Juldyzdy jıyrma kún. On toǵyzynshy kún (14 jeltoqsan): MEMLEKETTIK TIL

Kez kelgen ulttyń baǵa jetkisiz qazynasy – til. Ol ultpen birge jasap, zamanmen birge damyp otyratyn qubylys. Ana tilimizdiń bar baılyǵyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap qana qoımaı ony jınaqtap, júıelep jas urpaqqa tabystaý – ár býynnyń abzal boryshy. Ultymyzdyń uly qazynasy – ana tilimizdiń sózdik qoryn túgendep, ondaǵy ár sózdiń maǵynasyn ashyp, mánin anyqtap kóptomdyq sózdik retinde shyǵarý óte ıgilikti is. Osydan shırek ǵasyr buryn shyǵarylǵan on tomdyq «Qazaq tiliniń túsindirme sózdiginde» 91,5 myń ataý sóz ben tirkes qamtylǵan eken. Al el Táýelsizdiginiń 20 jyldyq merekesine oraı shyǵarylyp otyrǵan on bes tomdyq «Qazaq ádebı tiliniń sózdiginde» barlyǵy 150 myńnan astam ataý sóz ben sóz tirkesi qam­tylyp otyr. Bul ata-babalarymyzdan úzilmeı jetken ult­tyń uly baılyǵy – qazaq tiliniń zamanǵa saı jańaryp, táýel­sizdik tusynda ornyqqan jańa uǵym, termın, ataýlarmen meılinshe tolysqan­dy­ǵy­nyń, barynsha ósip-órkendegeniniń belgisi. «Qazaq ádebı tili sózdiginiń» jaryq kórýin elimizdiń rýhanı-mádenı ómirindegi eń eleýli oqıǵalardyń biri retinde baǵalap, onyń barsha halyqtyń ıgiligine aınalatyn biregeı mura bolýy­na tilektestigimdi bildiremin.

 Nursultan NAZARBAEV.

  Ulttyń uly qazynasy Kez kelgen tildiń ósýi de, óshýi de ony dúnıege ákelgen halyq tarıhymen ta­ǵ­dyr­las. Ult ósse, til de birge ósip, ult jo­ıyl­ǵanda, til de óship otyrǵan. Til bilimindegi «óli tilder» dep atalatyn qa­tar­ǵa kiretin úlken top osynyń aıqyn dáleli. Olardyń ishinde adamzat tarı­hyn­da máńgi ólmes ádebı, tarıhı mura qaldyrǵan sans­krıt, kopt, avesta, tipti latyn men ǵun tilderi de bar. Olardyń kópshiligi búginde qolda­nys­tan qalǵa­ny­men, kóptegen jańa tilderdiń órken­deýine jol ashty. Myń jyldan astam bılik quryp, álem tarıhynyń damýyna óshpesteı iz qaldyrǵan ejelgi Rımniń resmı tili bolǵan latyn tili búginde alaqandaı Va­tı­kannyń ǵana memlekettik tili qyzmetin atqarǵanymen, dál osy til búginde Batys órkenıetiniń basym kópshiligi sóıleıtin ıspan, fransýz, portýgal jáne ıtalıan tilderine ǵumyr syılady. Qytaıdyń bes myńjyldyq tarıhy alýan tilde sóıleıtin, sansyz kóp taıpalardan turatyn halyqtardyń birte-birte birigý tarıhynan turady. Qazirge deıin qytaı tilindegi on túrli dıalekti men qytaı ádebı tiliniń (pýtýnhýa) arasyn­daǵy aıyrmanyń jer men kókteı ekendigin eskerer bolsaq, qytaı dıalekti­leri­niń basyn biriktirý XXI ǵasyrda da jalǵasý ústinde ekendigin kóremiz. Túrik qaǵanaty dáýirlegen kezde túrik tiliniń de meımanasy tasydy. Kırıll men Mefodııdiń dúnıege kelýinen myń jyl buryn túrkiler óz zamanynyń eń ozyq jazýyn oılap taýyp, ata tarıhyn óshp­es­teı etip tasqa qashap ketti. Búginde túrik, qazaq, ózbek, ázerbaıjan, qyrǵyz, túrkimen sııaqty alty táýelsiz, otyzdan astam irili-ýaqty ulystar ustanyp otyr­ǵan, jalpy sany 200 mıllıonǵa jýyq adam sóıleıtin túrki tilderiniń túp ata­sy – osy kóne túrik tili. KSRO Ǵylym akademııasynyń Til bilimi ınstıtýty 1969 jyly «Drevnetıýrkskıı slovar­dy» shyǵardy. Negizinen VII-HII ǵasyr­daǵy tek kóne túrki jazba eskertkishterinen alynǵan osy sózdikte 20 myń­nan astam sóz ben sóz tirkesteri qamtylǵan bo­latyn. Eger HVII ǵasyrda dúnıe sal­ǵan, shyǵarmalary kúni búginge deıin sahnadan shyǵyp, baspadan túspeı kele jatqan álem ádebıetiniń uly klassıgi Ý.Shekspırdiń barlyq shyǵarmalarynda 15 myń ǵana sóz paıdalanylǵanyn eskerer bolsaq, kóne túrki tiliniń óz zama­nyn­daǵy eń baı tilderdiń biri bolǵanyn ańǵarý qıyn emes. Jetinshi ǵasyrdan bastap jer jahan­da Muhammed paıǵambardyń jasyl týyn kóter­gen musylmandar sherý tartqan kezde álem­niń ár túkpirinde arab tiliniń dáýir­leý ke­zeńi bastaldy. Búginde 300 mıllıonǵa jýyq adamnyń ana tili sanalyp, musylman dinin ustanatyn 1,5 mıllıardtan astam halyqtyń tilderinen berik oryn alǵan arab tiliniń de qazaq tiliniń damýyna qosqan úlesi az emes. Tarıhyn bizdiń zamanymyzǵa deıingi II myńjyldyqtan bastaý alatyn parsy tili de qazaq tili damýyna ıgi áserin tıgizdi. Til tarıhyna qysqasha ekskýrs jasap otyrýymyzdyń basty sebebi, til ony dúnıege ákelgen halyq tarapynan qoldaý, qorǵaý kórgen kezde ǵana damıdy. Tipti 18 ǵasyr boıyna óli tilder qatarynan berik oryn alǵan ıvrıt tili osyndaı qamqorlyqtyń arqasynda fenıks qustaı qaıta jańǵyryp, HH ǵasyrda Izraıldiń memlekettik tiline