№14 syn-qater

Shet elderde turaqty turýǵa turǵyndardyń jappaı aǵyny, keri mıgrasııalyq balans

Qoǵamda «mıgrasııa máselesi» de erekshe tur. Bul problema búgingi jáne tipti keshegi kúndiki ǵana emes. Eger mıgrasııalyq úderisterdi tutastaı alyp qaraıtyn bolsaq, onda 1960-shy jyldardyń aıaǵynan bastap, respýblıkadan ketken turǵyndar sanynyń yrǵaqty túrde ósip otyrǵanyn kóremiz. Al onyń sharyqtaý shegi 1994 jylǵa sáıkes keldi. Osy jyly mıgrasııalyq aǵynnyń tómendeý úrdisi de anyq baıqala bastady.

Nursultan Nazarbaev.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigine oraı ótken saltanatty

jınalysta sóılegen sózinen.

Almaty qalasy, 1995 jylǵy 16 jeltoqsan

Sondyqtan Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap, mıgrasııalyq úderisterdi retteý máseleleri memlekettik saıa­sattyń asa mańyzdy baǵyt­tarynyń biri boldy. Emı­grasııanyń sharyqtaý shegi elden jarty mıllıondaı adam syrtqa ketken 1994 jyldyń úlesine tıedi. 1995 jyl men 2003 jyl aralyǵynda elden 1 mln. 209 myń 814 adam kóship úlgerdi. Júrgizilgen zertteýlerge sáıkes, emıgrasııanyń negizgi sebepteri ekonomı­ka­lyq daǵdarys, ulttyq-mem­le­kettik saıasat jáne etnomádenı faktorlar boldy. Turǵyn­dar­dy asa kóp joǵaltqan óńir so­l­tústik boldy – óıtkeni, munda negizinen tyń ıgerýge Reseıden, Ýkraına men Belorýssııadan kelgender turatyn. 1991 jyldan bastap turǵyndar sany týýdyń azaıýy, týǵannan keıingi kútiletin ómir súrý uzaqtyǵynyń, ásirese, er kisiler arasynda qysqarýy men emıgrasııa saldarynan turaq­ty túrde tómendep otyrdy. Keńes Odaǵynyń ydy­­­raýymen barlyq odaq­tas respýblıkalar ege­mendikterin al­dy, KSRO-nyń kezinde bir­tu­tastyǵymen erek­shelengen óndiris­tik ke­shenniń sharýa­sh­ylyq baı­lanystary úzilip qal­­sa, bul turǵyn­dar­dy stı­hııalyq mıgra­sııa­lyq qoz­ǵalysqa ıter­­meledi. Er­teńgi kúnge degen senimsizdik, áleýmettik tu­raq­syz­dyq, ekono­mıka­lyq daǵ­­da­rys pen bulyń­ǵyr saıası perspektıvalar adam­dardy ómir úshin yńǵaı­ly jaǵ­daı­lar izdeýge máj­búr etti. Osynyń sal­darynan 90-shy jyldary Qazaq­stannan jańa mem­le­ket­tiń bolashaǵyna sen­­begenderdiń jappaı ketýi etek aldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń mıgrasııalyq saıa­satynda etnostyq mıgrasııany retteý negizgi oryn­dardyń birin alady. 1993 jyldan bastap, etnostyq mıgranttardyń kóshi-qony Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen bekitilgen emıgra­sııa­lyq kvotamen rettelip keledi. Oralmandar ımmı­gra­sııa­sy­nyń kvotasy 2000-2001 jyldary jylyna 500-600 otbasyn, 2005-2008 jyldary – 15 myń ot­basyn qu­ra­sa, 2009-2011 jyldary oralmandar ım­mı­grasııasynyń kvotasy jylyna 20 myń otbasyna deıin kóbeıtildi. Táýelsizdigine qol jetkizgen sátten bastap, Qazaqstanǵa barlyǵy 221,9 myń oralmandar otbasy nemese 858,1 myń adam kóship keldi. Barlyq qonys aýdarǵandar Qazaqstan Respýblıkasynyń zań­namasynda kórsetil­gen deńgeıde memlekettik kómek aldy. Kóshi-qon úde­risterin ońtaılandyrý maqsatynda Memleket bas­shy­synyń tapsyrmasyna sáıkes «Nurly kósh» baǵdar­la­masy qabyldanyp, júzege asyrylyp keledi. 1999 jyldan bergi sanaqaralyq kezeńde el hal­qy 1 mln. 22,9 myń adamǵa kóbeıse, ósimniń basym bóligi oralmandardyń esebinen qamtamasyz etildi. Elimizde júrgizilgen áleýmettik-ekonomıkalyq saıasat nátıjesinde, ıaǵnı jańa jumys oryndarynyń qurylýyna, ómir sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan sharalardyń arqasynda respýblıkadan ketetinder aǵynynyń aldyn alýǵa múmkindik týdy. Tıimdi memlekettik saıa­sattyń nátıjesinde 2004 jyly táýelsizdik alǵannan beri alǵash ret mıgrasııa­nyń oń saldosyna qol jet­kizilse, bul úderis kelesi jyldary da saqtaldy. Sońǵy úsh jyl bederinde de shet elderge turaqty tu­rý­ǵa ketkenderdiń qysqarý úrdisi saqtalyp otyr