Táýelsizdik shejiresi

«Egemen Qazaqstan». 2001 jyl.  Jeksenbi, 16 jeltoqsan.

El men Elbasy «Egemen Qazaqstan» gazetiniń osydan 10 jyl burynǵy, ıaǵnı 2001 jyldyń 16 jeltoq­sa­nyndaǵy nómiri joǵarydaǵydaı aıdarmen ashylyp, onda ártúrli taqyryptaǵy habarlar berilgen eken. «Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdiginiń alǵashqy úlken merekesi – 10 jyldyǵy men baǵzy zamandardan beri ata­lyp kele jatqan Oraza aıttyń tuspa-tus kelýin halqymyz úshin jaqsylyqqa jorıyq. Táý­elsiz Qazaqstan jasaı bersin!» dep ja­zy­lyp­ty gazettiń betashar redaksııalyq sózinde. Munan keıin Elbasynyń atyna túsken quttyq­taýlar toptamasy berilgen. Onda bylaı delingen: «Qazaqstan Táýelsizdiginiń 10 jyldyǵyna baılanysty quttyqtaýlar álemniń kóptegen elderi men halyqaralyq uıymdardan tolassyz túsip jatyr. Olardyń birqataryn nazarǵa usynyp otyrmyz. Ispanııa Koroli Hýan Karlos óz joldaýynda Qazaq­stan táýelsizdiginiń 10 jyldyǵyna baılanysty eń shynaıy sezimderge toly quttyqtaýyn jetkizý ǵanıbet ekenin aıta kelip, ystyq yqylasqa óziniń úkimeti men búkil ıspan halqy qosylatynyn atap kórsetipti. Osynaý qýanyshty oqıǵaǵa oraı Prezıdenttiń jeke ózine jáne dostas Qazaqstan halqyna baqyt jáne bereke tilepti. Izraıl memleketiniń Prezıdenti Moshe Katsav óziniń jáne búkil ızraıl halqynyń atynan Elbasyn Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdiginiń 10 jyldyǵyna baılanysty quttyqtap, elimiz ben halqymyzǵa progress jáne gúldený tilegin bildiripti. «Osynaý on jylda Latvııa Qazaqstan Respýblı­kasynyń memlekettilik negizin salýdaǵy tabystaryn, sondaı-aq ekonomıkalyq, áleýmettik jáne basqa da reformalardyń nátıjelerin zor yqylaspen jáne múd­delikpen qadaǵalap otyrdy», dep jazypty Latvııanyń Prezıdenti Vaıra Vıke-Freıberga. Jedelhatta Latvııa men Qazaqstan arasynda qalyptasqan dostyq baıla­nystarǵa joǵary baǵa berilip, Qazaqstannyń Ortalyq Azııada turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi kúsh-jigerine qoldaý bildirilgen. Lıtva Seımindegi parlamentaralyq toptyń jetekshisi Kazımıra Prýnskene bylaı dep kórsetipti: «Sizdiń eldegi saıası turaqtylyq, qol jetken eleýli ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı jetistikter úshin qýanamyn, bul istegi Sizdiń jeke úlesińizdi joǵary baǵalaımyn». Lıtva respýblıkasynyń burynǵy premer-mınıstri eki el arasyndaǵy áriptestik qatynastardyń damı beretinine senimdi. Eýropa komıssııasynyń prezıdenti Romano Prodı Qazaqstan Respýblıkasy alǵashqy on jylda demokratııalyq naryqtyq ekonomıkaǵa jetý jolynda aıtarlyqtaı progress jasaǵanyn atap kórsetip, Eýropa komıssııasynyń atynan táýelsizdik merekesine baılanysty quttyqtaý-tilegin jetkizipti» delingen aqparattyq habarda.   