aınaldy. Sondyqtan óz tilin ata-babadan qalǵan eń asyl jádigerdeı saqtap, onyń ózge tildermen birdeı ósip-órkendeýi men úzdiksiz damyp otyrýyna qamqorlyq jasaý árbir ulttyń eń abzal boryshy bolýy tıis. Qazaq tiliniń on tomdyq túsindirme sóz­di­giniń jaryq kórgenine az-kemi joq tup-tý­ra 25 jyl ýaqyt ótipti. Sonymen, shırek ǵa­syr ishinde ana tilimiz qandaı asýlardan asyp, qaı beleske shyqty? Onyń búgingi hal-kúıi neshik jáne bolashaǵy qandaı? О́zge jurttyń tilderimen salystyrǵanda, qaı deń­geıde? Endi osy suraqtarǵa da jaýap bere ketelik. Dál búgingi kezeńde qytaı tilinen keıingi álemdegi eń kóp taraǵan til – aǵyl­shyn tili. Bul tildi dúnıedegi 500 mıl­lıonǵa jýyq adam óziniń ana tili dep qa­byl­dasa, 1 mıllıardtan astam adam úshin ózderi erkin sóı­leı­tin ekinshi til bolyp esepteledi. Aǵylshyn tili boıyn­sha eń bedeldi sózdikterdiń biri 1989 jy­ly jaryq kórgen áıgili 20 tomdyq «Oksford sóz­di­ginde» 600 000 sóz qamtyl­ǵan. Aǵyl­shyn­dar keıingi 20 jyl boıy osy sóz­dikti ba­rynsha tolyqtyryp, jańa nus­qa­syn da­ıyndaý ústinde. 2017 jyly aıaq­ta­lady dep otyrǵan bul basylymda mıl­lıonǵa jýyq sóz ben sóz tirkesi qam­ty­lady dep kútilýde. Bir ǵajaby, aǵylshyn tilindegi sózderdiń 70 paıyzy kirme sózder. HH ǵasyrdyń basyna deıin «álemdik til» fýnksııasyn atqaryp kelgen fransýz tili­niń «Úlken sózdiginde» 86 myń sóz ben onyń 800 myńǵa jýyq maǵynasy berilgen. Dúnıede keń taraǵan uly tilder qataryn­da­ǵy nemis tiliniń jaǵdaıy da eshkimnen osal emes. Nemis ǵalymdary shyǵarǵan on tom­dyq «Nemis tiliniń úlken sózdiginde» 200 000 sóz ben onyń 300 myńdaı maǵynasy qamtylypty. Joǵaryda keltirilgen úsh tildiń damý deńgeıinen shyǵar qorytyndy: ádebıeti men óneri, ǵylymy men bilimi ozǵan jurttyń tili de ozyq. Basqasha aıtsaq, eli baıdyń tili de baı. Álemdegi uly tilder qatarynda orys tili de bar. Orys tiliniń barynsha tolyq kú­ıin­de jaryq kórgen alǵashqy túsindir­me sóz­­digi 1789-94 jyldar arasynda ba­sy­lyp shyq­­qan «Slovar Akademıı Rossııskoı» sóz­­diginde nebári 40 myń sóz qamtylǵan eken. Al araǵa eki ǵasyrdaı ýaqyt salyp, 1948-65 jyldarda jaryq kórgen 17 tomdyq «Slovar sovremennogo rýsskogo ıazyka» degen sózdiginde 120 myń sóz qam­ty­lypty. Al 2009 jyly jaryq kórgen «Bolshoı tolkovyı slovar sovremennogo rýsskogo ıazyka» sózdigine 180 000 sóz ben sóz tirkesi engizilgen. Bir sózben aıt­qan­­da, orys tili eki ǵa­syr­dan astam ýa­qyt ishin­de 4,5 esege ós­ken. Bul ósý – ózge tilderden engen sózderdi jat­synbaı orys tiline ba­­tyl engizýden týyn­daǵan. Orys tiliniń damýyna túrik tilderi de óz áserin tıgizdi. Ol keıbir orys ǵa­lym­da­ry aıtyp júrgendeı, «vataga», «ataman», «ký­mys» sózderimen ǵana shektelmeı, eki myń­nan astam sózden erkin asady eken. My­saly, E.N.Shıpovanyń «Slovar tıýrkızmov v rýsskom ıazyke» atty sózdiginde (1976) túrki tilderinen orys tiline engen 2000-nan astam sózderdiń tizbesi keltirilgen. Endi qazaq tiliniń jańa ǵasyrda baǵyndyrǵan mejesi qaı dárejede? Osy suraqqa jaýap izdep kórelik. Ana tilimizdegi eń sońǵy tolyq nusqa­da­ǵy túsindirme sózdik 1974-1986 jyldar aralyǵynda 10 tomdyq irgeli eńbek retinde jaryq kórdi. Onda 66 994 ataý sóz ben 24 508 tirkes, barlyǵy 91 502 leksıkalyq birlik qamtylyp, olardyń 103 myńnan astam maǵynalyq sıpattama­sy berildi. Sózdikte myńnan astam avtor­dyń 2,5 myńnan astam kitaptarynan jal­py sany 250 myńǵa jýyq mysaldar men dáıektemeler keltirildi. Bú­gin­de álde­qa­shan sırek kezdesetin basy­lym­dar qa­tary­nan oryn alǵan túsindirme sózdik qazaq qoǵamy aldyndaǵy óziniń tarıhı mıssııasyn tolyq oryndap shyqty. Qazaqstan táýelsizdigin alǵannan keıin elimizdiń saıası-ekonomıkalyq, ádebı-rýhanı, ǵylymı ómirinde eleýli ózgeris­ter oryn aldy. Qoǵamdyq ómirdiń san alýan salasynda túrli uǵymdar men termınder qalyptasty. Aqparattyq tehnologııa ómirimizge myqtap endi. Jahandaný tolqyny til muhıtyn da sapyryp, tilder arasynda almasýdy buryn-sońdy bolma­ǵan deńgeıge jetkizdi. Munyń bári qazaq tilin baıytyp, onyń sózdik qoryn ke­ńeı­te tústi. Osy kezde qazaq tiliniń jańa ádebı sózdigin daıarlaý maqsaty alǵa qoıyldy. Sol kezdegi Mádenıet, aqparat jáne qoǵamdyq kelisim mınıstrligi Til bilimi ınstıtýtymen birlesip 2002 jyly qolǵa alǵan osy bir ıgilikti is el Táýel­sizdiginiń 20 jyldyq torqaly toıy qar­sańynda sátimen aıaqtalyp, qazaq halqy­nyń ǵasyrlar boıy jasaǵan eń uly qazy­nasy 15 tomdyq «Qazaq ádebı tiliniń sóz­di­gi» túrinde jaryq kórip otyr. Arysy Kúltegin men Tonykókten tar­ta­tyn, berisi Buqar jyraý men Mahambetpen jalǵasatyn, keshegi Abaı men Muhtar Áýezov shyǵarmalary arqyly álemdik are­na­ǵa shyqqan qazaq tili azat zamanda jańa bıik­ke kóterildi. О́ner, bilimi ósip-órken­de­gen jurtpen birge qa­natyn keńge jaıyp, qu­la­shyn kókke sermedi. Salystyrý úshin aıta keteıik, osy­dan birer jyl buryn, dálirek aıt­qanda, 2008 jyly 80 myń sóz ben sóz tir­­kesin qamtyǵan 5 tomdyq «О́zbek tiliniń túsindirme sózdigi» shyqqanda, irgedegi kór­shi­lerimiz ala taqııasyn aspanǵa atqan. Bıyl qyrǵyz aǵaıyndardyń 50 myń sóz ben sóz aıqyshyn qamtyǵan eki tomdyq «Qyrǵyz tili­niń sózdigi» jaryq kórgende, aıyr qal­paq­ty kórshilerimiz alaqaılap qýanǵan. О́tken jyly Túrkııada 92 292 sózdi qamtyp, 122 423 sóz maǵynasy keltirilgen «Túrikshe sózdiktiń» 11 basyly­my qaıta basylǵanda, Anadolydaǵy aǵaıyndarmen birge biz de bek qýanyshta bolǵanbyz. 15 tomdyq «Qazaq ádebı tiliniń sóz­di­ginde» 92 201 sóz ben 57 856 sóz tirkesi bar­lyǵy 150 057 leksıkalyq birlik qam­tyl­dy. Sózdikte 166 612 sózdiń maǵy­na­sy ashyp kór­setilgen. El táýelsizdiginiń, ult tutastyǵynyń birden bir tiregi til desek, osy baǵa jetkisiz asyl qazynanyń basty kórsetkishi – sózdik qor, al aldaryńyzdaǵy sózdik – sol asyl qazynanyń jıyntyǵy. Sózdiktiń qundylyǵy – onyń qajet­tiliginde. Dúnıede jandy, jansyz ataý­ly­nyń barlyǵy tilmen tańbalanyp, sóz­ben anyqtalatyny sııaqty memleket pen adam ómiriniń bar salasy, búkil qyzmeti sózben sıpattalady. Demek, ana tilimiz­diń sóz baılyǵy – ár qazaqqa ortaq qundylyq. Halyq ómirimen tyǵyz baılanysty medısına, qarjy, naryq ekonomıkasy, saıasat pen quqyqtaný sııaqty salalardyń termınderine sóztizbede birshama oryn berilgen. Olardyń ishinde buqaralyq aqparat quraldarynda jıi qoldanylatyn túrleri sózdikte kóbirek qamtylǵan. Etnomádenı mándilikterdi ańǵarta­tyn, emosııalyq maǵynany bildiretin, belgili bir aımaqtyń sharýashylyq júr­gizý, jer bederi, ósimdigi jáne t.b. tárizdi ereksheligi, halyq aýyz ádebıetinde, kór­kem áde­bıette jıi kezdesetindigi negizge alyna oty­ryp, jergilikti sózderdiń (dıa­lek­tızm­derdiń), baıyrǵy qarapaıym sóı­leý tili leksıkasynyń edáýir bóligi iriktep alynǵan, frazeologızmder de sózdikti paı­dalanýshylarǵa qolaıly etip berilgen. Sózdik maqalanyń eń túıindi de kúr­deli bóligi – sóz maǵynasynyń túsin­dir­mesi. Sózdikte 20 myńǵa jýyq ártúrli tıptegi anyqtama (belgi) berilip, 250 myń­ǵa jýyq dáıeksózden turatyn dáıek­temelik qor jınaqtalǵan. Sózdiktiń áleýmettik mańyzdy­ly­ǵy­nyń kelesi bir kórinisi – ósimdik, jan-janýar men qoǵamdyq-saıası ataýlardyń jalpyhalyqtyq qoldanystaǵy leksıka­lyq maǵynasymen qatar, ǵylym-bilim sa­lasynda qoldanylatyn ǵylymı ataý­larynyń berilýi. Bul sózdiktiń ǵylymı qundylyǵyn da arttyra túsedi. Sóz­dikti da­ıyn­daǵan ınstıtýt ujymy tildik ma­te­rıal­dar­dy jınaqtap qana qoı­maı, olardyń mán-maǵynalaryn júıeleý arqyly, ádebı tildiń normalyq sıpatyn, mádenıetin taǵy bir satyǵa kóterdi deýimizge bolady. Bul leksıkografııalyq basylym ult tili damýynyń birneshe kezeńderin qam­tyǵan, ózi­niń aýqymy, mazmuny, paıda­la­nylǵan ıllıýstratıvti materıaldary ja­ǵy­nan da qazaq tiliniń búgingi tańdaǵy eń tolyq, kó­lemdi túsindirme sózdigi bolyp ta­byla­dy. Orys tiliniń úlken túsin­dirme sózdigin ja­saý­ǵa ǵalymdar otyz bes jyl eńbek etken já­ne bul sózdik 180 myń sózdi, onyń ishinde dıalektilerdi qosa qamtyǵan bolsa, 150 myń­nan asa sózden turatyn qazaq tili­niń áde­bı sózdiginde negizinen ádebı til­diń aıa­syn­daǵy sózder qam­tylǵanyn eskerer bol­saq, sózdikti áli de tolyq­tyra túsip, sóz­dik qordy keńeıtýge mol múmkindik baryn aıqyn ańǵarýǵa bolady. Sózdikti daıyndaǵan avtorlar ujymy qazaq tiliniń memlekettik til retinde már­t­e­besin kóterý, qoǵamnyń áleýmettik tildik suranysyn óteý, qazaq tiliniń tildik qoryn baıytý, tilge qatysty zertteýlerge negiz bolatyn mol materıaldy júıeleý, t.b. mindetterdi tıisti deńgeıde oryn­daı otyryp, alǵa qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizdi. Sóz sońynda, osyndaı biregeı sóz­dik­ti qurastyrýda úlken eńbek sińirgen Til bilimi ınstıtýtynyń ujymyna, sózdiktiń jal­py redak­sııa­syn basqar­ǵan fılologııa ǵy­lym­­dary­nyń dok­tory, professor Nurgel­di Ýá­lı myr­zaǵa, mınıstr­liktegi Til komıteti ujy­­myna, onyń tóraǵasy fılologııa ǵy­lym­­da­ry­nyń doktory, professor Sherýbaı Qur­man­baıuly myrzaǵa, sóz­dikti ba­syp shy­ǵar­ǵan «Dáýir», «Arys», «Qazaq ensıklo­pe­dııa­sy» baspalaryna, ásirese sóz­diktiń ásem bezendirilgen tolyq nusqa­syn ba­syp shyǵa­rý­ǵa úlken úles qosqan Svet­lana Myrzah­met­qy­zyna shyn júrek­ten alǵysymdy bildiremin. Sózdiktiń búgingi tańdaǵy ǵy­lymı-teorııalyq talaptarǵa jaýap beretin qundy leksı­ko­grafııalyq eńbek ekendigin aıta otyryp, onyń halqymyzdyń ıgiligine aınalýyn tileımin. Muhtar Qul-MUHAMMED,  Mádenıet mınıstri,  zań ǵylymdarynyń doktory, professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.   