Juldyzdy jıyrma kún. On segizinshi kún (13 jeltoqsan): SERPIN

Irgemizdi nyqtaıtyn iri jobalar

Serpindilik strategııasy

Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý ba­ǵdarlamasy Qazaqstan ekonomıkasy­nyń negizgi táýekelderiniń strategııalyq du­rys eke­nin kórsetip, sol arqyly eko­no­mı­ka­ny ár­taraptandyrýdyń jáne shı­ki­zatqa táýel­dilikten arylýdyń balama­syz bolyp ta­nyldy. Memlekettik ın­no­va­sııa­­lyq saıasat birinshiden, damýdyń jedel ári áserli tásili ınnovasııalyq klasterlerdi damy­tý­ǵa, ekinshiden, barsha qa­zaq­standyqtardyń ulttyq ıdeıasyn qa­na­ǵat­ta­dyratyn ınno­va­sııalyq orta qalyp­tas­tyrýǵa, úshinshi­den, ınno­va­sııa­lyq ın­f­raqurylymnyń áser­liligin art­tyrý­ǵa, tór­tinshiden, ǵyly­mı-teh­no­logııalyq áleýet­­ti kommer­sııa­lan­dy­ra­tyn qazaq­stan­dyq júıe jasaýǵa jáne besinshiden, otan­dyq kásipkerlikti ınno­va­sııalyq granttarmen qamtýǵa baǵyttalǵan. 2011 jylǵy 4 shildede «Kórme» or­talyǵynda Memleket bas­shy­sy­nyń qa­ty­sýymen «Qýatty Qazaqstandy birge ja­saımyz!» atty is-shara ótkizildi jáne 2011 jyldyń birinshi jarty­jyl­dyǵyn­da iske qosylǵan Indýs­t­rııa­lan­dyrý karta­sy jobalarynyń tusaýkeseri ótti. Osy is-shara barysynda oblystar, Astana jáne Almaty qalalarynyń ákim­deri Memleket basshysyna 6 myń­nan astam tu­raqty ju­mys ornyn qura otyryp, 114 mlrd. teńge qarajatty qamtıtyn 75 jo­ba­ny tanys­tyrdy. Jalpy, jarty jyl ishinde 900 mlrd. teńgeden astam somaǵa 227 joba iske qosylyp, 29 myń jańa turaqty jumys oryndary quryl­ǵan. Ekinshi jarty­jyl­dyqta keminde 617 mlrd. teńge qarjyny quraıtyn 14,5 myń turaqty jumys ory­nyn qamtıtyn 129 jobany iske qosý jos­parlanyp otyr. Onyń ishinde «Samuryq-Energo» AQ-tyń qoldaýymen Sharyn ózeninde Moınaq GES-in salý, «Qazaqstan temir joly» UK» AQ-tyń jaýapkershiligimen Jeti­gen-Qorǵas temir jol torabyn jáne «О́zen – Túrkimenstanmen memlekettik shekara» jańa temir jol torabyn salý, Astana qalasynda «Talgo» jolaýshylar vagonynyń óndirisin uıymdastyrý, «Ba­tys Eýropa – Batys Qytaı» avtojolyn salý sekildi iri jobalar bar.

