HH ǵasyrdyń otyzynshy jyldary qazaq dalasy qasiretten qars aıyrylardaı qaıysyp jatty. «Goloshekın genosıdiniń» saldarynan bútin bir halyq elinen bezdi, jerinen jóńkile kóshti, myńdap, mıllıondap qyryldy, kóne dáýirlerden bastaý alǵan tarıhy bar jaısań el jer betinen múlde joıylyp ketýdiń az-aq aldynda qaldy.
1931-1933 jyldary qazaq halqy basynan ótkergen aqsıraq ashtyqty buryn-sońdy tarıh kórgen emes edi. «Uly besjyldyqtar» men «uly kollektıvtendirý» jyldarynda eli jomart, jeri qut qazaq saharasy ashtan ólgen ana men balanyń aǵarǵan súıeginen aıaq alyp júrgisiz bolyp kúńireniske toldy. Bul kezde «barlyq halyqtardyń kósemi ári ákesi» shetelderge mıllıondaǵan tonna astyq satyp, altynǵa aıyrbastaýmen boldy.
Tutas bir halyqtyń jartysyna jýyǵyn aqsıraq ashtyqqa ushyratqan bul memlekettik genosıdtiń qasiretine kúni búginge deıin tolyq tarıhı baǵa berilgen joq. Tipti tarıhshylarymyz qazaq halqyna qarsy jasalǵan bul qylmysty «genosıd» dep aıtýǵa da ımenedi. Sol kezeńde Ýkraınada oryn alǵan ashtyqqa «golodomor» degen tarıhı tańba basylyp, oǵan kináli keńestik bolshevıkter ekendigi naqty aıyptalyp, jarııa etildi. Al biz kúni keshege deıin qandy qol jendet F.Goloshekınniń esimin eldi mekenge berip, áspettep keldik. Qazaq ólkelik komıtetiniń hatshysy Goloshekınniń oıdan shyǵarǵan «Kishi oktıabriniń» saldarynan búkil bir respýblıka halqyn joıyp jiberýge baǵyttalǵan bul qylmystyń qazaq ultyna úkimet tarapynan jasalǵan genosıd ekenin tómendegi tarıhı derekterden anyq kórýge bolady.
Qazaq halqynyń negizgi kúnkóris kózi – mal, Qazaq avtonomııalyq respýblıkasy ekonomıkasynyń tiregi – mal sharýashylyǵy ekenin keńes ókimetiniń kósemderi jaqsy túsindi. Sondyqtan Goloshekın saıasaty Qazaqstandaǵy mal basyn joıýǵa baǵyttaldy: 1931-1932 jyldary Shubartaý aýdanynda qoldaǵy maldyń 80 paıyzy birden etke tapsyryldy. Bir ǵana Torǵaı oblysynyń ózinde 1 mıllıon bas maldyń barlyǵy derlik pyshaqqa iligip, 98 myńy ǵana qaldy. «Asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn» degen uran kúshine enip, qalyń el qanqaqsady. 1928-1932 jyldarda Qazaqstandaǵy mal basy 40,5 mıllıonnan 5,3 mıllıonǵa deıin nemese 8 ese kemidi. Qazaq halqy ómiriniń negizgi tireginen aıyryldy.
Tyǵyryqqa tirelgen qazaqtar atameken – týǵan jerin tastap, jóńkile kóshti. 1930 jyly 121,2 myń adam, 1931 jyly 1 mıllıon 71 myń adam týǵan jerinen bezip ketti.
