Fahrıddın Qarataev: Astana - Otanymyzdyń júregi, táýelsizdigimizdiń tiregi

Sonyń biri Astananyń irge­sinen tabylǵan ortaǵa­syr­lyq Bozoq qalashyǵy ekeni daýsyz. Iаǵnı bul jańalyq osy jerde de talaı qalalar men me­kender bolǵanyn dáleldep ber­di. Elbasy «Táý­elsizdik dáýiri» kitabynda jańa asta­na eldiń keshegisin keleshegimen birik­tir­genin atap ótken bolatyn. Astana – qa­zaq halqynyń bir­neshe ǵasyrlar boıy uzaq kút­ken jáne sátti júzege asqan asyl armany. Keshegi tarıhty búgingi je­tistikterimizben jal­ǵas­tyryp otyr.

Búgingi ásem shaharymyzdyń irgesi qashan qalanǵan degen de­rekke nazar aýdarsaq, 1832 jy­ly Esil ózeniniń jaǵasy, Qaraótkel tusynda Aqmola be­kinisi salynyp, 1863 jyly 16 shildede ol aımaqtyq qala bolyp resmı túrde be­ki­tilgen. 1960 jyldyń jeltoqsanynda Aqmola Qazaqstannyń barlyq tyń ıge­retin oblystarynyń ortalyǵy bolyp jarııalandy. Qala 1961 jylǵa deıin Aqmola, 1961-1992 jyldary Selı­no­­grad ataldy. Al 1992 jy­ly ózi­niń Aq­mo­la degen tarıhı ataýyn qaı­taryp aldy.

1990-jyldardyń basynda Prezı­denttiń tapsyrmasy boıynsha astana bolýǵa laıyqty qalalarǵa zertteý júr­gi­zildi, olar barlyq jaǵynan sarapqa salyndy. Bul týraly Elbasy óziniń «Táýelsizdik dáýiri» ki­ta­bynda: «Úmitker qa­lanyń geo­grafııalyq jaǵdaıy da, ta­bı­­ǵaty men klımaty da, áleý­met­tik-ekonomıkalyq, áskerı-stra­tegııalyq, kólik jáne ın­je­nerlik ınfraqurylym, qu­ry­­lystyq, demografııalyq, ǵy­­­lymı jáne mádenı damý múm­­kindikteri de asta­naǵa qoı­y­­latyn talaptarǵa saı kelýi tı­­is edi. Jan-jaqty taldaı kel­­­gende, astana bolýǵa eń laı­y­­ǵy Aqmola bolyp shyqty», dep jazdy. Mine, Elbasynyń tań­­daýy!

­Aqmola 1997 jyldyń 10 jel­toq­sanynan bastap Qazaqstan Res­pýblıkasynyń astanasy bolyp jarııalandy. 1998 jyl­ǵy 6 mamyrda Qazaqstan Pre­zı­denti N.Á.Nazarbaevtyń Jar­lyǵymen qala ataýy Astana bolyp ózgertildi. Bas qalamyzdyń «Astana» atalýynyń syry týraly Elbasy óziniń «Qazaqstan joly» kitabynda bylaı deıdi: «Bul qala, Qazaqstannyń jańa astanasy meniń maqtanyshym edi, son­dyqtan onyń ataýyn san qubyl­tý­ǵa jol bere almaı­tyn edim. Onda Aqmo­lany qalaı ata­ǵan, dál aıtqanda, qalaı qaı­ta ataǵan jón? Ol ataý qazaq­stan­dyqtardyń, elimizdiń barsha ulty men ulysynyń ǵana emes, kirpııaz shetel­dik­terdiń de kóńilinen shyǵýy kerek.

…Bir joly túnde, dálirek aıt­s­am, saǵat túngi ekide Astana de­gen ataý oıyma sap etip, kó­keı­ime qona ketkeni. Astana de­genimiz – Astana! Qazaqsha áde­­mi estiledi. Qomaqty, aýyz to­­lady, qysqa da nusqa, áýezdi. Orys­­sha da, aǵylshynsha da so­laı estiledi. Bul ataýda ba­tyl­dyq, my­ǵymdyq jáne aıqyndyq reń­k bar».

El ortalyǵy Arqa tósine kóship kelgen jyly qala tur­ǵyndarynyń sany 290 myń sha­masynda boldy. Al 2018 jyl­dyń 1 qańtaryndaǵy sanaq boı­ynsha elordada 1 mln 032 475 adam turatyny anyqtalǵan. Osy 20 jylda qala aýmaǵy 258 sharshy shaqyrymnan 800 sharshy shaqyrymǵa deıin ulǵaıdy. О́tken kezeń ishinde Astananyń saý­da-ekonomıkalyq áleýeti de birneshe márte ósti. Atap aı­tar bol­saq, sońǵy 20 jylda qa­la­nyń JIО́-si 190 ese ósip, 5 trln teńgeni qurap otyr. О́nerkásip 30 ese ósken! Shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń shyǵarǵan ónimi 4 trln teńgege jetti. Memlekettik bıýdjetke túsimniń kólemi 80 esege artyp, 1997 jyly 13 mlrd teńge bolsa, ótken jyly 1 trln teńgeni qurady.