Rýdnyı ult uıytqysyna aınaldy Osydan 20 jyl buryn Rýdnyı qalasynda qazaq mektebi, bala baq­sha­sy atymen joq edi. Qazaq tilindegi gazet-jýrnal degen de bolmaıtyn. Jergilikti halyqtyń úles salmaǵy ózge ulttarǵa qaraǵanda tym az bolsa da, olardyń óz jerinde balalaryn ana tilinde oqytýyna quqy bar edi ǵoı. Biraq olaı bolmaǵan. Rýdnyı qalasynda tu­ra­tyn aǵaıyndardyń ózi qazaq tilin ógeısip qalǵan edi. Qala ishindegi avtobýstarda záýide bir-eki qazaq óz tilinde shurqyrasa qal­sa, aınalasyndaǵy­lar­dyń bar­ly­ǵy da olarǵa edireıe qara­sa­tyn. О́ıt­keni, ýaqyttyń, zamannyń jeli solaı soqty. Elimiz egemendikke qol jetkizgen soń-aq, Rýdnyı qalasynda qa­zaq tiliniń, diliniń rýhy aspandady. Táýelsizdik kelip, taqyr jerge gúl shyq­qandaı boldy. Omar Tórtbaev aq­sa­qal bastaǵan belsendi top «Qazaq tili» qoǵamynyń qalalyq fılıalyn uıymdastyrdy. Ana tiliniń ýyzyna shólirkegen jurt minberden qazaq tilinde sóz sóıleıtin, qazaqsha konsert tyń­daıtyn boldy. Qazaq mektebiniń ir­ge­tasy qalandy. Halqymyz óz tilinen bezinbeıtinin, oǵan sodyr saıasat qana ók­tem­dik jasaıtynyn tarıh úshin qam­shy­nyń sabyndaı jıyrma jyl kórsetti. Qazir kenshiler qalasy qalaı deısiz ǵoı?! Rýdnyıda 4 qazaq mektebi bar. Onyń ekeýi sońǵy eki jylda ashyldy. Sebebi, qazaq mektebine bala syımaǵan soń oblys basshy­ly­ǵy­nyń sheshimimen taǵy da 900 oryndyq jáne 480 oryndyq eki mektep salýǵa týra keldi. Jańadan salynǵan 900 oryndyq qazaq mek­tebiniń jabdyq­talýy men qurylys ereksheligi oblys túgili respýblıkada joq, bar bolsa biren-saran shyǵar. Qazir kenshiler qalasynda 2577 bala memlekettik tilde bilim alady. Bul Rýdnyı qala­syn­da tu­ra­t­yn mektep jasyndaǵy bar­lyq qa­zaq balalarynyń 58,4 paıy­zyn qu­raı­dy. Qalada №1 jáne №20 mektepterde jyl saıyn qazaq sy­nyp­­tarynyń sany kóbeıgendikten, olar búginde «aralas mektep» már­te­besin aldy. Qalalyq bilim berý bóliminiń mamandary bolashaqta olar da taza qazaq mektebine aına­latynyn aıtyp otyr. Munyń syrtynda qaladaǵy №5 balabaqsha búldirshinderge tek memlekettik tilde tárbıe beredi. Qa­zaq tili munda balalarǵa tereń­de­tilip oqyty­la­dy. Taǵy da tórt balabaqsha «aralas balabaqsha» mártebesine ıe. Rýd­nyı­daǵy № 11, 15, 19 jáne Kachar kentindegi mektepter janyndaǵy shaǵyn orta­lyq­tarda búldirshinderge oqý-tárbıe isiniń barlyǵy qazaq tilinde júr­gi­ziledi. Demek, mektepke deıingi mekemelerge baryp júrgen 853 bala erteńgi qazaq mektebiniń oqýshylary degen sóz. – Rýdnyıda osydan 20 jyl bu­ryn qazaq mektebiniń ashylýyna mu­ryndyq bolǵan marqum Omar Tórt­baev aqsa­qal­dy umytpaý úshin, oǵan arnap qalada memorıaldyq taqta ildik. Mine, bul da Táýelsizdikke degen qurmet emes pe? –deıdi Rýdnyı qalalyq bilim berý bó­liminiń meń­gerýshisi Eldar Ǵızatýllın. Qazir kenshiler qalasynda aıtys ótip jatyr dese, eshkim tańǵal­maı­tyn boldy. Osy jyldyń basynda marqum, aqyn Gúlnar Qalqaevany eske túsirýge arnalǵan aıtys ótti. Oǵan qatysqan ylǵı órimdeı jas aqyn­dar­dyń kenshiler qalasyndaǵy ulttyq rýhty kóterýge atsalysqan jáne ózderin aıtys ónerine baýlyǵan aqyn apalary Gúlnar týraly júrekti tilip aıtqan sózderi men ózara ázilmen sóz qaǵystyrýlary jarasymdy shyqty. Jaqynda Y.Altynsarınniń týǵany­na 170 jyl tolýyna baılanysty mek­tep oqýshylary arasynda ótken ob­lystyq aıtysta Rýdnyı qala­syn­daǵy №7 orta mekteptiń 9 synyp oqý­shysy bas júldeni jeńip aldy. О́zbekstannan kóshtiń basyn ata jurtqa burǵan oralman aǵaıyndar aı qurǵatpaı kenshiler qalasyna kelip, qonys teýip jatady. Bul Táýelsizdik alǵannan keıingi ýaqytta úırenshikti kóriniske aınaldy. Al osydan jıyr­ma jyl buryn ǵana ol jaqtaǵy aǵa­ıyn ózbekshe, Rýdnyıdaǵy qazaqtar oryssha amandasyp qalǵan edi-aý... Búgin olar Táýelsizdikke táýbe etedi. Názıra JÁRIMBETOVA, Rýdnyı.  

