy zýyldatady. Jınalǵan kóptiń aldynda dinı ýaǵyz, ólikti jóneltý úrdisteri týraly keńes berýdi bilmeıdi. Búginde kim kóp – molda kóp, ishinde ózderin ózderi molda dep ataǵandar da bar, qurandy kelistirip oqıtyn pysyqaılar synaqtan ótip molda degen kýálik alǵan.
Taǵy bir másele týraly aıtpaı ketýge bolmaıdy. Sońǵy kezderi arýaqtardy eske alyp, as berýde básekelestik beleń alyp barady. Arýaqty eske alyp, jaqsy qasıetterin tilge tıek etip, eline sińirgen eńbegin atap, marqumnyń jatqan jeri jaıly, topyraǵy torqa bolsyn deýdiń ornyna, qaıtqan adamdy reti-retsiz maqtap, jer-kókke syıǵyzbaı shekten tys dáriptegende kirerge tesik taba almaısyń. Al osynyń bári nemenege kerek? Izgi tilek bildirgenderdiń toıdaǵy sııaqty birinen biri asyp túskisi keletinin de ańǵarý qıyn emes.
Aýdan basynda turatyn, sharýasy shaǵyn, balalary tıip-qashyp jumys isteıtin keıýana shalynyń qaıtys bolǵanyna 15 jáne 25 jyl tolýyna oraı bir qaýym jurttyń basyn qosyp as berip, quran baǵyshtady. Sonda deısiń-aý, bul kisige kim shalyńdy eske alyp quran baǵyshta dedi eken. Gáp mynada bolsa kerek. О́zi myqty kisiler kúıeýlerin eske alyp, quran baǵyshtatyp jatqanda, munyń únsiz qalýy yńǵaısyz bolyp kórinedi. Mine, sodan bul da tyrashtanyp qudaı jolyn ótkizedi. «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen qaǵıdaǵa shynymen senetin ol arýaqtardyń jelep-jebeıtinine úmit artady. Qazaqta «kórpeńe qaraı kósil» degen ataly sóz bar. Mine, osy sózdi zerdeńde ustasaq utylmas edik. Amal neshik, buǵan eshkim mán berip jatqan joq. Shynynda, biz darhan halyqpyz, aldy-artymyzdy oılamaı, táýekel dep oılaǵan sharýany atqarýǵa beldi bekem baılaımyz. Osydan utyp júrmiz be, álde taıaq mańdaıymyzǵa tıip júr me? Áı, utyp júrgenimiz shamaly-aý...
«О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» naqyly dinı qyzmetkerlerdiń tujyrymy bolsa kerek degen oı keledi. Qara halyqty aldap-arbaýdyń tásili retinde olardyń sana-sezimin jaýlap alǵanǵa uqsaıdy. Osy qaǵıdany el-jurttyń sanasyna sińire otyryp, bas paıdasyn tabýdy maqsat etken sııaqty. Bul sózdiń barshanyń sanasyn tumshalaǵany sonshalyq, ony týra aqıqat retinde qabyldaıdy.
Marqumdy máńgilik mekenine jaıǵastyryp kelgen soń beriletin as-sý jaıly aıta ketken de artyq bolmas. Dastarqan basyndaǵy taǵamdardan kóziń súrinedi. Tátti taǵamdar, jemis-jıdektiń neshe túri samsap tur. Sýsynnyń da túr-túri jetip-artylady. Osynyń bári artyq dúnıe. Kezinde baspasóz betinde bul týraly oryndy maqalalar jarııalanǵan da bolatyn. Sol áńgime aıaqsyz qaldy. Din jolynda júrgender buǵan tıisti mán bermedi. Keıbir jerde as jep bolǵan soń quran baǵyshtap, jergilikti jurt tarasyp, syrttan kelgender ǵana shaı ishetin edi. Búginde ólik jóneltý de, onyń «qyrqy» men «jylyn» berý de naǵyz toıǵa aınalyp ketti. Mundaı daraqylyqty arýaqty syılaý dep aıtýǵa da aýyz barmaıdy. Orynsyz maqtanshylyqty toqtatatyn kez kelgen sııaqty.
Qanapııa MYRZAǴOJIN, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi