Baǵashar Tursynbaıuly: Astana metamorfozasy

Keler júzjyldyqtar aıbyndy Alash jurtynyń enshisine jaqsylyq bop buıyrmaq. Taýdaı talap degen osy shyǵar, bálkim. Al barmaqtaı baǵy – Táýelsizdik! Sol Táýelsizdiktiń rýhymen ótkenimizben shýyldap qaýyshyp, erteńimizdi senimdi baǵamdap otyrmyz. Arqa tórine ajary erekshe Astana saldyq. Astananyń sáni de, saltanaty da ózge boldy. Sózi de, ádebi de ózgerdi.

Ǵasyrlardy jaryp shyqqan jan jaıly,

Qarańǵyny qaryp shyqqan tań jaıly,

Qara qazaq – qaıyspaǵan nar jaıly,

Hám Ar jaıly dastan edi bul qala!

Kókirekten tarqatylǵan sher jaıly,

Kókiregin qalqan qylǵan er jaıly,

Jarasynan endi aıyqqan jer jaıly,

Hám Suńǵyla el jaıly dastan edi

bul qala!

Osy qalanyń ádebı ómirine kóz júgirtken kezde táýelsizdik alyp, etek-jeńimizdi jınap, Arqa tósin Astana dep jarııalaǵan tustan bastap erekshe ózgergenin kóremiz. Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńderinde aqyn Nurǵoja Oraz basshylyq etken osyndaǵy Jazýshylar bólimi jumys istegen. Ol kezeńder týraly jazýshy Aldan Smaıyl bylaı dep eske alady: «Toqsanynshy jylǵa deıin osynda Jazýshylar oda­ǵynyń bólimshesi boldy. Ony Nur­ǵoja Oraz degen aqyn basqardy. Sol kez­de quramynda Mádı Hasenov, Ásken Ná­bıev, Qajymurat Rahımov, Vladımır Gýn­darev degen alty-jeti qalamger bar edik. Aýdandardan bir-ekili adam keıin qo­syldy. Shynyn aıtqanda bul jer o kezde qalamger jaǵynan kedeı­leý boldy. Qazaq mektepteri jabyl­ǵan, qazaq gazetteri de joq bolatyn. Qorǵaljyn Ereımentaý sııaqty jerlerde ǵana shy­ǵatyn qazaq gazeti. Sol kezderi gazet­te qyzmet istedim, ádebıet beti aıy­na bir ret shyǵatyn.

Soǵan bere­tin áńgi­me, óleń tabylmaıtyn. Beıi­mi bar degen kisilerdiń redaksııaǵa jiber­­gen óleńderin qaıta jazyp, óńdep shyǵa­ratynbyz. Áńgimelerdi de qaıta jazatynbyz. Bunyń sebebi qazaqtyń azaıyp ketkendigi edi. Qazaq teatry ertede jabylyp qalǵan. Soǵystan keıin ózin-ózi aqta­mady dep qazaq trýppasyn jaýy­p tas­taǵan. Sol trýppada Tursynbek Kákishev akter bolǵan. Teatry, baspasózi, ti­li, mektebi bolmaǵannan soń ádebıeti qaı­­­dan bolady? Halyqta ádebıetke degen ynta azaıyp ketken. Biraq jańaǵy sa­­­naýly aqyn-jazýshy osy óńirdiń tabı­ǵa­tyn, eldiń tynysyn taqyrypqa aınal­dy­­ryp jazyp jatty. Qorǵaljynda pat­­­­­sha ókimetine qarsy bolǵan kóterilis jaı­­ly «Seńgir syńary» deıtin roman týdy».

Bul Aqmola elordasy atanbaı, Asta­na­nyń tusaýy kesilmeı turǵan shaq bolatyn. Eldiktiń – altyn qazyǵy, bola­shaqtyń – temirqazyǵy Astana Aqor­dasyn tikkende ádebıetimizdiń qara­ǵaı múıiz alyptary Arqa tósine aýdy. El bolýdyń qamy, jurt bolyp uıysýdyń námin aıtý úshin de baǵanaly orda, basty ordaǵa at basyn tiregen. «Eki myńynshy jyly men osy jerdegi Jazýshylar odaǵy fılıalyna dırektor boldym. Astanamen birge Sherhan Murtaza, Ábish Kekilbaıuly, Farıza Ońǵarsynova, Ánes Saraı, Tólen Ábdik, Qoıshyǵara Salǵara, Aqseleý Seıdimbek sekildi qalam­gerlerimiz keldi. Olarmen birge Astanaǵa ádebıet keldi. Dúrildep keshter, dúrligip kezdesýler óte bastady.

Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti ashylyp, oǵan Myrzataı Joldasbekovtiń rektor bolyp kelýi de Astananyń ádebı ómirine erekshe serpin berdi. Fılolo­gııa fakýltetine ustaz bolyp akademıkter Rymǵalı Nurǵalı men Seıit Qasqa­basov keldi. Qanshama aqyndarǵa, jazýshylarǵa, aıtys aqyndaryna ýnıversıtet qara shańyraq boldy. Sol jerdiń úlken zalynda sharalar jıi uıymdastyrylyp turdy.

Astana qalasynyń ákimdigimen birlesip, sol kezde ádebıettiń ár janry boıynsha báıge taǵaıyndap, ótkizip júr­dik. Qazir shúkir, elordamyzda ondaı ádebı báıgeniń birnesheýi ótedi. Osynyń bári jastarǵa, ádebı ortaǵa áser etpeı qoımaıdy», dedi Aldan Smaıyl áńgimesin jalǵastyryp.