Til tynysy: Búgin jáne erteń

«Ár qazaq­stan­dyq­tyń qazaq tilinde  sóıleý yntasy tabıǵı bolýy úshin biz barlyq múmkindikti jasaýymyz kerek. Qazaqstanda turatyn barlyq etnostardyń ana tili, mádenı murasy jáne salt-dástúriniń   damýyna barlyq jaǵdaı jasaýdy biz ári qaraı da jalǵastyra beretin bolamyz».

Nursultan NAZARBAEV.

Qazaqstannyń ulttyq ıgiligi – onyń kóptegen ulttardyń mádenıeti men tilderin toǵystyra bilýinde. Táýelsizdigimizdiń alǵashqy kúnderinen memleketimiz Qazaqstannyń búkil halqynyń múddelerine saı úılesimdi til saıasatyn júrgizip keledi. Ol elimizdegi barlyq etnostardyń tildik quqyǵyn saqtaýyn, qarym-qatynas, tárbıe, oqytý, shyǵarmashylyq tilin erkin tańdaýyn qamtamasyz etedi. Sonymen qatar, memlekettik til – rýhanı jáne ulttyq birligimizdiń basty faktory bolyp tabylady. Ony meńgerý árbir Qazaqstan azamatynyń mindeti men paryzy, ol árbir jeke tulǵanyń qoǵamdyq ómirge belsendiligi men básekege qabilettiligin anyqtaıdy. El Prezıdenti N.Á. Nazarbaev «Bolashaqty birge qalaımyz!» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Qazaqstandyqtar ózimiz ómir súrip, elimizdi jaqsylyqtarǵa bastap bara jatqan týǵan jerge ataýyn bergen memlekettik qazaq tilin qurmetpen jáne laıyqty oqyp-úırene bastady» dep atap kórsetti. Búginde memlekettik tildi meńgergen eresek turǵyndardyń úlesi basym kópshilikti quraıdy (2009 jylǵy halyq sanaǵy málimeti boıynsha 74%). Bul Táýelsizdiktiń zor jetistigi bolyp tabylady. 1997 jyldan bastap «Tilder týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń qabyldanýy jáne 1998-2000 jyldary Tilderdi qoldaný men damytýdyń memlekettik baǵdarlamasynyń bekitilýi qoǵamdyq ómirdiń negizgi salalarynda til qurylysynyń quqyqtyq negizin qalyptastyrdy. Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2001-2010 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý barysynda til qury­lysy strategııasy memlekettik tildiń áleýmettik-kommýnıkatıvtik qyzmetin keńeıtý men nyǵaıtýǵa, orys tiliniń mádenı qyzmetin saqtaýǵa, Qazaqstan halqynyń tilderin damytýǵa baǵyttaldy. Ústimizdegi jyly bekitilgen Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamanyń júzege asyrylýy­nyń basty maqsaty – Qazaqstanda turatyn barlyq etnostardyń tilderin saqtaı otyryp, ult birligin nyǵaıtýdyń asa mańyzdy faktory retinde memlekettik tildiń keń aýqymdy qoldanysyn qamtamasyz etetin úılesimdi til saıasatyn júrgizý. Elbasy aıtqandaı: «Bizdiń mindetimiz – 2017 jylǵa qaraı memlekettik tildi biletin qazaqstandyqtar sanyn 80 %-ǵa deıin jetkizý. Al 2020 jylǵa qaraı olar keminde 95 %-dy quraýy tıis. Endi on jyldan keıin mektep bitirýshilerdiń 100 %-y memlekettik tildi bilip shyǵatyn bolady».   Memlekettik tilde oqytý ınfraqurylymy Sońǵy 10 jylda aıtarlyqtaı keńidi: qazaq tilinde bilim beretin balabaqsha sany – 1178-ge (2001 jyldan bastap 876 birlikke), mektepter sany – 3821 nemese jalpy bilim beretin mektepterdiń 50%-dan astamy (2001 jyldan bastap 173 birlikke) artyp, memlekettik tildi oqytatyn 132 ortalyqtar qurylǵan.