Elbasyn joǵary ataqqa usyndy Osydan 10 jyl buryn, el táýelsizdiginiń 10 jyl­dy­ǵy merekesi tusynda da Qazaqstan Parlamenti El­ba­syn «Halyq qaharmany» ataǵyna usynyp, bul jó­nin­de arnaıy qaýly qabyldaǵan eken. Joǵarydaǵydaı taqyryppen berilgen gazet habarynda osy týraly aıtylady. «Keshe Parlament pala­ta­la­ry­nyń kezekten tys birlesken otyrysy bolyp ótti. Onda Parlament depýtattary Qazaq­stan­nyń tuńǵysh Prezıdenti Nur­sul­tan Ábishuly Nazarbaevqa «Ha­lyq qaharmany» ataǵyn berý týraly máseleni qarady. Birlesken otyrysta sóz alǵan Parlament Májilisiniń depýtaty Qa­ra­taı Turysov táý eter táýel­siz­diktiń aıasynda qol jetken ta­bys­tardy eń aldymen Qazaq­stan halqy óz taǵdyryn senip tap­syrǵan el Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtyń esimimen baı­lanystyrýǵa tolyq haqymyz bar dedi. Sondaı-aq depýtat Qa­zaq eliniń dúnıe júzi qaýym­das­tyǵyndaǵy ózge eldermen terezesi teń memleket retinde tanylǵandyǵy, 10 jyl ishindegi etnosaralyq rýhanı birlik, azamattyq kelisimniń ornyǵýy, Elbasynyń aıryqsha yntasy men yqylasynyń is júzindegi kórinisi ekendigin jetkizdi» delingen onda. Qarataı Turysov osylaı deı kele, sóziniń sońynda eldiń tuńǵysh Prezıdentiniń «Halyq qaharmany» ataǵy – joǵary dárejeli erekshe belgisine ábden laıyq ekendigin bildiredi. Q.Sultanov, V.Dvoreskıı, L.Býrlakov, S.Qaldyǵulova, J.Ábdildın sekildi depýtattardyń biraýyzdan qoldaýymen Parlament palatalarynyń birlesken otyrysy Qazaqstan Respýblıkasynyń bostandyǵy men táýelsizdigi jolynda memlekettiliktiń nyǵaıtý isindegi orasan zor qyzmeti úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa «Halyq qaharmany» ataǵyn berý týraly qaýly qabyldaıdy. О́kinishke oraı, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bul ataqty qabyldamaǵandyǵy belgili. Bárimiz biletindeı jýyqta, ıaǵnı el Táýelsizdiginiń 20 jyldyq merekesi qarsańynda Parlament Elbasyna joǵarydaǵydaı ataqty berý jóninde ekinshi ret sheshim qabyldaǵan bolatyn. Biraq bul joly da halyq qalaýlylarynyń sheshimin Elbasy qabyldamady. Munyń ózi úshin qaǵıdatty másele ekendigin aıtyp, «Halyq qaharmany» ataǵynan ekinshi ret bas tartty. (Red.)       On jyldaǵy on oljamyz Gazettiń ekinshi betine osyndaı atpen «Turan» ýnıversıteti Qazaqstan qoǵamyn júıeli zertteý ınstıtýtynyń dırektory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Toqtar Esirkepovtiń maqalasy berilgen. «Táýelsizdik merekesi qar­sańynda elimizdiń barlyq kásiporyndary men mekemeleri, qalalary men aýdan­dary, oblystary on jyl­dyq­qa oraı kórnekti on isti tartý retinde ázirlegeni belgili. Al endi búkil elimiz turǵysynan qaraǵan kezde, osy on jyldyń aıryqsha jetistigi, qol jetkizgen olja­myz dep qandaı tabystardy aıtýǵa bolar edi? Ekonomıst retinde on jyldyq joly­myz­dy oı sarabynan ótkiz­gende, men túzgen tizim my­nandaı bolyp shyqty» dep bastalypty maqala. Munan ári avtor bizdiń eń birinshi oljamyz – elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtyń talmaı aıtyp júrgen táýelsizdiktiń ózi ekendigin atap kórsetedi. «On jyl