№11 syn-qater

Kaspıı teńizi mártebesiniń quqyqtyq rettelmeýi, munaı-gaz ken oryndarynyń ıgerilmeýi KSRO ydyraǵannan keıin Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi Kaspıı qaırańy resýrstaryn bólýmen baılanysty rettelmegen pikir qaıshylyǵynyń taqyryby boldy. Fızıkalyq-geografııalyq jaǵdaı­dyń sheshýshi faktory Kaspııdiń Álemdik muhıtpen tabıǵı baılanysy joq jabyq ishkiqurlyqtyq teńiz bolyp tabylatyndyǵynda jatyr. Osyǵan sáıkes teńizge halyqaralyq teńiz quqyǵy (atap aıtqanda, BUU-nyń 1982 jylǵy Teńiz quqyǵy jónindegi konvensııa erejesi) normalary men túsinikterin qoldanýǵa múmkindik joq. Onyń ústine Kaspıı qaırańy Qazaqstannyń kómirsýtegi sektoryndaǵy basty strategııalyq resýrsy bolyp tabylyp, elimizdiń álemdegi munaı-gaz memleketteriniń joǵary lıgasyna enýine múmkindik beredi. Kaspıı óńiri, basqa aımaqtarmen salystyrǵanda, keń jáne kúshti óńirlik yntymaqtastyqty qajetsinedi. Munda eges degen atymen bolmaýy tıis, al talas týǵyzatyn máselelerdi kelissózder men ózara qabyldaýǵa laıyqty sharttardy izdestirý jolymen sheshý qajet. Jáne ortaq múdde turǵysynan kelgende, osy óńir strategııalyq yntymaqtastyq óńirine aınalyp, qýat kózderin álemdik rynokqa shyǵarýdyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýi tıis.

Nursultan NAZARBAEV.

Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmnyń Kaspıı óńirinen kómirsýtegi shıkizatyn óndirý men tasymaldaý máseleleri jónindegi arnaıy sessııada sóılegen sózinen.

Davos qalasy, 1998 jylǵy 30 qańtar. Kaspııdiń qazir qoldany­lyp júrgen qu­qyqtyq rejimi 1921 jáne 1940 jyldardaǵy ke­ńes-ıran kelisimimen qa­lyp­tasqan. Kaspııdiń quqyqtyq mártebesin aıqyndaý jónindegi ke­lissózder bes Kaspıı ja­ǵa­laýy memleket­teri­niń teńizdegi yntymaqtastyq máselelerin retteý maqsatynda 1992 jyly bas­talǵan edi. Ázerbaıjan, Qa­zaqstan jáne Túrkimenstan Kas­­pııdi ortasha jeli boı­yn­sha bólgen jón dep sanasa, Iran barlyq Kaspıı jaǵalaýy elderi arasynda beske teń bólýdi usynady.   1996 jyldyń qarashasynda Ashǵabad qalasynda ótken Jaǵalaý elderi syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń qorytyndysy boıynsha Kaspıı jaǵalaýy memleketteri (KJM) syrtqy ister mınıstrleriniń orynbasarlary deńgeıin­de Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi tý­raly konvensııa jasaý jóninde Arnaıy jumys toby qurylǵan edi. Atalǵan ınstıtýttyń májilisteri turaqty túrde árbir Kaspıı jaǵalaýy memleketteriniń aýmaqtarynda kezekpen ótkizilip keledi. Búginge deıin KJM-niń 29 májilisi ótkizildi (sońǵy kezdesý 2011 jyldyń 19-20 shildesinde Máskeýde ótti). Kezekti májilisti ústimizdegi jyldyń sońyna deıin Astanada ótkizý josparlanǵan. Kaspıı jaǵalaýy memleketteri prezıdent­teriniń úsh sammıti (2002 jyldyń 23-24 sáýiri, 2007 jyldyń 16 qazany jáne 2010 jyldyń 18 qarashasy) men syrtqy ister mınıstrleriniń úsh keńesi (1996 jyldyń 11-12 qarashasy, 2004 jyldyń 6 sáýiri jáne 2007 jyldyń 20 maýsymy) uıymdastyryldy. 3-shi Kaspıı sammıti sheńberinde Kaspıı teńizindegi qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıylyp, bes memleket prezıdentteriniń bir­lesken málimdemesi qabyldandy. Qaýip­siz­dik salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim ramalyq qujat bolyp tabyla otyryp, jaǵalaýdaǵy memleketterdiń Kaspııdegi qaýip­sizdikti jáne quqyqqa qarsy qyzmetpen kúresti qamtamasyz etý úshin ózara is-qımyldyń quqyqtyq negizin qalady. Qazirgi kezde Kaspııdiń kelissóz úderisteriniń negizgi mindeti Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııa jobasynyń erejelerindegi kelisilmegen tustar boıynsha taraptardyń ustanymdaryn barynsha jaqyndatý jáne 3-shi Kaspıı sammıti qorytyndylary boıynsha qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardy júzege asyrý bolyp tabylady.