Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetine kelgeninde «Bir qyzdy tárbıeleý – bir ultty tárbıeleýmen birdeı» dep, oqý ornynyń aldyna naqty mindetter qoıǵan bolatyn. Taǵylymdy tárbıe men óristi bilimniń irgeli ordasy, kóziqaraqty zııaly qaýym «izettilik pen úlgi-ónege otaýy» dep ataıtyn Qyzdar ýnıversıteti qazaqstandyq patrıotızmdi, Elbasynyń «Máńgilik el» jalpyulttyq ıdeıasyn basty baǵdar retinde ustaıdy.
О́rkenıetti memleketter sanatyna qosylýda adamgershilik-etıkalyq ıdeıalar kórinis tapqan qazaq halqynyń rýhanı mádenıetin zertteý, tárbıedegi ozyq dástúrlerin qoǵam talabyn eskere otyryp zerdeleý kókeıkesti máseleniń biri bolyp otyr. Bul týraly Elbasy «Qazaqstannyń biregeı halyqtarynyń ultaralyq jáne mádenıetaralyq yntymaǵy men jetilýin qamtamasyz ete otyryp, qazaq halqynyń kóp ǵasyrlyq dástúrlerin, tili men mádenıetin saqtaımyz jáne damyta túsemiz», dep atap ótken bolatyn.
Keıingi jyldary qoǵamdaǵy keleńsiz jaıttar men oqys oqıǵalar, búgingi tárbıe salasyndaǵy ınnovasııalyq kózqarasty pedagogıkada júıeli túrde paıdalanýǵa baılanysty tıimdi ıdeıanyń bolmaýy adamgershilik, moraldyq-etıkalyq tárbıeni daǵdarysqa ákelýde. Bul máseleniń sheshimin ǵasyrlar boıy ózektiligin joǵaltpaǵan, kerisinshe ár ózgeriske baılanysty jetilip otyrǵan qazaqtyń ozyq moraldyq-etıkalyq dástúrlerinen izdestirý qajet. О́ıtkeni ozyq etıkalyq dástúrleriniń negizi bolyp qalanǵan gýmanıstik ıdeıalar – adamgershiliktiń basty qundylyqtarymen baılanysty jáne adamzat moraliniń negizderin maǵynaly túrde jan-jaqty meńgerýde, adamdar arasynda taza adamı qarym-qatynasty tárbıeleýde jetekshi quraldardyń biri.
Maman daıarlaý zaman aǵymyna qaraı jan-jaqty kásibı quzyrettiligin shyńdaýdy qajet etedi. Álemdegi bedeldi ýnıversıtetterdiń tájirıbelerine súıener bolsaq, ustaz daıyndaýmen shektelmeı, qoǵamǵa qajetti maman daıarlaýymyz kerek. Bul biz daıyndap otyrǵan mamandardyń jumys berýshilerdiń ǵana emes, qoǵam talaptaryna da saı kelýin qamtamasyz etedi. Búgingi ózgerister – álem tarıhyndaǵy jańa múmkindikter men jańashyldyqtar dáýiri. Qyzdar ýnıversıtetinde zaman kóshine ilesý maqsatynda júıeli jumys júrgizilýde. Taǵylymǵa toly is-sharalar arqyly qazaq halqynyń ádet-ǵuryp, salt-dástúrlerin dáriptep, qarakóz qyzdardy qundylyqtar men izgi qasıetterge baýlyp, ar tazalyǵyn joǵary ustaıtyn tulǵa, qoǵam qajettiligin qanaǵattandyratyn ustaz maman da- ıyndaýdy maqsat etip kelemiz. Ultymyzdyń ulylyǵyn ulyqtaıtyn uǵymdardyń biri – etıka. Ár eldiń ornalasý aımaǵyna, tirshilik saltyna, ómir súrý daǵdylaryna baılanysty ortaq minez-qulyq erejeleri, júris-turysy, tynys-tirshiligi qalyptasady.