Eýropa men Azııanyń bel or­tasynda ornalasqan Asta­na­myz búginde tórtkúl dúnıe­niń tolǵaqty túıinderin tal­qy­­laıtyn jahandyq únqatysý ala­ńyna aınalǵany barshamyzǵa bel­gili. Beıbitshilik pen bi­tim­­­­gershilik maqsattaǵy qyz­me­ti aıtarlyqtaı! Bul tur­ǵy­­da EQYU Sammıtin, VII Qysqy Azııa oıyndaryn, Is­lam Ynty­maq­tastyǵy Uıy­my­nyń forýmyn, Astana eko­nomıkalyq forýmyn, Álem­dik já­ne dástúrli dinder lıder­le­riniń sezderin jáne Sırııa má­selesin retteý jónindegi ke­leli basqosýlardy ataýǵa bolady. Halyqaralyq aıtýly oqıǵalardyń dúbirli ordasy atan­ǵan elordanyń tórinde ót­ken jyly ǵana «Astana EKSPO-2017» halyqaralyq ma­­mandandyrylǵan kórmesiniń ótýi úlken mártebe. Bul da táý­el­siz memleketimizdiń jarqyn bir jetistigi, Elbasymyzdyń oryn­dalǵan armany. Atalǵan kór­meniń qos ǵasyrlyq tarıhyna úńilsek, buǵan deıin Ortalyq Azııa, tipti TMD el­de­rinde osyn­daı iri halyqaralyq kór­me­niń jalaýy jelbirep kórgen emes.

Táýelsizdik jyldaryna nazar aýdaryp qaraıtyn bolsaq, elimiz I-II ǵasyr­lyq joldy basyp ótken sııaqty. Árıne mu­­nyń barlyǵy sarabdal saıasatker, álemdik deńgeıdegi tulǵa Qazaq­stan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń eren eńbe­gi­niń, utymdy saıasatynyń arqa­sy.

2018 – qazaqstandyqtar úshin erekshe mańyzdy jyl. Bú­­gingi tańda Astana Otany­myz­­dyń jan júregi bolýymen bir­ge, elimizdiń betke ustar or­talyǵy, Azııa men álem elde­ri­ne tanymal qalaǵa aınalyp úl­gerdi. Minekeı, osyndaı ta­masha jetistikterge toly 20 jyl ishinde Uly Dalanyń kindigi – Saryarqa tósinde XXI ǵasyr ǵajaıyby, álemdik megapo­lıs, arman qala boı kóterdi. Astana – táýelsizdigimizdiń je­misi ári teńdessiz je­­ńisi, dú­nıe júziniń alpaýyt elderi moı­­­yn­­daǵan Qazaqstandaı táýelsiz mem­­­­lekettiń kerbez shahary, kel­betti el­­ordasy!

Zamanaýı bilim orda­la­­ry­nyń laıyq­ty mamandar daıar­laý­­yn Astana­nyń qa­rysh­tap da­mýyndaǵy taǵy bir tabysy­myz der edim. L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­ver­sıteti, Nazarbaev Ýnıver­sı­tet, Qazaq memlekettik zań ýnıversıteti, Agrarlyq ýnı­versıtet, Medısına aka­demııasy, Qazaqstan ınje­ner­lik-tehnıkalyq akademııa­sy, gýmanıtarlyq jáne po­lı­­teh­nıkalyq kolledjder men M.V.Lomonosov atyn­daǵy Más­keý memlekettik ýnıver­sı­te­ti­niń qazaqstandyq fılıaly, ta­ǵy basqa da irgeli bilim or­da­la­ry daryndy jastardyń ba­ǵyn ashyp, úlken ómirge joldama berip otyr.

Jalpy, memleketimizdegi ta­nymal joǵary oqý oryn­da­­rynyń deńgeıi birte-birte ósip, sheteldik ýnıversıtetter­ge teńesip kele jatyr desek, só­zimiz jal­ǵan bolmaıdy. Bi­lim ordalarynyń ba­­sym kóp­shi­ligi zamanaýı tehno­lo­gııa­­­men jabdyqtalǵan, bir­ne­­she mý­l­­­tı­­medııalyq jáne lın­ga­fon­dyq ka­bı­net­teri bar. Jas urpaqtyń bilim alyp, bi­lik­ti ma­man bolyp shyǵýy úshin bar­lyq jaǵ­daı jasalǵan. Al kitap­hanalary tipti keremet! Ondaǵy kitaptardy oqý úshin kezekte turýdyń da qajeti joq. О́ıtkeni kitaptardyń elektrondy nusqalary bar, árbir stýdent óziniń uıaly telefony men kompıýterine kóshirip alý arqyly kez kelgen ýaqytta oqý múmkindigine ıe bolyp otyr.