Memlekettik tilde bilim beriletin mektepterdiń sany

  Isqaǵazdaryn memlekettik tilge kóshirý Bul úderis júıeli júzege asyrylýda. 2009 jyldyń 1 qańtarynan bastap barlyq ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdarǵa memlekettik tildegi is qaǵazdarynyń monıtorıngin júrgizýdiń avtomattan­dyrylǵan júıesi engizildi. Búgingi kúni ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardaǵy memlekettik tildegi is qaǵazdaryn júrgizý úles salmaǵy 85 % -dy qurap otyr.         Memlekettik tildi oqytýdyń ádistemelik bazasy qalyptasty Kóp deńgeılik oqý-ádistemelik keshender, jalpy 720 myń taralymmen 10 túrli sózdikter, jalpy 260 myń taralymmen 8 saladaǵy eki jáne úsh tildi sózdikter shyǵaryldy. Ústimizdegi jyly jańa baǵdarlama aıasynda tildik quzyret standart­taryn jetildirý jumystary bastaldy: úzdiksiz bilim berý júıesi arqyly memlekettik tildiń deńgeıin baǵalaý jáne standart júıesine sáıkes jetildirý jumystary júrgizildi (A1-A2 deńgeıleri boıynsha qarapaıym túrde paıdalaný, tildi V1-V2 deńgeıleri boıynsha óz betinshe paıdalaný jáne tildi S1-S2 deńgeıleri boıynsha biliktilikpen paıdalaný), oqý-ádistemelik quraldardyń 25 myń danasy basylyp shyǵaryldy. 10 túrli oryssha-qazaqsha kópsalalyq tilasharlar mıllıondyq taralym­men shyǵaryldy, «Qazaq ádebı tiliniń sózdigi» 15 tomdyq túsindirme sózdigi, «Álem balalar ádebıetiniń injý-marjandary» kitaptar toptamasy (15 tom), «Álemdik klassıka» (25 tom), «Ertegiler elinde» (60 tom), «Qazaq balalar áde­bıetiniń klassıkalyq úlgileri» (5 tom), «Men oqyǵandy unatamyn!» balalarǵa ar­nalǵan ǵylymı-tanymdyq ádebıetter (64 tom), aýdıokitaptar, ınnova­sııa­lyq oqý-ádistemelik baǵdarlamalar, t.b. ónimderdi shyǵarý qamtamasyz etilýde. Memlekettik tildiń kommýnıkatıvtik qyzmeti memlekettik buqaralyq aqparat quraldary kontentinde ornyqqany baıqalady. Búginde elektrondy BAQ-tyń qazaq tilindegi taratylý kólemi, sondaı-aq memlekettik tildiń baspasóz betterindegi úlesi 50%-dan asyp otyr. Shet elde turatyn otandastarymyzben mádenı baılanystardy nyǵaıtý men damytý boıynsha josparly jumystar júrgizilýde. Qazaqstanda turatyn etnostardyń tilderine memlekettik qoldaý kórsetýdiń tıimdi júıesi qalyptasqan. (7516 jalpy bilim beretin mekteptiń 1524-i orys, 58-i ózbek, 14-i uıǵyr, 2-ýi tájik tilinde bilim beretin mektepter, 2097 mektep –aralas; 2261 mektepke deıingi mekemelerdiń 272-si orys, 3-eýi basqa tilderde oqytylady; eki tilde oqytatyn 808 balalarǵa arnalǵan oqý oryndary; etnomádenı ortalyqtardyń janynan ashylǵan 190 jeksenbilik mektepte 30-dan asa etnostardyń ana tilderi oqytylady; 50 teatrdyń 9-y aralas,15-i orys,1 koreı,1 nemis,1ózbek jáne 1 uıǵyr).   Balamyz óz tilinde oqıdy Elimiz egemendi el atanyp, bılik tizginin qolǵa alǵan sátinen bastap keń uǵymdy Táýelsizdik qundylyqtary aldymyzdan shyǵyp jatyr. Sonyń eń qymbattysy – ana tilimizdiń óz tuǵyryna qaıta qonýy. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Qazaqstannyń bola­sha­ǵy qazaq tilinde» deýinde tereń maǵynasy bar. О́ıt­keni, adam balasy dúnıege kelgen sátten bastap aınala­syn­daǵy jańa uǵymdardy, tabıǵat qubylystaryn ana tilinde uǵyna bastaıdy. Ana áldıine uıyǵan perzent hal­qy­myzdyń qoǵamdyq-saıası, mádenı, rýhanı mol murasyn boıyna sińirip, júreginde Otanǵa degen súıispenshilik alaýyn jaǵady. Ulttyq tildi jasaýshy – halyq. Son­dyq­tan til halyqqa qyzmet etetinin, ózi sol halyqtyń úmit kúter urpaǵy ekenin sezingen adam ıgi murat jolynan adaspaıdy. Bul oraıda aldymen ata-analardyń, bilim uıalarynyń moınyndaǵy júktiń jaýapkershiligi aýyr. Osy oraıda Elbasynyń: «Kez kelgen el óz keleshegin bolashaq urpaǵymen baılanystyrady» degen sózderi oıǵa oralady. Keńes kezinde kópshiligimiz, onyń ishinde ózimiz de barmyz, balalarymyzdy orys mektebine berý arqyly bolashaqty qamdaǵan boldyq. Ol kezde Kókshe­taý­da jalǵyz qazaq mektebi qalqıyp turatyn. Ekinshi bolyp bizdiń balalar oqıtyn №18 qazaq orta mektebi ashyldy. Alǵashynda orys mektebiniń quramynan bólingen bilim oshaǵy búginde eńsesin nyq tiktedi desek, artyq aıtqandyq emes. Mektepte bir myń úsh júzdiń ústinde oqýshy bilim alady. Kókshelikter qurmetine bólengen Manar Rysbaevanyń tabandylyǵy men eńbekqorlyǵynyń arqasynda bilim ordasynyń aty respýblıka kólemine tarap otyr. Ár pánge arnalǵan jeke bólme bar. Ǵalamtor ǵajaıyptaryna qol jetti. Onyń syrtynda 8 kabınetke ınteraktıvti taqta ornatylǵan. Ata-analar jınalystarynda bolyp turamyn. Qazir