Moınaq GES-i

Táýelsizdik alǵannan keıin Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı tap­syr­­masyna oraı Moınaq GES-in qaıta qol­ǵa alý týraly Úkimettiń arnaıy qaýlysy Shveısarııa men Qytaı­dan keıin jer astyn uńǵylaý ádisimen sa­lynǵan úshinshi sý elektr stan­sasy. Qýaty – 300 MVt. Onyń ereksheligi – TMD keńistigindegi joǵary qy­sym­dy úsh gıd­ro­stansanyń biri. Sý qy­sy­my 500 metrdi qu­raıdy. Qury­lys­tyń jalpy quny 340 mıllıon dollar. Alǵash qurylysqa Qazaq­stan­nyń Damý banki 25 mıllıon AQSh dollaryn bólip, qarjy «Bestóbe» sý qoımasy men jol, elektr je­lisin tartý­ǵa, turǵyn úı salýǵa jum­sal­ǵan. Atalmysh bank keıinnen taǵy da 132 mıllıon dollar bólgen. Qytaı Damý banki 200 mln. AQSh dollary kó­le­minde ınvestısııa salǵan. Qara­jat esebinen negizgi nysan qurylys­tary bastalyp, ju­mys­qa kásibı tájirı­be­si bar Qytaı ma­man­dary tar­tyl­ǵan. Qazir bólingen qar­jy­nyń 90 paıyzy ıgerildi. Qurylysta 1200-deı adam eńbek etse, onyń 340-y Qytaıdan kelgen mamandar. Qalǵandary ózimizdiń otandastar. Mamandar úshin 80 turǵyn úıden turatyn qala­shyq jáne meshit, balalar baqshasy salyn­dy. Moınaq­ty salýǵa 200 myń tekshe metr beton, 25 myń tonna armatýra, 16 myń tonna qu­byr, 5 myń tonna qural-jabdyq, 1 mln. tekshe metr tas jum­sal­ǵan. «Moı­naq­tyń» 51 pa­ıyz aksııa­sy memleket qo­lynda. Al, 49 paıyzy qazaq­­stan­dyq aksıonerler ıeliginde. Jaryq kózi «KEGOC» aksıonerlik qo­ǵamynyń jelileri arqy­ly Shelek jáne Qapshaǵaı ja­nyn­daǵy qo­sym­sha stansa­lar­ǵa berilip, odan ári oń­tús­tik óńirge ta­ratylady. Qu­ry­lys ju­mysynda 100 túrli marka­da­ǵy avto­kó­lik­ter men 37 arnaýly tehnıka jáne me­ha­nıkalyq agregat, generator, transformator, kompres­sor­lardyń 50-den asa túri bar. «Bestóbe» sý qoı­ma­sy­nyń kólemi 238 mln. tekshe metr. «Moı­naqtyń» kepildik merzimi 100 jylǵa esep­telgen. Seıs­mı­ka­lyq jaǵynan 9 ball­dyq jer silkinisine tó­zim­di. Alyp qurylys iske qosylǵanda óńir­degi óner­kásip ónimi­niń kórsetkishi jyl saıyn 6,7 mlrd. teń­geni quraıdy dep jos­parlanǵan. Bıýdjetke 1 mlrd. 790 mln. teńge túsim túsetin bolady.