Qala dıdary, qala beınesi qalamyna tunǵan qalamgerlerdiń bas qosatyn jerleri de jyldan-jylǵa kóbeıip keledi. Sáýleti asqan jańa ǵımarattar Astana tórinde boı kótergen saıyn sulýlana túsýde. Endigi jerde aqyn-jazýshylar da óz ǵımaratymyz bolsa, degen tilekterin de aıtyp jatty. Eki myńynshy jyldary Astanaǵa kelgen jazýshylardyń biri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri – Turlybek Mámeseıit. «Alǵash Astanaǵa kelgende bir-birimizdi kórsek qýanyp qalatynbyz. Ol kezde halyq sany da qazirgideı mıl­lıonǵa jetpegen edi. Astanadaǵy fı­lıal­dyń dırektory Nesipbek Aıt­uly bolǵan tusta S.Seıfýllın mura­­ja­ıynda jınalyp turatynbyz. Ol jerde ádebıettiń áńgimesin aıtyp, tal­qylaýlar, tusaýkeserler bolatyn. Keıin Ulttyq akademııalyq kitaphana ashyldy. Ol jer de rýhanııattyń ordasy bola bildi. Endi elordamyzda aqyn-jazýshylardyń óz ǵımaraty da bolý kerek dep oılaımyn», deıdi jazýshy. О́ıtkeni qazir Astanada shyǵarmashylyq orta qalyptasyp, jastar da lek-legimen sóz ónerine qyzyǵyp júr. Solardyń da bas qosyp, ádebı keńes quryp turý­laryna oń yqpal eter edi.

Talaıdy bastan keshirip, taǵdyrynan taǵlym alǵan Astananyń rýhanı kelbetin anyqtaıtyn birneshe mysal bar. Árıne onyń ishinde aqyn-jazýshylarynyń alar orny, otyrar tóri bólek. Sóz ustaǵan shesheni men top bastaǵan kósemi de ataly sózge toqtaǵan elimizdiń asyl súıegine asyl sóz bitipti. Al onyń búgingi ókilderi kásibı deńgeıde qalam terbeýge barynsha talpynyp-aq keledi. Erbol Alshynbaı, Mıras Asan, Oljas Qasym, Umtyl Zaryqqan, Esbol Nurahmet, Sherhan Talap, Aıjan Tábárik, Juldyzaı Ysqaq, Ajar Erbolǵan, Álimjan Álisher sııaqty jas býyn ókilderi de ádebı aıdynǵa erkin aralasa bastady.

«Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Astanadaǵy fılıalynyń 153 múshesi bar. Astanany elimizdegi qalamgerlerdiń tórtten biri meken etedi. Osyǵan qarap otyryp elordada qalaı ádebı orta joq dep aıta alamyz?! Ádebı orta ózgeshe mánermen qalyptasý ústinde. Astanaǵa bilimdi, bilikti, birneshe til biletin jas qalamgerler jınalyp jatyr. Aıbarly Astana – tek qana záýlim ǵımarattarymen, keleli kóshelerimen ǵana Astana emes, ádebı-mádenı ómirimen – Astana. Astana – respýblıkanyń iri saıası-ákimshilik, isker­lik ortalyǵy ǵana emes, qazaq áde­bıetiniń jańa dáýirin tý­ǵyzatyn qa­sıetti núkte bolady dep oılaımyn.

Astana – jan-jaqtan aǵylǵan jas­tar­dyń jaýhary, uly armandarynyń me­keni. Jaqynda Mádenıet jáne sport mınıstrligi tarapynan ádebıetti qol­daý úshin Jastar keńesi quryldy. Ol keńestiń quramynda astanalyq jastar da bar. Bul da ádebı kóńil kúıge erekshe áser etedi dep oılaımyn. Keńestiń alǵash­qy otyrysynda kóterilgen máse­leler Mádenıet jáne sport mınıs­trligi tarapynan tolyq qoldaý taýyp, júzege asatyn bolyp jatyr. Bul – memlekettiń jas qalamgerlerge kórse­tip jatqan úlken qamqorlyǵy. ıgi iske uıytqy bolyp otyrǵan – Mádenıet jáne sport mınıstri Arys­tanbek Muhamedıuly. Qazaqstan Jazý­shylar odaǵynyń jańa basshylyǵy usynysymen, mınıs­tr­liktiń qoldaýymen Astanada jas qalam­gerlerdiń úlken deńgeıdegi shyǵa­r­mashylyq keshin jıi ótkizetin bo­la­myz. Jospar kóp. Retine qaraı ke­ńi­nen toqtalyp ótýge bolady», dedi Jazýshylar odaǵy Astana fılıalynyń dırektory, aqyn Baýyrjan Qaraǵyzuly.

Alashtyń aıaýly Astanasynda pafospen sóıleseń de jarasatyndaı. Tol­qyǵan kóńil, shalqyǵan sezimniń áseri júrek túbinen jelken kóterip, qabyrǵańnan qanat ósiretindeı! Qazaq júreginiń jelkeni jeldeı es! Qazaq áde­bıetiniń qanaty kóter aspanǵa Alash atyn!

Baǵashar TURSYNBAIULY,

«Egemen Qazaqstan»