kózqaras ózgerdi. Búginderi 9 synypta oqıtyn Gúldenimdi alǵash jetelep kelgenimde árqıly oıda bolǵanymdy ja­syra almaımyn. Qudaıǵa shúkir, eshqandaı ókinishim joq. Oqýshylar týǵan halqynyń ótkeni men búgingisin óz tilinde oqyp, bilip jatyr. Balalarmen birge ózimiz de ósken­deımiz. «Ulymnyń nemese qyzymnyń arqasynda qazaq tilin úırenip qaldym» deýshiler qatary sıredi. Bıylǵy kúzde Kókshetaýda halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń quryltaı jınalysy ótkizilýi úlken maǵyna­ly oqıǵa boldy. Qazaqtyń ádebıeti men máde­nıetiniń káý­sar bulaǵy sanalatyn ólkemiz qýanysh qushaǵyna bólendi. Odan kóp tálim alyp, mektebimizde ashyq sabaqtar ót­ki­zilýde. Biraq, boldym-toldym deý erterek. Memleketimiz bul baǵytta tııa­naqty jumys­tar jasap jatyr. Jolymyz aıqyn­dal­dy. Jemisimiz molynan bolatynyna senimdimin. Tileýles OSPANOVA.  Kókshetaý.   Osylaı bastalǵan edi... 1993 jylǵy sáýir aıynyń ba­sy bolatyn. Almatyda aǵash búr jaryp, jer dúnıe jasyl jelekke endi-endi orana bastaǵan shaq. Túski úziliske shyǵyp, úıge kirgenim sol edi, telefon bezek qaǵa jóneldi. Qulaǵyn kóterisimen ar jaǵynan tanys daýysty estidim. Premer-Mınıstrdiń orynba­sa­ry Qýanysh Sultanov eken. – Al, Sulteke, qutty bolsyn, tilektespin! – dedi ol. – Ne úshin quttyqtap turǵa­ny­ńyzdy túsinsem buıyrmasyn! – Onda aıtaıyn. Kópten beri sóz bolyp júrgen Til jónindegi komıtet taıaý kúnderde quryla­dy. Búgin Prezıdentte jıyn bol­dy. Jańa komıtettiń tóraǵa­ly­ǵyna sizdi laıyq dep taptyq. – Rahmet! Biraq osynyń ózi pisken áńgime me... Qýanysh sózimdi bólip jiberdi. – Bul sheshilgen másele. О́ıt­keni, usynys Prezıdenttiń ózi­nen boldy, – dedi ol ádette­gi­sin­deı nyq sóılep. – Búgin ju­mys­tyń aıaǵyna qaraı Pr­ezıdenttiń kómekshisine barýyńyz kerek. Erteń senbi kúni sizdi Elbasynyń ózi qabyldaıdy. ... Sol kúni keshke qaraı Pre­zı­denttiń kómekshisi Nurtaı Ábi­qaevpen kezdestim. Burynnan ta­nys, syılas edik, ol jyly­ushy­raı qabyldap, tilektestigin bildirdi. – Erteń telefonnan kóp uzap ketpeńiz. Úıde, ne jumysta bo­ly­ńyz. О́zim taýyp alamyn, – dedi qosh­­tasarda. – Prezıdenttiń qaı sa­ǵatta qabyldaıtynyn sonda aıtarmyn. ...Prezıdent keń kabınetiniń orta tusynan qarsy alyp, sálemdesti. – Al, endi qaıtalap ja­t­paıyq, áńgimeniń mánisin jigitter aıtqan shyǵar, osyndaı bir úlken isti bas­taıyq dep otyr­myz, – dedi Nure­keń amandyq-saýlyqtan keıin. – Jaǵdaıdyń qıyndyǵyna qaramas­tan, týǵan tilimizdi saqtap qalý úshin osy ko­mıtetti qurǵaly otyr­m­yz. Mun­daı mekeme dúnıe júzin­de neken-saıaq. Qytaıda til jazý komıteti, Fransııada Mıtteran qur­ǵan fransýz tilin damytý komıteti bar, basqasyn bilmeımin. Endi osy komıtet tildi damytýǵa baılanys­ty dúnıe júziniń táji­rı­besin jı­naq­tap, qorytyp, qa­jet­tisin paı­da­lanýy kerek. Tyń­ǵa túren sal­ǵa­ly otyrmyz, ońaı bolmaıdy. Til tóńi­re­ginde baıbalam salyp júr­gen­der de jeterlik. Olarmen de sa­byr­ly jumys isteý kerek. Til bul kúnde úl­ken saıasatqa aınaldy. Dúnıe­de, onyń ishinde burynǵy odaqtas respýblıkalarda ne bolyp ja­t­qanyn kórip otyrsyz. Sondyq­tan batyldyqpen qosa baıyp­ty­lyq, ótkirlikpen qosa ıkemdilik qa­tar júrýi kerek. Osy aýyr júk­ti tájirıbesi bar, óner men ádebıet salasynda aty málim aza­mat dep sizge senip, tapsyrǵaly otyrmyn. Qalaı qaraısyz? Onyń júzi nurlanyp, maǵan ja­dyraı qarady. Prezıdenttiń kó­zin­degi shýaqty kórgen soń bo­ıym jeńildep, erkinsip qaldym. – Rahmet, Nureke! Senimnen ar­tyq ne bar?! Til úshin de, el úshin de boıdaǵy barymdy irkip qalmaspyn. – Olaı bolsa, quttyqtaımyn! Qazir komıtet týraly jáne siz týraly qujattarǵa qol qoıamyn. Dúısenbi kúni jarııalanady. Prezıdent Jarlyǵy shyǵy­sy­men jańa komıtettiń qury­lýy­na qazaq qaýymynan qýanba­ǵan adam kemde-kem shyǵar. Ási­rese, kór­nek­ti qalamger Tahaýı Ahtanov­tyń qýanyshynda shek bolmady. – Prezıdentimizdiń bul Jar­lyǵy óte ıgilikti is boldy. Al seni qoıǵanyna, tipti, rızamyn. Elge, tilge janyń ashıtyn adam­syń. Endi aıanba! Qoldaý, qorǵaý kerek bolsa, barmyz ǵoı. Til úshin kúresken babalarymyzdyń aman qalǵany joq edi, biraq seniń zamanyń bas­qa. Dosyń da, dushpanyń da kóbe­ıer, tek saq bol, baýyrym! – dedi ol. Osyndaı janashyr, tilektes sózderdi Á.