Dúısenáli Álimaqyn. О́z otanyn mýza etken

Qaı zamanda da, qaı elde de aqynnyń qarýy onyń qudiretti poezııa­sy bolypty. Qylyshynan qan tamǵan qıyn-qystaý dáýir­ler­­de, «Er etigimen sý keship, at aýyz­dyǵymen sý keshken» qııa­met-qaıym kúnderde de aqyn­­dardyń júregi eshteńeden qaımyq­paı, kerisinshe alǵa atoılapty. Olar­­ǵa senimdi serik re­tin­de ot­­ty óleń­­­deri jebe bolyp ja­ýy­­na aty­lypty. Jer betin­degi ár­bir aqynnyń muńy men ti­legi, maq­­saty men muraty elin jaý­dan, daýdan, syrtqy kúsh­ter­den saqtaý bolǵany daýsyz. Múbádá, bir elge syrttan zá­redeı zaqym kelse aldymen sol eldiń aqyndary alǵa shyq­ty, sol eldiń aqyndarynyń ǵazız júrekteri aldymen aýyrdy. Gete: «Dúnıeniń ózegine túsken jaryqshaq eń aldymen aqynnyń júreginen ótedi» depti. Aqyndardyń beıǵam bolǵan sátteri azdaý. Eger bar bolsa,­ ol Otanynyń óz qalpynda, hal­­­qynyń baı-qýatty, týǵan dala­­synyń topyraǵy ornynda bol­ǵan shaǵy dep elestetkenimiz abzal bolar?! Osy qubylystar ǵana aqyndardyń kóńilin bútindeı aldy. О́z zamanynan oıy ozyp týǵandar deýge tatyrlyq aqyn­dar toby alaǵaı da bulaǵaı shaq­tarda óz halqynyń basynda­ǵy mu­ńyn syrshyl poezııasyna aıt­ty. Olar poezııa arqyly tek óz Otanynyń ǵana emes, tu­­tas álemniń tynysh bolýyn tile­di. Bul tilekke poe­zııa ǵana dá­ne­kerlik ról atqara aldy. Se­bebi, poezııanyń kózdegen maq­saty – tynyshtyq. Sol úshin de dańqty aqyn Pablo Nerýda: «Poe­zııa degenimiz – tynyshtyq úshin jasalatyn áreket» dep ja­zady. Endeshe, biz poezııany tek aqyndardyń mezettik kóńil kúıi ǵana emes, ǵalamnyń ty­nysh­tyǵyn kóksegen shynaıy sezimniń jemisi, tynyshtyq úshin bolǵan kúrestiń júrek lúpili dep túsinsek bolatyndaı. Bizdiń tilimizge tıek bolatyn aqyn Mahmud Dárýish óz Otany aldynda, týǵan halqy aldynda óz mindetin, poezııa aldyna óz ýádesin tolyq oryndap ketken aqyndardyń biri. 

Mahmud Dárýish – Pales­tınanyń aqyny, ult jazýshysy, kózi tirisinde halyq aqy­ny retinde moıyndalǵan ult qaıratkeri. Shyǵarmalary úshin birneshe iri syılyqtardy ıelengen. О́mirge jańashyl týyn­dylar ákelýden syrt ol Iz­raıldegi birneshe ádebı jýrnaldyń redaktory bolyp jumys atqarǵan. Ol ońtústik Izraıldegi Ál-Birýa aýylynda ómirge kelgen, otbasyndaǵy ekinshi bala. 1948 jyly týǵan aýylyna Izraıl kúshteri basyp kirgen soń, olar­dyń otbasy Lıvanǵa qonys aýda­rady. Týǵan aýylyn, jerin jaý basyp alǵanyn, dalasyn oırandaǵanyn bala júregimen sezip ósedi. Onyń tuńǵysh jyr toptamasy on toǵyz jasynda «Qanatsyz qus» degen atpen ba­sylyp shyǵady. Áýelde ol óleń­derin «Ál-Jalıd» dep atalatyn Izraıl kommýnıstik partııasynyń ádebı basylymynda jarııalaıdy, keıin osy basylymnyń ádebı redaktorlyq qyzmetin atqarady. 1970 jyly Izraılden ketip, burynǵy Keńes Odaǵyna oqýǵa barady. Ol araǵa baryp Lomonosov atyn­daǵy Máskeý memlekettik ýnı­ver­sıtetinde bir jyl bilim alady. Ol 1973 jyly Pales­tınany azat etý uıymyna qatynasqandyǵy sebepti, Iz­raıl shekarasyn attap basýǵa qa­tań tyıym salynady. 