Jetigen – Qorǵas temir jol toraby

Údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damý memlekettik baǵdar­la­ma­sy­nyń aıa­synda salynǵan «Jetigen-Qor­ǵas» temir jol jelisi júkti temir jol arqyly Qy­taı­dan Ortalyq Azııaǵa, odan ári Eý­ro­paǵa jetkizýdiń eń qysqa joly bolyp otyr. 293 shaqyrymǵa sozylǵan jelige 165 000 mln. teńge ınvestısııa sa­lyn­dy. «Jetigen – Qorǵas» temir jol jelisi Qa­zaqstan men Qytaı ara­syn­daǵy jol qa­shyqtyǵyn 500 shaqyrymǵa qysqartady. «Jetigen – Qor­ǵas» temir jol jelisiniń boıynda orna­las­qan «Al­tynkól» stan­sa­sy iri kóliktik-lo­gıstıkalyq túıin bol­maq. «Altynkól» stan­sasynda poıyz va­gon­d­ary qy­taı­lyq tar relsti temir joldan (1435 mm.) TMD elderinde paıd­a­la­nyla­tyn temir jol relsine (1520 mm.) aýys­ty­ry­lady. Qazirgi tańda «Al­tyn­kól» stan­sasynyń jumys­shy­­laryna ar­nal­­­ǵan «Nur­kent» shaǵyn qa­la­shyǵy sa­ly­n­dy. Qa­zaqstan Respýblı­ka­synyń Kó­lik jáne baı­lanys mınıstr­li­giniń má­li­­met­teri bo­ıy­n­sha, «Jetigen – Qorǵas» jelisi arqyly 2012 jyly 5,5 mln. tonna, 2015 jyly 10,5 mln. tonna, al 2020 jy­ly 25 mln. tonna taýar aınalymy jú­zege asady. Osy ar­qy­ly Qazaq­stan­nyń kólik­tik-logıstı­ka­lyq qyzmet túr­lerinen ta­ba­tyn tabys kólemi 50 paıyz­ǵa deıin ar­ta­dy. QHR-men eki ortadaǵy Shekara mańy ynty­maqtastyǵy halyq­ar­alyq or­ta­lyǵy eki el arasyndaǵy saýda-sattyq qatynas­tar­dyń damýyna, memleket­ara­lyq baı­la­nystyń artýyna atsalyspaq. Ort­a­lyqta kóterme jáne bólshek saýda oryn­dary, kór­me zal­dary, júk saqtaý qoı­­ma­lary or­na­la­sa­dy, aqparattyq-lo­gıs­­tı­ka­lyq orta­lyq bola­dy, qonaqúıler men dámhanalar sa­lynyp, kóliktik-ek­s­pe­dı­sııalyq, tele­kommý­nı­ka­sııa­lyq, brokerlik jáne bank qyzmetteri kórsetiledi. Shekara mańy yntymaq­tas­tyǵy halyq­aralyq orta­ly­ǵy 2012-2018 jyldar ara­ly­ǵynda jeke ınves­tı­­­sııa­lar­dyń esebinen tolyqtaı salynyp bitedi dep jos­parlanyp otyr. Bolashaqta Al­ma­tydan ortalyqqa deıin elektr poıyzy nemese relsti avtobýs júrgizý jos­par­la­nyp otyrǵan kórinedi. Shekara mańy yn­ty­­maq­tas­ty­ǵy halyq­ara­lyq ortalyǵy aza­­mat­tarǵa 50 kılo­gramǵa deıin júkti sa­lyq tóleminsiz alyp ótýge múmkindik beredi.

О́zen – Túrkimenstanmen memlekettik shekara temir jol jelisi

«О́zen – Túrkimenstanmen memlekettik shekara» jańa temir jol magıstrali – «О́zen – Qyzylqııa – Bereket – Etrek – Gorgan» halyqaralyq jobasynyń bir bólshegi. Atalmysh jeliniń qurylysyna 13 mldr. teńge jumsalýda. Eýrazııa men Iran teńiz aılaqtaryn barynsha jaqyndastyratyn Soltústik – Ońtústik strategııalyq transulttyq dá­li­ziniń qurylysyn atqarýdy Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev 2009 jyly «Qazaqstan temir joly» UK» AQ-qa júktedi. Temir joldyń qazaq­stan­dyq 146 shaqyrymdyq bóliginde 68 jasandy ǵımarat, 7 stansa men jol­aıy­ryqtary, tórt kópir salynady. Qury­lys jumys­tary­na elimizdiń túpkir-túp­kirinen eki myńǵa jýyq maman tartyl­ǵan. Qazaqstan Prezıdentiniń tapsyr­masyna oraı «QTJ» UK» AQ temir jol telimindegi tap­syrystardyń 80 paıy­zyn otandyq óndiris oryndaryna orna­las­tyrdy. Atal­ǵan joba 2007 jyly Qazaqstan, Túrki­menstan jáne Iran ara­synda qol qoıy­l­ǵan Memleket bas­shylarynyń Dek­la­ra­sııasy jáne Úki­met­aralyq kelisim negizinde júzege asy­rylýda. Qazaqstan aýmaǵy arqyly óte­tin jeliniń uzyndyǵy – 146 shaqyrym. Búgingi tańda rels torkózderin tóseý men sýaǵarlar jáne kópirler sekildi ja­san­dy ǵımarattardyń quryly­sy toly­ǵy­men aıaqtaldy. Telimniń bar­lyq jelilerine baǵandar ornatylyp, elektr qýaty berile bastady. О́zen stansasy barynsha keńeı­ti­lip, jań­ǵyr­tylýda. Munda 100 jolaýshyǵa arnalǵan jaıly vokzal boı kóterip, ın­f­ra­qu­rylymy sáıkesten­di­ri­lý­de. Áleý­met­tik maqsattaǵy árqaısysy 320 oryndyq eki balabaqsha, monsha, bas­qa da nysandar turǵyzylady. Jańadan salynǵan Bola­shaq stansasynda 25 jo­laý­shyǵa arnal­ǵan vokzalmen birge qyz­met­tik-tehnı­kalyq ǵı­marattar boı kóterip keledi. 80 oqýshy­ǵa arnalǵan mektep, 50 oryndyq bala­baqsha, jelilik ambýlatorııa, óner­kásiptik jáne azyq-túlik dúken­deri, ashana, naýbaıhana ashý kózdelgen. Temir jol jeli­si­niń qury­lysy barysyn tu­raqty baqylaý jóninde arnaıy shtab qurylǵan. Jańa temir jol magıstraly eli­mizdiń básekelestikke saı áleýetin ósi­rip, Qazaq­stan Respýblıkasyn jańa ha­lyqaralyq kólik dálizine bastaıdy. «Qazaqstan temir joly» UK» AQ baspasóz qyzmetiniń ha­bar­laýynsha, «О́zen – Túrkimenstanmen memlekettik shekara» temir jol jelisi belgilengen merziminde aıaqtalady.