Astananyń tóńiregine «jasyl beldeý» ornady, júıeli egilgen orman alqa­by bar. Osy ar­qyly qala ulan-ǵaı­yr da­­la­lyq ólkeniń ortasyndaǵy oazıs­ke aına­lyp keledi.

Astana memleketimizdiń qaý­ip­sizdigin, geosaıası erkin­di­gin, terrıtorııasynyń myz­ǵy­­mastaı beriktigin nyǵaıtty. El­or­da­ny kóshirý táýelsiz Qazaq­stan tarı­hyndaǵy eleýli bet­bu­rys kezeń boldy jáne eko­no­mıkamyzdyń qarqyndy damý strategııasyn qamtamasyz etti.

Bolashaqta da eldiktiń eren elordasy – Astanada ǵasyrlar boıy Qazaqstan halqynyń azat oıy men múddeleri, asqaq armany men maqsattary is júzine asyryla beretin bolady.

Elimizde de, álemde de Qazaq­stan­nyń jetistigin aıtqan­da, Astanaǵa toqtalmaý múmkin emes. Búgingi tańda Astanaǵa shet­eldik meımandar da kóp ke­ledi. Mysaly, álem elderiniń zań shyǵarý organ­darymen baılanys ornatqan bizdiń Par­­­lamentte halyqaralyq kez­de­­sýler, forýmdar jıi ótip tu­­rady. Sondaı-aq Islam Ynty­maqtastyǵy Uıymynyń músheleri de jıi keledi. Ol delegasııalar Astananyń ádemi kósheleri men sáýletti ǵımarattaryn kórip, tańdanystaryn jasyrmaıdy. Biz sapar baǵdarlamasyna sáıkes sheteldik áriptesterimizdi alyp júrip, elordanyń kórikti jerlerin aralatamyz. Qysta kelgen meımandar kún sýyqtyǵyna qaramaı, «Astana az ýaqyttyń ishinde úlken qa­la­ǵa aınalypty. «Báıterek» keshenin kó­reı­ik», dep baryp, joǵaryǵa kóterildi.

El­ba­synyń qoly beınelengen tuǵyrǵa qol­daryn qoıyp kórdi. Sonyń janynda ornalasqan álem dinderi ókilderiniń jazǵan bata-tilekterine de erekshe nazar aýdarǵanyn óz kózimmen kórdim. Meımandar óz áserlerimen bólisip: «Bu­ryn Qazaqstandy Jer sharynyń kar­ta­synan ǵana kóretin edik. Endi, mine, arnaıy kelip, elordasyn tamashaladyq. Umy­tylmastaı úlken áser aldyq», dep ys­tyq yqylastaryn jetkizdi. Buǵan Elba­symyzdyń «Astana arqyly biz jańa Qazaqstandy jer-jahanǵa tanyt­tyq» degen sózi dálel.

Depýtattyq qyzmetke deıin, ıaǵnı Ońtústik Qazaqstan óńirinde eńbek etip júrgen kezimde elordaǵa issaparmen kelip júrdim. Alǵash ret Astanaǵa 1999 jyly jolym tústi. Ol kezde sol jaǵalaý múldem joq edi. 2001 jyly 29 qańtar kúni Elbasymyz memlekettik qyzmetkerlerdi maraptattady. Elimizdiń ár óńirinen 35 adam keldik. Men onda Qarabulaq aýyldyq okrýginiń ákimi qyz­metinde edim. Sol joly Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń óz qolymen tabys etken marapatynan já­ne bizge aıtqan oılarynan, bergen tap­syrmalarynan úlken kúsh-qýat alyp oral­dyq. Odan keıin de birneshe ret kel­dim. Ár kelgen saıyn jańa ózge­ris­ter­ge kýá bolatynmyn. Kó­shelerin jaıaý ara­lap, sáýletti ǵıma­rat­taryna súısine qaraıtynmyn.

2016 jyly Májiliske depýtat bolyp saılanyp, elordaǵa qonys aýdardym. Búginde osy qalanyń bir turǵyny retinde men de Astanany maqtan tutamyn. Endi bir 20-30 jylda Astana álemge áıgili London, Vashıngton sııaqty qalalardan kem bolmaıdy, ózindik damý ereksheligi men ulttyq reńki bar úlken megapolıske aınalady dep senemin. О́ıtkeni Astana – Otanymyzdyń júregi, táýelsizdigimizdiń tiregi!

Fahrıddın QARATAEV,

Parlament Májilisiniń depýtaty