Mıllıondaǵan halyq bir úzim nan taba almaı, ashtyqqa urynyp jatqanda, Stalınniń nusqaýymen kolhozdardaǵy, jeke qojalyqtardaǵy astyq túgelimen sypyryp alyndy. Valıýta úshin shetelge astyq satý shekten tys arttyryldy. Mysaly, 1928 jyly qolda bar astyqtyń 1 mıllıon sentneri shetelge shyǵarylsa, bul kórsetkish 1929 jyly 13 mıllıon sentnerge, 1930 jyly – 48,3 mıllıon, 1931 jyly – 51,8 mıllıon, 1932 jyly – 18,1 mıllıon sentnerge jetti. Tek 1932-1933 jyldary shet memleketterge satylǵan astyqtyń jartysy ǵana Keńes ókimeti quramyndaǵy respýblıkalardyń ashtyqqa ushyraǵan adamdaryn aman alyp qalýǵa jeter edi.
Ashtyq arany tek aýyldardy ǵana emes, Qazaqstannyń barlyq qalalarynda keń etek jaıdy. Máselen, Aqtóbe oblystyq memlekettik saıası basqarma derekteri boıynsha, 1932 jyldyń kóktemi men jazynda ashtyq pen juqpaly aýrýlardan mamyrda – 175, maýsymda – 208, shildede – 320, tamyzda 450 adam qurban bolǵan. Bul qalada sol kezde 15-20 myń ǵana turǵyn bolatyn. Aqtóbe oblystyq MSB-nyń 1932 jylǵy shildedegi málimeti mynadaı: «Torǵaı aýdanynda kúnine 25 adam qaıtys bolýda, Obaǵan aýdanynda: Isaev aýylynda 2 aıdyń ishinde 300 adam, Kúzbaev aýylynda – 200 adam, Batpaqqara aýdanynyń 14 aýyly boıynsha 585 adam ashtyqtan opat boldy».
Kollektıvtendirýdiń úsh jyly ishinde Goloshekın Qazaqstanda nebir soıqandy jasady. Ulttyń rýhanı betke ustar uldary – jazýshylar, aǵartýshylar túrmede ajal sátin kútip jatty. Qazaq halqynyń uly oıshyly Shákárim oqqa ushty. Goloshekın jasaǵan kesapattyń bári qazaq halqyn tolyq qurtýǵa baǵyttaldy.
Sol kezdegi bir qujatty oqyp kóreıik. «Sarysý aýdanynyń turǵyny Azamat Sarybaevtyń áýletinde tórt adam, eki túıe, bes qoı bar. Azamat Sarybaev úkimetke 80 qoı, tórt sıyr tapsyrýǵa mindetti». Mundaı sumdyqqa kúlesiń be, jylaısyń ba?
Ashyqqan halyq áli pispegen egisten masaq urlaıtyn edi. Keńes ókimeti ashyqqandarǵa aıaýsyz jazalaý sharalaryn qoldandy. 1932 jyldyń tamyz aıynda egis dalasynan 5 masaq alǵany úshin atý jazasyn berý týraly úkim shyǵaryldy. Sol jyly 55 myń adam tutqynǵa alynyp, onyń 2 myńy atyldy.
Áli kúnge deıin 1931-1933 jyldardaǵy aqsıraq ashtyqta qazaq halqynyń qanshasy qurban bolǵanyn tap basyp, dál eshkim aıta almaıdy. J.Ábilǵojın, M.Tátimovterdiń esepteýinshe, ashtyq qurbany 1 mıllıon 700 myń adam delinse, B.Tólepbaev, V.Osıpov bul ashtyqta 1 mıllıon 100 myń qazaq qurban boldy deıdi. Dúnıejúzi qazaqtarynyń I quryltaıynda Elbasy N.Nazarbaev: «Qazaq dalasyn jaıpap ótken 1932-1933 jyldardaǵy apatty asharshylyq 6 mıllıon qazaqtyń 2,2 mıllıonynyń ómirin jalmap ketti. Osy bir qaıǵyly kezeń – halyqtyń ǵasyrlar boıy umyta almas qasireti», dep atap kórsetti. Al tolyq emes derekterge qaraǵanda stalındik, goloshekındik genosıd saldarynan 3 mıllıon qazaq ashtan ólgen.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»