Kókshetaýdyń oblystyq gazeti redaksııasynda on bir jyl, aýdandyq gazetterinde on tórt jyl, keıin elimizdiń birqatar ortalyq organdarynda, onyń ishinde Parlament Májilisi men Senaty apparatynda, respýblıkalyq «Qansonar» jýrnalynda abyroıly qyzmet atqarǵan Qapez Qojahmetov «Qalamger áýleti» atty jınaǵyn baspaǵa usynǵan bolatyn. Ol taıaýda jaryq kórmekshi.
Kitaptyń alǵysózin jazǵan jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Parlament Senatynyń eks-depýtaty Jabal Erǵalıev: « Kókshede bir ǵajaıyp jer bar! Ol – Zerendi!.. Osy Zerendige laıyqty ataq-dańqymen jáne tanymal shyǵarmalarymen elin súısindirip júrgen qalamger Maǵıra Qojahmetova der edim. Maǵıra ápkemiz de óziniń boıyna ana sútimen bitken talantyn jarqyrata ashyp, kórsete bildi. Qalamynyń qarymdylyǵymen, oıynyń tereńdigimen, tiliniń shuraılylyǵymen, sózben keste tige biler zergerdeı sheberligimen qalyń oqyrmanynyń yqylasy men peıiline erte bólendi. Budan keıin ápkemizdiń qalamynan qazaq ádebıetinde buryn-sońdy qalam tartylmaǵan taqyryptaǵy kórkem dúnıeler keldi. Adam jany men adam seziminiń tylsym syrlaryn asha kelgen Maǵıra Qojahmetova shyǵarmalary qubylys dep tanyldy.
О́z basym osy áýlettiń taǵy bir kósheli azamaty Qapezben Kókshetaýda, sol kezdegi «Kókshetaý pravdasy» gazetinde birge qyzmet jasadyq. Týrashyl minezi bar Qapez adal da abyroıly azamat. Jazǵan dúnıelerinde kesek-kesek oılar jatady. Jáne de eńbekqor ári izdenimpaz jan. Kókshetaýdyń birneshe aýdandarynyń gazetterinde redaktor bolyp, óziniń uıymdastyrýshylyq qabiletimen de tanylǵan-dy. Al Maǵıra ápkemizdiń týǵan sińlisi, Qapezdiń qaryndasy Sálımamen sol kezdegi KazMÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetinde birge oqyp, birge bitirdik. Sálıma óte salmaqty ári bııazy, kórkem minezdi jan. Bar ǵumyryn baspasóz salasyna arnady.
«Qalamger áýleti» degen kitaptyń qoljazbasy qolyma tıip, oqyp shyqqan soń osy bir oılar oralyp edi. Jalpy, bul kitapty bir áýlettiń ǵumyrnamalyq deregi dep qana qarastyrmaı, munda sol kezdegi aýyl ómiri men sol kezdegi aýyl adamdarynyń minezderi men ómirleri jatyr. Bir áýlettiń ómirinde úlgi de, ónege de jatyr. «Qalamger áýletiniń» kópshilikke jan qýanyshyn syılary da anyq» dep atap kórsetken.
Mine, Parlament Senatynda depýtat bolyp qatarlas qyzmet atqarǵan qabyrǵaly qalamger Jabal Erǵalıevtiń Qojahmetovter áýletine, onyń ishinde ózimiz tilge tıek etkeli otyrǵan jýrnalıst jerlesimiz, aqyn ári aýdarmashy Qapez Qojahmetovke bergen baǵasy osyndaı.
О́z basym Qapez Dáýletbekulymen ol oblystyq «Kókshetaý pravdasy» gazetiniń redaksııasynda istegen jyldary tanysqan edim. Alǵash ret Lenıngrad aýdandyq partııa komıtetinde birinshi hatshy bolyp istep júrgenimde issaparmen arnaıy kelip aýpartkom konferensııasyna qatysyp esepti materıal jazǵany esimde.