Qazaq halqy qaı kezeńde bolsyn qyz tárbıesine jete mán bergen. Mádenıettilikti ıdealǵa baǵdarlaý arqyly, ıaǵnı halyqqa syıly adamdardyń ónegeli isin, rýhanı adamgershilik mádenıetin, bedeli men minez-qulqyn, bilimi men qabiletin, qarym-qatynas mádenıetin úlgi etý arqyly qalyptastyrǵan. Idealdy kúndelikti ómirge qajetti basty baǵdardyń biri dep eseptegen. Mysaly, «Qozy Kórpesh – Baıan sulý», «Aıman – Sholpan», «Qyz Jibek» jyrlary arqyly qazaq qyzdarynyń beınesin, moraldyq kelbetin, minez-qulqyn, júris-turysyn, kıim kıisin, ózara qarym-qatynasyn ónege etse, Domalaq ana týraly ańyzda qazaq áıelderine tán danalyqty, ustamdylyqty, sezimtaldyqty, tapqyrlyqty úlgi tutýǵa shaqyrǵan. Dana halqymyz qyz tárbıesinde kúndelikti turmys-tirshiligindegi jáne qoǵamdaǵy adamgershilikti moraldyq-etıkalyq mádenı qarym-qatynasqa asa mán bergen. Otbasy, týystar arasyndaǵy qarym-qatynastyń adam sanasyna, minez-qulqyna, ishki jáne syrtqy mádenıetiniń qalyptasýyna áseriniń mol ekenin jete túsingen. Máselen, áke men balanyń, ana men qyzdyń, áke men qyzdyń, kelin men qaıyn eneniń, kelin men atanyń, naǵashy men jıenniń, kúıeý men qaıyn eneniń, bajalardyń, jezdelerdiń, bólelerdiń arasyndaǵy óte názik jarasymdy qarym-qatynas moraldyq mádenıettiń negizin qalaýda úlken ról atqarǵan dese artyq bolmaıdy. Jas kelinniń Totym, Aınam, Seri jigit, Erkejan sııaqty at qoıýynyń ózi aldyńǵylarǵa qurmet, keıingilerge izet kórsetý bolsa, О́zenbaı, Qamysbaı, Qoıshybaı, Bákibaı, Qasqyrbaı esimdi qaıyn aǵalardyń esimderin ataýdan qashqaqtap, qasqyr jaryp ketken qoıdy baýyzdap alý úshin qasyndaǵy kishkentaı qaınysyn aýylǵa jumsaǵan jeńgeniń: «Sarqyramanyń ar jaǵynda, syldyramanyń ber jaǵynda, mańyramany ulyma jaryp ketti, qynamadan janymany ákelsin» deýinen, birinshiden, ádeptiliktiń, izettilik pen syılastyqtyń belgisin kórsek, ekinshiden, oıynyń ushqyrlyǵyn, tapqyrlyǵyn, sózge zerektigin baıqaımyz.
Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti – elimizdegi birden-bir tek qyzdar oqıtyn joǵary oqý orny. Ortalyq Azııa aımaǵynda mundaı oqý orny joq. Álemde de saýsaqpen sanarlyqtaı. Zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov «Táńir jazsa, bul ınstıtýt bolashaq qazaq qyzdarynyń shamshyraǵyna aınalady. Osy shamshyraqtyń jaryq sáýlesi sónbesin deıik» degen paıymy 75 jylǵa jýyq tarıhy bar ýnıversıtettiń ózindik ereksheligi men mańyzyn aıǵaqtap turǵandaı. Qazir munda stýdentterdiń sapaly bilim alyp, ǵylymmen, ónermen, sportpen aınalysýy úshin, olardyń boıynda halqymyzdyń ulttyq qundylyqtaryn darytý oraıynda birqatar jumys atqarylyp, otandyq joǵary oqý oryndary arasynda úlken bedelge ıe bolyp otyrǵany kóńilge qýanysh uıalatady. Qyzdar ýnıversıtetiniń basty ereksheligi bilim berýde ulttyq qundylyqtardy basshylyqqa ala bilýi der edim. Qazaqtyń «Ultyńdy tárbıeleımin deseń – qyzyńdy tárbıele» degen sóziniń astarynda úlken mán-maǵyna jatyr. Qyz – bolashaq ana, qyz – otbasynyń uıytqysy, qyz – asyl jar. Búginde urpaq tárbıeshisi retinde áspetteler bolashaq muǵalimderdi ata-anasynan alǵan tárbıesin oqý ordasyndaǵy tárbıemen sheber sabaqtastyra bilý kez kelgen bilim ordasynda kezdese bermeıdi. Ujym ǵulama ǵalym ál-Farabıdiń «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degen dana sózin basty ustanym retinde paıdalanady.