Talapqa saı «Talgo»

Qazaqstanda «Talgo» poıyzynyń va­gondary 2004 jyldan beri paı­da­la­ny­lady. Memleket basshysynyń jo­laý­shy poıyzdarynyń jyldamdyǵyn arttyrý jóninde berilgen tapsyrmasy bar. Ol tap­syrmany oryndaý úshin áleýetti árip­tes – jolaýshylar vagon­daryn shyǵara­tyn ıs­pan­dyq «Talgo» kompanııasymen birlesken zaýyt salý týraly sheshim qabyl­dan­ǵan. Qazan aıynyń 5-i kúni Memleket bas­shysynyń qabyldaýynda bolǵan «Qazaq­stan temir joly» UK» AQ prezıdenti As­qar Mamın jeltoqsan aıynda jolaý­shy­lar va­gondaryn qurastyratyn zaýyt qu­ry­lysy aıaqtalatynyn jetkizdi. Jolaýshylar vagonyn qurastyratyn zaýyt kýzov daıyndaý, elektr-mon­taj­daý jumystary, kýzov jınaý, vagon­dar­dy tirkeý jáne statıstıkalyq synaq, vagonnyń esik-terezesin jınaý, kýzovty syrlaý já­ne daıyndaý sekildi sehtardan turady. Zaýyt ornalasqan aýmaqtyń kólemi shamamen 30 myń sharshy metrdi quraıdy. «Tul­par-Talgo» jolaýshylar vagonyn qu­rastyrý zaýytynyń qury­ly­sy ótken jyl­dyń qa­zan aıynda bas­tal­ǵan. Zaýyt­tyń jyl­dyq qýaty 150 vagondy quraıdy. Iske qosyl­ǵan­nan keıin 140 vagonǵa deıin quras­ty­ry­latyn bolady. Jumys kúshi de soǵan saı kóbe­ıip otyrady. Máselen, zaýyt paı­da­lanýǵa berilgen bıylǵy jel­toq­san aıynda 54 jumys orny qaras­ty­rylǵan. Al kelesi jyly zaýyt ujy­my­nyń sany 115 adamǵa jetedi. 2015 jyly jolaýshy vagondaryn jasaýǵa 360 adam jumyl­dyrylady. «Tulpar-Talgo» JShS-nyń ónim­deri­ne qazirdiń ózinde suranys bar. Máse­len, «Jolaýshylar tasymaly» AQ ótken jyly qazaqstandyq-ıspandyq birlesken kásip­oryn – «Tulpar-Talgo» JShS-men 2011-2014 jyldar kezeńinde 420 jolaýshylar vagonyn satyp alý jó­ninde uzaq merzimdi kelisim-shart jasas­ty. Sonymen qatar, zaýyttyń va­gon­da­ry­na Ortalyq Azııa elderi, onyń ishinde О́zbekstan Respýblıka­synan da tapsyrys túsken. Qazirgi tańda «Tulpar» poıyzynyń júrisi saǵatyna 140 shaqyrymdy alady. Al «Qazaqstan temir joly» UK» AQ bul jyldamdyqty 200 shaqyrymǵa ulǵaı­týdy kózdep otyr. «Tulpar-Talgo» jolaýshylar vago­nyn qurastyrý zaýyty boıynsha óndi­risti shoǵyrlandyrý barysynda otyzǵa tarta otandyq taýar óndirýshilerdi qa­tystyrý kózdelgen. Olar – Almatynyń «ALPROF», «SatClass», «Derjava kor­po­rasııasy» jáne Saran qalasynyń «Voshod», «Kazsentrelektroprovod» JShS sekildi mekemeler jolaýshylar vagonyn jasaý zaýytyn vagon kýzovyna qajetti alıýmınıımen, rezeńkeden jasalǵan bu­ıym­darmen, shynyly-talshyqty bu­ıymdarmen, kabeldi ónimder, lak jáne boıaý materıaldarymen, jelimdermen qamtamasyz etedi. Osylaısha óndiristi shoǵyrlandyrý úderisi ústimizdegi jy­ly 5 paıyzdy, al kelesi jyly 23 pa­ıyzdy quraıtyn bolady. 2013 jyly bul kórsetkish – 34, 2015 jyly – 51 paıyzǵa kóterilmek.