Kókshe óńirindegi kóptegen jas talap jýrnalıster talantynyń jarqyrap ashylýyna qamqorshy, tálimger ustaz bola bilgen jazýshy, jýrnalıst, jaısań jandy Janaıdar Mýsındi osy oraıda bir eske alǵan jón dep bilemin.
– 1985 jyldyń jazynda Janaıdar aǵa meni ózine shaqyrtyp, oblys ortalyǵynan shalǵaıdaǵy Ýálıhanov aýdandyq «Shalqar» jáne «Prostor» gazetterine redaktor bolyp barýyma usynys jasady, – dep alystap ketken sol bir jyldardy eske alady Qapez Dáýletbekuly. – Ol kezde men osy gazettiń Shýche, Eńbekshilder jáne Ýálıhanov aýdandary boıynsha menshikti tilshisi edim. Barǵym kelmeı bultalaqtap kórip edim, Janaıdar aǵa qaramaǵynda isteıtin jýrnalısterdiń bir de bireýiniń barǵysy kelmeıtinin, al obkomnyń qaıtkende bir kisi taýyp ber dep sońynan qalmaı qoıǵanyn, eger kisi tappasa oblystyq partııa komıteti aldynda yńǵaısyz jaǵdaıda qalatynyn aıtyp tabandap turyp aldy. Sóıtip on bir jyl oıdaǵydaı qyzmet atqarǵan oblystyq gazetpen, «Arqada jer jetpeıdi Býrabaıǵa» dep Maǵjan jáne basqa da talaı aqyn jyrlaǵan sulý óńirmen qosh aıtysyp, birer kúnnen keıin Ýálıhanovqa kelip jettim.
Iá, bul shalǵaıdaǵy aýdanda redaktor bolyp qyzmet atqarý Qapez Dáýletbekulyna ońaı soqqan joq. On segiz nómiri shyqpaı turalap qalǵan, ásirese bilikti kadr jetispeıtin, eki tilde qatar shyǵatyn aýdandyq gazetterdiń jumysyn qaz turǵyzyp qatarǵa qosý úshin qanshama eńbek etip, ter tógýge týra keldi.
Redaksııada Arvıd Grıgorevıch Serebrennıkov degen tájirıbeli jýrnalıst jumys isteıtin. Qalamy júrdek, oıy ushqyr. Biraq anda-sanda qyzyp alyp, búldiretini bar eken. Birde jumys aıaqtalýǵa taıap qalǵan kezde redaktordyń orynbasary Ábil Kochýbaevtyń aýdandyq ishki ister bólimine telefon shalyp, A.Serebrennıkovty redaksııadan alyp ketýge ótinish jasap jatqanyn estip, ózine-ózi senbedi. Sóıtse, bul kádimgi ádettegi jaǵdaıǵa aınalyp ketipti. Osyndaı soraqylyqty kórip jumysqa endi ǵana kirise bastaǵan redaktor jaǵasyn ustady. Biraq jýrnalısti ýaqytsha oqshaýlaý ornyna jiberýge úzildi-kesildi qarsy boldy.
Bir aıdaı bos júrdi de, redaksııaǵa qaıta keldi.
– Qapez Dáýletbekuly, araqty qoıdym. Endi qaıtyp múlde ishpeımin. Jumysqa qaıta alyńyzshy, – dep ótindi.
– Onda bylaı bolsyn, – dedi redaktor jańylys basqan jýrnalıske barlaı qarap. – Men sizdi qaıta jumysqa alaıyn. Tek bir aı synaq merzimimen. Eger osy ýaqytta «baıaǵy ánińizge» qaıta basatyn bolsańyz, tap sol kúni jumystan shyǵarylasyz. Ýáde me?
– Ýáde, – dedi júzi kúlimsirep shyǵa kelgen Arvıd Grıgorevıch, – Alań bolmańyz, senimińizdi aqtaımyn. Al ótkende mılısııaǵa jiberilýden qorǵap qalǵanyńyz úshin kóp rahmet.