30 tom poezııa, 8 tom proza jazǵan qalamger eń alǵash jurt­­shylyqqa «Meniń tól­qujatym» atty óleńimen tanylady, bul óleńi keıin kúlli arab memleketteri arasyna­ keńi­nen tara­lady. Osydan soń ol «Záıtún japyraqtary» (1964 jyly, Haıfa) atty toptama­syn baspadan shyǵarady. Mah­mudtyń shyǵarmalary osy kúnge deıin álemdegi 20-dan asa tilge aýdarylyp basylǵan. Onyń shyǵarmalarynyń kótergen bas­ty taqyryby – Otan jáne týǵan topyraq. Tegi palestınalyq, azamattyǵy amerıkalyq aqyn Naýmı Shhab Nıe jerlesi Mahmud Dárýish týraly: «Ol – Palestına halqynyń júrek bulqynysy, zor tynysy ári qýǵyn-súrgin men bodandyqtyń shynaıy kýágeri» dep jazady. Ol áýelde arab poezııasynyń klas­sıkalyq úlgisimen birqy­dyrý shyǵarmalar jazdy.­ 1970-jyldardan bastap bul dás­túrshildikten boıyn aýlaqqa salyp, erkin stılde, ózi oıla­ǵandaı klassıkalyq úlgige tá­ýel­di emes shyǵarmalar jaza bas­taǵan. Onyń burynǵy syrshyl poezııasy keıinnen Otanyn ańsaǵan jannyń júrek qylyn shertip, týǵan dalasyna degen rııasyz saǵynyshyn mazdatatyn oıly jyrlarǵa, ár pendeniń óz kindik qany tamǵan mekende ómir súrýge qaqyly ekenin, ony kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaý, oǵan arnap jyr jazý Otanyn súıetin jannyń eń uly mindeti ekenin sezindiretin parasatty jyrlar jazdy. 

Mahmud Dárýish Pales­tı­na­nyń sımvoly retinde ári Izraılge qarsy oppozısııalyq iri tulǵa retinde jurt jadynda qaldy. 2008 jyly 9 tamyzda júrek dertinen Amerıkanyń Tehas qalasynda kóz jumdy. Týǵan topyraǵyn jan-tánimen súıgen aqyn óler aldynda óziniń denesin týǵan Otany Palestınaǵa jerleýdi ósıet etkenin arab baspasózi rastaıdy. Áýeli ol ósıetinde óziniń týǵan aýyly Ál-Birýá, kórshi aýy­ly Jadeıda jáne otbasylary turǵan Ramal­lah aýyly qatarly úsh jerdiń bireýine súıegin qoıýdy tabys­tap ketken eken. Ramallah basshysynyń aıtýynsha, Mah­mud Dárýish Ramallah má­de­nıet saraıyna qarasty Ierý­salımdegi tóbeshikke jer­lenipti. Aqyn Mahmud bir só­zinde: «Men tek otbasym men týǵan jerime ǵana táýeldi emes­pin men kúlli Palestınaǵa tıe­silimin, sol úshin meni kúlli Pa­lestına halqy kelip kóre alatyn yńǵaıly jerge jerleńder» degen eken. Aqynnyń ósıeti oryn­daldy. Aqynnyń qazasyna qaı­ǵyrǵan el basshysy  Mahmud Abbas Mahmud Dárýishke arnap úsh kún aza tutý kúnin jarııalady ári bul kúnge memlekettik mártebe beredi. Aqyndy eske tú­sirý úshin 2008 jylǵy poshta markasy Mahmud Dárýishke arnap shyǵaryldy. 2008 jyly 5 qazanda Berlınde ótken álemdik ádebıet festıvali Mahmud Dá­rýish­ti zor qurmetpen eske alyp, onyń shyǵarmalaryn oqyr­mandarǵa tanystyrdy. Artyna óleń deıtin taýsylmas baılyq qaldyryp, týǵan halqynyń júreginen tereń oryn alǵan uly aqyndy bul kúni Palestınanyń eńbektegen balasynan eńkeıgen kárisine deıin erekshe bir sheksiz qur­metpen eske alady. Onyń ónegeli ómiri almaǵaıyp jyldar belesinde óleń dep, týǵan da­lam­nyń bostandyǵy dep, qandas aǵaıynǵa arasha túsem dep, tipti qarýdyń ornyna qalam kezenip, júreginiń bir bólshegi bolǵan Otanyn azat etý jolynda ótti. 

Oǵan aqyn bolýǵa shabyt berip, bıik-bıik minbelerden, kúl­li jurttyń aldynda, baba­synyń izi qalǵan, anasynyń ısi sińgen mekennen bosyp bara jat­qan jurttyń arasynda, týǵan dalasynan alysta júrgen qýǵyn-súrgin qaıratkerleriniń basqosýlarynda rýhty jyrlar oqý­ǵa demeý bolǵan da sol Ota­nyna degen ottan ystyq mahabbat edi. Tipti ol ómirmen qosh­tasyp bara jatqan sol sońǵy sátinde de: «Meni óz dalama jer­leńder» dep aqtyq demin úzipti.

Endi ol kúlli Palestınanyń aspa­nynda, týǵan halqynyń júre­ginde, óleńge yntyq kóńil­derde, eń keremeti ór rýh qaıda bolsa, sonda jasaı bermek. Sebe­bi, ol ótkir óleńniń, dańq pen daqpyrttan aýlaq ómir súr­gen izgi júrektiń, ýaǵdasyna adal kóńildiń, bir armandy ómir boıy ańsap ótken senimniń, jer be­tinde kem degende neshe mıl­lıonnan astam oqyrmandary bar ómirsheń óleńderdiń ıesi. 

 Dúısenáli ÁLIMAQYN,

Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, aqyn