táýelsiz da­mý­dyń bizdiń elimizge ákelgen ekinshi oljasy – memlekettigimiz, Qazaqstan Respýb­lıkasyn búkil álem tanydy, elimiz Birikken Ulttar Uı­y­myna (BUU) múshe boldy. Iаǵnı biz­diń memlekettigimiz de basqa memleketter sııaqty terezesi teń elder qataryna qosyldy. Bul táýelsizdik bergen jetistik ekenine eshkimniń kúmáni joq bolar» deıdi avtor. Táýelsizdiktiń bergen úshin­shi oljasy retinde – ekono­mı­kamyzdyń naryq qatynastarǵa ótýi aıtylady. «Jetpis jyl boıy joldan adasqan adamnyń keıpin kıgen ekonomıkamyz Táýelsizdigimizdiń arqasynda órkenıetti elde júrip kele jatqan naryqtyq ekonomıka jolyna tústi» delingen. Tórtinshi jetistik – jeke menshik sektorynyń qalyp­tasyp, damyǵandyǵy. Besinshi jetistik – demokratııa ınstıtýttary men dástúr­leri­niń qalyptasa bastaýy. «Naryqtyq ekonomıka men demokratııa – medaldiń eki beti sııaqty. Birinsiz biri bolýy múmkin emes» deıdi avtor. Altynshy jetistik – ká­sipkerliktiń qalyptasyp da­mýy. Statıstıka agenttiginiń málimeti boıynsha, 2001 jyldyń 1 shildesinde bar­ly­ǵy tirkeýden ótken 147170, onyń ishinde 2012 úlken, 10185 shaǵyn zańdy tulǵalar bolypty. Onyń 23968-i memlekettik menshiktegi, 119073-i jeke menshiktegi, al 4129-y sheteldiń menshigindegi kásip­oryndar eken. Jetinshi jetistik – ult­tyq kapıtaldyń jáne ult­tyq «kapıtalısterimizdiń» paıda bolýy. «Kez kelgen damyǵan órkenıetti el eń aldymen, ulttyq kapıtalǵa, ulttyq «kapıtalısterge» arqa súıeı­di», dep tujy­rymdaıdy avtor óziniń bul túsinigin. Sonymen qatar, avtor táýelsiz on jyldyqtyń bergen segizinshi jetistigi retinde Elbasymyzdyń tikeleı basqarýymen jasalǵan «Qa­zaq­stan – 2030» strategııa­lyq baǵdarlamasyn atapty. Toǵyzynshy jetistik – halqymyzdyń naryq zańda­ryna úırene bastaýy, onyń ustanymdarymen jumys istep, ómir súre bastaýy. Onynshy jetistik – halqymyzdyń amandyǵy, elimizdiń tynyshtyǵy. Sóziniń sońynda avtor «Táýelsizdik bergen jetistikterdi, oljalardy sanamalaýda, bálkim, ekonomıka ja­ǵyna «bura tartyp» ketken bolarmyn. Munyń syrtynda qarýly kúshterimizdiń qa­lyp­tasýy, táýelsiz sot júı­e­siniń qurylýy, rýhanı túleý sekildi jetistikterimiz de barshylyq», depti avtor. Jańa jýrnal Gazet tilshisi Seıfolla Shaıynǵazynyń osyndaı taqyryppen berilgen habarynda el táýelsizdiginiń on jyldyq mereıtoıynyń qarsańynda taǵy bir jańa basylym – «Astana» jýrnaly jaryq kórgendigi aıtylady. «Birden aıtý kerek, joǵary sapaly qaǵazǵa basylyp, polıgrafııalyq jaǵynan ásem bezendirilgen jýrnal erekshe kóz tartady. Bolashaqta mazmunyna mazmun qosylaryna sóz joq, al syrt tartymdylyǵy jaǵynan buryn-sońdy mundaı basylym qazaq tilinde bolǵan emes», deıdi avtor. Bul basylymnyń tuńǵysh merekelik nómirinde kún sanap kórkeıip kele jatqan elordanyń ásem kórinisterimen qatar, attary dúnıe júzine málim bolǵan qaıratkerleri men memleket basshylarynyń Astana týraly pikirleri de berilgen eken.  