Shyndyǵynda da, ol sózinde turdy. Redaksııanyń beldi qyzmetkerleriniń birine aınaldy. Segiz jylǵa jýyq shalǵaıdaǵy aýdanda qos tilde shyǵatyn gazetti shyǵarý barysynda kadrdyń jetispeýine baılanysty Qapez Dáýletbekulyna basylymnyń redaktory, aýdarmashysy ári jaýapty hatshysy da bir ózi bolyp jumys isteıtin kezderi az bolǵan joq. Osy oraıda jumysty áýel basta Zerendi aýdandyq gazetinde aýdarmashy bolyp bastaýynyń, on bir jyldaı oblystyq gazette qyzmet istep ysylýynyń kóp septigi tıdi.
1993 jyldyń qysynda oblys ortalyǵynyń tap irgesindegi burynǵy Kókshetaý aýdanynyń jańadan ashylǵan «Bulaq» gazetiniń eń alǵashqy ári sońǵy redaktory boldy. Bulaı deıtinimiz, 1997 jyldyń jazynda burynǵy Kókshetaý oblysy, onyń ishinde Kókshetaý aýdany da qysqartýǵa ilikti. Aýdannyń jeri men eldi mekenderi Zerendi aýdanyna qosyldy. Bul aýdannyń ákimi A.N. Vıbe degen nemis azamaty, buǵan deıin Ýálıhanov aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan, tipti Q.Qojahmetovpen kórshi turǵan bolatyn. Alaıda jeke basynyń qarsylyǵy, álde basqa bir sebebi boldy ma, áıteýir qazaqsha shyǵatyn «Bulaq» gazetin aýdan bıýdjetine alǵysy kelmedi. Tipti aýdan aqsaqaldarynyń, gazet janashyrlarynyń da aıtqandaryn qulaǵyna ilmedi.
«Qyrsyqqanda qymyran irıdi» dep beker aıtylmasa kerek, osy aýdanǵa qyzmet etýge kelgende berilgen úı jergilikti keńsharda bas ınjener bolyp qyzmet istegen S. Hametov degenniń jekeshelendirip alǵan úıi bolyp shyqty. Aýdan ákimderi K.Júsipbekov pen T.Jaqypovtyń basqa úı bermekshi bolǵan ýádeleri sóz júzinde qaldy. Sodan úıdi tastap páter jaldap shyǵýdan basqa amaly qalmady. Sóıtip qyryq toǵyzdan elý jasqa qaraǵan shaǵynda úı-kúısiz, jumyssyz bir jyldaı otyryp, amalsyzdan Astanaǵa qonys aýdarýǵa májbúr boldy.
Á degende Ádilet mınıstrliginiń memlekettik tildi damytý jáne aýdarma bólimine bas maman bolyp jumysqa ornalasýdyń sáti tústi. Bul rette de kezikken qıynshylyqtar az bolǵan joq. Buryn kompıýtermen jumys istep kórmegendikten ony tez arada úırenýge týra keldi. Árıne tabıǵatyna tán tabandylyǵy septigin tıgizdi. Osy bólimde úsh jyldaı jumys istegennen keıin Parlament Májilisiniń redaksııalyq-baspa bólimine kelisimshart boıynsha ilespe aýdarmashylyqqa jumys isteýge shaqyryldy. Keıin Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginde memlekettik tildi damytý bóliminiń bastyǵy, Joǵarǵy sottyń baspasóz qyzmetiniń bas konsýltanty, Energetıka mınıstrliginde bas maman bolyp oıdaǵydaı qyzmet atqardy. 2004 jyldyń kúzinde Parlament Senaty apparatynyń redaksııalyq-baspa bólimine alynyp, qatardaǵy sarapshydan bas konsýltantqa deıingi joldan abyroımen ótti. Osy jyldar ishinde qanshama zańdardyń qazaqsha mátinine lıngvıstıkalyq saraptama jasap, ana tilimizde jatyq shyǵýyna, el ómiriniń san alýan salasyn retteıtin zańnamalyq aktilerdi ázirlep qabyldaýǵa, jalpy zańnama salasynda memlekettik tildi qalyptastyrýǵa qomaqty úles qosty. Zańnamalyq termınderdiń oryssha-qazaqsha sózdigin qurastyrýǵa belsene qatysty.