Ábishev, Á.Nur­peıisov, Q.Muhamedjanov, Z.Qab­dolov, Á.Qaı­dar, J.Abdıldın, S.Qıra­baev, M.Qozybaev, Z.Ahmetov, ta­ǵy basqa aǵalarym men zamandas dostarymnan, qanattas inilerimnen de kóp estidim. Sol tilektesterim aıtqandaı, jumysty jolǵa qoıý rasynda da óte qıynǵa tústi. Kezek kúttirmeıtin basty máse­le­ler: qarajat, shtat, ǵımarat, múlik máselesin sheshý, komıtet­tiń qu­ry­lymyn, erejesin jazyp, bekitý de ońaı sharýa emes. Mine, osy­nyń bárin rettep, alpys adamdyq shtatqa qol jetkizdik. Endi bar­lyq oblystar men qala­larda, aýdandarda til jónindegi basqar­ma­lar men bólimder qurýǵa kiristik. Iá, birtindep qyzmetke adamdar kele bastady. Bulardyń ishin­de óz isine jetik, el arasynda bedeli bar, jazýshy, ǵalymdar men isker uıymdastyrýshylarǵa erekshe kóńil bóldim. Men iriktegen adamdardyń ishinde orynbasarlyq qyzmette bolǵan A.Volkov, I.Sattarov, Q.Ma­ty­janov­tarmen birge, belgili jazý­shy­lar V.Vladımırov, B.Tilegenov, T.Tobaǵabylov, jýrnalıster N.Kanafın, M.Nurtazın, t.b. kóp­tegen talantty adamdar til már­te­besin kóterýge jan sala eńbek etti. Oblystaǵy basqarmalardy da saıdyń tasyndaı azamattar bas­qar­dy. Sóıtip, alǵashqy 3-4 aı­dyń ishinde qaramaǵynda jeti júz­deı qyzmetkeri bar ujym bo­lyp uıysyp, respýblıkamyzdyń til saıasatyn júrgizetin yqpaldy kúshke aınaldyq. 1993 jyldyń kúzine deıin ko­mıtet uıymdastyrý shara­laryn aıaq­tap, jyl sońyna qaraı jarty jyldyń qorytyndysyn shyǵara­tyn keńeıtilgen alqa má­jilisin sha­qyrýdy qolǵa al­dyq. Osy úlken sharaǵa baılanysty oblystyq ba­s­qarmalar óz aýmaq­tarynda, orta­lyq apparat mınıstrlikter men vedomstvolarda keń aýqymdy tekserý, zertteý jumystaryn júrgiz­di. Til zańy men baǵdarlamanyń oryndalý ba­ry­syna esep berýin ótingen bizdiń hattarymyz ben qyz­met­ker­lerimizdiń tabandy ju­my­sy kóptegen basshylardy qo­laı­syz jaǵdaıda qaldyrdy. Shyn mánin­de qur sózden basqa, tildi damy­tarlyqtaı is mardymsyz edi. Tipti, barymyzdan aıyrylýǵa aı­na­­lyp­pyz. Burynǵy aýdarma bó­lim­­deriniń, balabaqshalar men mek­­tepterdiń sany kúrt azaıyp ketken. Til úırenetin toptar qo­jy­­rap, taraı bastapty. Komı­tet­tiń dúnıege kelýi, onyń isti qolǵa alyp, talap etýi bireýlerdiń uıqy­syn ashsa, endi bireýlerdiń júı­ke­sine tıe bastady. Al áli de jy­ǵa­sy jyǵylmaǵan shovınıstik toptar burynǵy shýyn údetip, baı­ba­lamǵa kóshti. Biraq bizdi qoldaý­shy­lar da az emes edi. Halyq tilegi qorǵanymyz boldy. Mine, osyndaı jaǵdaıda tuń­ǵysh ret keńeıtilgen alqa májili­sin Parlament úıinde ótkizdik. Oǵan Úkimet ókilderi, mınıstrler, qo­ǵam­dyq uıymdar men partııa­lar­dyń basshylary, oblystyq til bas­qarmalarynyń jetekshileri, til ja­nashyrlary qatynasty. Jıyn qy­zý pikir saıysymen ótti. Tuń­ǵysh ret tilge qatynasty jalpy­la­ma sóz emes, naqty derekter, ashyq syndar aıtyldy. Bul jańa ko­mı­tettiń sóz­den góri iske beıim ekenin aıqyn­da­ǵan edi. Eń bastysy, – osy ýaqyt­qa deıin qaraýsyz, qol­daý­syz, panasyz qalǵan qazaq tiliniń aldaǵy taǵdy­ryn jas memleket óz qolyna alyp, kimnen bolsa da ashyq suraıtynyn ańǵartty. Son­dyq­tan memlekettik tilge mensinbeı qaraıtyndar za­man­­nyń, ýa­qyt­tyń ózgergenin, bu­ryn­ǵy dáý­ren­niń qaıtyp kelmeıtinin aıqyn sezindi. Tilimiz batpandap kirgen dertten mysqyldap bolsa da aıyǵa bastady. Sultan ORAZALY, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Prezıdent syılyǵynyń laýreaty.   Qýat beredi Jer kólemi jaǵynan álemde toǵyzynshy oryndaǵy ulan-baı­taq dala­ny búginge deıin sany 6 mıllıonnan aspaǵan qazaq ıelenip otyr. Qazaq­stan­nyń qaı buryshyna barsań da qazaq bir-birimen dıalektisiz tilde sóı­leıdi. Mundaı uly qasıet álem halyqtarynyń ara­synda óte sırek quby­lys deýge bolady. Alys­qa barmaı-aq kór­shi О́zbek­standy alyp qarańyz. Terrı­to­rııasy Qazaq­stannyń 4/1-deı de bolmaıdy. Soǵan qaramastan, ár aý­maǵy ár túrli dıalektide sóı­le­sedi. Bul olar­dyń bólek-bólek handyq qu­ramynda, ári bir aı­maqtyń ekinshi aımaqpen eshqan­daı qaty­nassyz ómir súrgendi­ginen bolar. Al qazaq halqynyń tilindegi dıalektiniń joqtyǵy ba­balarymyzdyń barys-kelisin, alys-berisin úzbegendikten ekeni aıdaı anyq. Osyǵan oraı bir aıtarym, keıbir zamandastarymnyń óz qa­ǵynan ózi jerip, ana tilin mensinbeı júrgendigi eldigimizge syn, abyroıymyzǵa min desem, eshten kesh jaqsy degen ǵoı. Ultyn súıgen ulannyń óz tilin úırenip alǵanyna ne jetsin. Men aýylda júrgen adam­myn. Biraq til dese, boıymdy qýat kerneıdi. Mundaı sezim ár qazaqtyń boıynan tabylýy tıis. Sonda ult tiliniń abyroıy asady, mereıi ósedi. Mekebaı OŃAI. Soltústik Qazaqstan oblysy, Maǵjan Jumabaev aýdany. Aıqarma bettiń materıaldaryn uıymdastyrǵan  Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».