Oqý ornynda genderlik saıasat boıynsha irgeli jumys atqarylýda. Áıelderdiń saıası kóshbasshylyǵy ýaqyt ótken saıyn aıqyndalyp keledi. Qoǵam men memleket tarapynan názik jandylardyń belsendilikteri men saıası yqpaldastyqtaryna senim joǵary deńgeıde kórinis tabýda. Osy oraıda ýnıversıtet janynda Áleýmettik jáne genderlik ǵylymı-zertteýler ınstıtýty qyzmet atqarady. Osy taqilettes ǵylymı ortalyq TMD aýmaǵynda jalǵyz ekenin erekshe atap ótken lázim. Instıtýttyń strategııalyq maqsaty – 2018-2021 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı-zertteý jumystaryn 2015 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 70 sessııasynda qabyldaǵan Turaqty damý maqsattarynyń «Barlyq áıelder men qyz balalardyń genderlik teńdigin qamtamasyz etý jáne quqyqtary men múmkinshilikter aýqymyn keńeıtý» týraly 5-shi maqsaty boıynsha júzege asyrý. Instıtýt genderlik teńdik ıdeıasyn damytýdy bilikti pedagog kadrlaryn daıyndaý jáne ǵylymı-zertteýler arqyly iske asyrady. Ýnıversıtette «Qazaq arýy» atty kýrs oqý úderisine engizilgen. Ult bolashaǵyn tárbıeleýge súbeli úles qosatyn bolashaq muǵalimderdiń san qyrly bolýyna, qoǵamdaǵy áleýmettik jáne otbasyndaǵy etnoáleýmettik rólderdi múltiksiz atqarýyna sebepker bolýyna «Qazaq arýy» kýrsynyń tıgizer septigi zor dep oılaımyz. Búgingi talapqa saı tulǵany qalyptastyrýdyń ólshemderi basqasha. Qundylyqtar da ózgerip barady. Aqyl da anadan darıdy, dana da áıelden týady. Qyz bala tárbıesin urpaq tárbıesi dep qaraǵan lázim. Búgingi qazaq boıjetkenderi erteńgi erine adal jar, perzentteriniń salıqaly anasy. Olardyń boıynda taǵylymdy tárbıe bolǵanyn qalaıtynymyz belgili. Sondyqtan rýhanı qundylyqtarymyzdy saqtaı otyryp, ónerkásiptik revolıýsııa zamanynyń ereksheligin ıgergen ustaz tárbıeleý – ýnıversıtettiń basty baǵdary. Qazir oqý ornynda 38 uıym qyzmet atqarady. Qyzdar ýnıversıtetiniń stýdentteri adamgershiligi joǵary tulǵa retinde túrli qoǵamdyq, qaıyrymdylyq aksııalarǵa belsendi qatysady. Bolashaq áleýmettik qyzmetkerler, psıhologtar, defektologtar, mýzykalyq bilim berý muǵalimderi Almaty qalasyndaǵy Analar úılerinde júıeli túrde aqysyz negizde qyzmet kórsetedi. Sondaı-aq oqý orny stýdentteriniń bastamasymen qaıyrymdylyq jármeńkeleri turaqty uıymdastyrylady. Is-sharanyń basty maqsaty – ýnıversıtet ujymy men stýdentteriniń sanasyna meıirimdilik, súıispenshilik, qaıyrymdylyq sııaqty izgi uǵymdardy qalyptastyrý.
Jańa myńjyldyqta bilimi men biligi úılesken mamandardyń bási basym bolmaq. Muny ýaqyttyń ózi aıqyndap otyr. Otandyq joǵary oqý oryndarynyń aldynda oı-órisi damyǵan, talantty, zerdeli jáne ultjandy urpaq tárbıeleý mindeti tur. Osynaý aýqymdy jaýapkershilikti abyroımen atqarý pedagogtarǵa júktelgen mártebeli mindet. Damýdyń dańǵyl jolyna baǵyt alǵan bolashaǵy baıandy eldiń órisi qashanda bilikti de sanaly urpaǵymen keńeımek. О́skeleń jasty elimizdiń tutqasy, qatarynyń kóshbasshysy etip tárbıeleý – ǵasyrǵa jýyq úzdiksiz kadr daıarlap kele jatqan Qyzdar ýnıversıtetiniń basty baǵdary.
Gaýhar ALDAMBERGENOVA,
Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor
ALMATY