2010 jyldyń qarashasynda Senat apparatynda da shtatty qysqartý júrgizildi. Zeınetkerlikke shyǵýyna tórt aı qalǵanda osy bólimge keıinirek kelgen memlekettik qyzmetshilerdiń qysqaryp ketýine kesirim tımesin degen nıetpen ózi suranyp qysqartýǵa ilikti. О́ıtkeni bul qyzmetshiler qysqartýǵa ushyraǵan jaǵdaıda tıesili ótemaqy alýdan qaǵylatyn edi. Bul endi Senat apparatynda buryn-sońdy bolmaǵan, bálkim, budan keıin bolýy da ekitalaı jaǵdaı edi.
Zeınetkerlikke shyqqannan keıin de qol qýsyryp qarap otyrǵan joq. Kelisimshartpen Joǵarǵy sotta, Bas prokýratýrada aýdarmashy, joǵaryda atap ótkenimizdeı, ańshylar qaýymdastyǵynyń basylymy «Qansonar» jýrnalynda bas redaktordyń mindetin atqarýshy, bas redaktordyń orynbasary bolyp qyzmet atqardy. Janymyzda júrgen jaqsy adamdar týraly, ómirden ótip ketse de ónegeli izi qalǵan tulǵalar jaıly jazýdan áste jalyqqan emes. Kókshelik aıtysker aqyn Kóken Shákeev, taǵdyr teperishin kóp kórgen jazýshy Ibragım Salahov, qaısar qalamger, aqyn Elýbaı Jákenov, úlken-úlken qyzmetter atqarǵan qoǵam qaıratkeri, ultymyzdyń, tabıǵatymyzdyń qaıtpas qaısar janashyry, jazýshylyqtan da quralaqan qalmaǵan Qasym Táýkenov, elimizdiń teriskeı jaǵyndaǵy bes oblysyn Reseıge qosyp almaqshy bolǵan sol kezdegi odaq basshysy qasqabas Hrýshevtiń ózine qarsy shyǵyp, aman alyp qalý jolynda neden bolsyn taıynbaı, basyn báıgege tikken qazaqtyń qaısar uly Jumabek Táshenov, jazýshylyq pen aýdarmashylyq tizginin qatar ustap kele jatqan Mádı Aıymbetov, Baqytjan Ázirbaev, Esenqul Safýanı, Orynbek Joldybaı, Musahan Basshybaev, zeınetkerlik jasqa jete almaı dúnıeden ótken áriptes dosy, meılinshe aqkóńil de adal azamat Áben Jumash jáne basqa da jaısań jandy azamattar týraly jazǵan oıly maqalalary, kórkem sýrettemeleri men ocherkteri, esseleri men óleńderi respýblıkalyq basylymdarda, Aqmola oblystyq «Arqa ajary» «Buqpa» gazetterinde, «Jer shoqtyǵy» jýrnalynda jarııalanyp keledi.
Qoryta aıtqanda, qalamgerlik pen aýdarmashylyqtyń júgin qaıyspaı kótere bilgen belgili jýrnalıst ári aýdarmashy Qapez Dáýletbekuly Qojahmetovtiń azamattyq jarqyn beınesi, belsendi ómirlik ustanymy kimge bolsyn úlgi-ónege ekenin aıta otyryp, oǵan qajyrly eńbegińizben abyroı-qurmet bıigine kóterile berińiz demekpiz.
Vladıslav KOSAREV,
Parlament Májilisiniń depýtaty
Sýrette: jýrnalıster áýleti – Sálıma, Maǵıra jáne Qapez Qojahmetovter.