Batys Eýropa – Batys Qytaı dálizi

Quny 825 mlrd. teńge turatyn “Batys Eýropa – Batys Qytaı” halyq­aralyq tranzıt dálizin salý jobasy úlken qyzy­ǵý­shylyq týdyrýda. Qytaı­dan basta­la­tyn magıstral Reseıdiń Sankt-Peter­býrg qa­la­syna deıin 8,5 myń shaqyrym qashyq­tyq­qa sozylyp jatyr. Aldyn-ala boljam boıynsha, eko­nomıkalyq tıimdiligi 86 mlrd. teń­geni quraıtyn teńdessiz jobanyń elimiz aýmaǵyn basyp ótetin bóligi 2 787 shaqyrym bolsa, onyń 2 452 shaqyrym qaıta salynýǵa jatady eken. Joba aıasynda Jambyl, Ońtústik Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystary boıynsha joldardy salýmen qatar, respýblıkalyq mańyzdaǵy jeliler de qosa jańǵyrtylady. Bul respýb­lıka­lyq mańyzdaǵy jelilerdiń 90 paıyzy “Batys Eýropa – Batys Qytaı” jobasy esebinen jóndeledi degen sóz. “Batys Eýropa – Batys Qytaı” avtojolyn sa­lý­ǵa qazir 11 kompanııa jumyl­dy­ry­lý­da. Onyń beseýi sheteldik, qalǵan al­taýy qazaqstandyq kompanııalar. Atqarylatyn jumystyń 69 paıyzy qazaqstandyq kompanııa­lardyń moınynda. Búkilálemdik bank, Islam banki, Azııa jáne Eýropa damý bankteri bul jobaǵa iri kólemde (422 mlrd. teńge) qarjy salyp otyr. Joba júzege asyp jatqan elimizdiń úsh oblysynda 14 myń adam jumyspen qamtamasyz etilgen. Bolashaqta jumysty tolyq ıgerý úshin 50 myń adam eńbekke tartylatyn bolady.

Aıqarma bettiń materıaldaryn uıymdastyrǵan Qanat ESKENDIR.