Qalamdastyń qos qýanyshy

Janbolat Álıhanulynyń (Aýpbaev) bul habarynda redaksııanyń jaýapty hatshysy Janat Elshibektiń táýelsizdik toıy qarsańynda qos qýanyshqa kenelgendigi aıtylady. Onyń birinshisi – qalamgerdiń týyp- ósken jeri Almaty oblysyndaǵy Qaratal aýdanynyń Qurmetti azamaty atanǵandyǵy. «Sóz retine qaraı aıta keteıik, dál osy kúnderi ja­zý­shy Janat Elshibektiń ómi­rin­de taǵy bir jańalyq bol­dy. Ol – áriptesimizdiń «El­or­da» baspasynan «Qosh bol, teńiz...» atty jańa kitabynyń jaryqqa shyǵýy edi. Bul tý­yn­dysynda ol túrli kózqa­ras­taǵy adamdar, qıly taǵ­dy­rlar arqyly tolǵaýy toq­san tirshiligimizdegi kókeı­kes­ti máselelerdi qozǵaıdy», dep­ti kitap týraly pikirinde gazet basshylarynyń biri Janbolat Álıhanuly. Eldiktiń uly qýaty Qoıshyǵara Salǵaraulynyń osyn­daı taqyryppen berilgen maqalasy bylaı dep bastalady. «Túp bastaýy álemdik Úshtikten ta­ratylyp, arqaýy ańyzben aıshyq­ta­lyp, tini shynaıy oqıǵalarmen órilgen tarıh jelisiniń uzyna boı­yna oı kózin júgirtip, baı­yptaı qarasaq, tabıǵatpen qoı­yn­dasa bula ósken hal­qy­myz­dyń qaı kezde de bas bos­tandyǵyn bárinen de joǵary qoıǵany erekshe baıqalady. Ata-babamyz qashanda táý­el­sizdigin, bas erkindigin baǵa jetpes baılyǵym, bar baqy­tym dep bilgen. Onysyn «ma­lym – janymnyń sadaǵa­sy, janym – arymnyń sa­daǵasy» degen muratty uǵymmen ór­kendep, osy jol­da tynymsyz kúres júr­gizgen. Tól tarı­hy­myz­dy túbegeıli tanyp, tanym-túsinik órisi keńeıip, kókirek saraıy ashylǵan saıyn, buǵan kózimiz buryn­ǵy­dan da aıqynyraq jete túskendeı». Budan ári avtor osy táýelsizdik jo­lynda kúresken talaı erlerdiń ót­kendigin aıta kele tarıh qoınaýlaryna tipten tereńdeı baryp, osydan jıyr­ma alty ǵasyr buryn ómir súrgen jylqyshy Shyraqtyń (Shıraqtyń) erligin ataıdy. Ol óz denesin ózi qan-josa qylyp jaralap, basqynshy­lyq­pen kelgen parsy patshasy Darıdiń al­dyna shyǵyp, ony aldap, shólge áketip, búkil áskerin qyrǵyn taptyrady. Budan keıin segizinshi ǵasyrda ómir súrgen Basamannyń (Bachman) erligin ataıdy. Onyń tusynda qypshaq handarynyń aýyz birligi bolmaı, sodan el jeńiliske ushyraǵan eken. Jaý áskeri Basamannyń ózin qolǵa túsirip, keskilep, azaptaı bastaǵan kezde batyr janushyra: «Baýyrlarym, qypshaqtar barsyńdar ma? Mine, kórińder! Kórińder de birigińder! Birikpegen eldiń eriniń qashanda kóreri osy bolmaq», dep aıqaılapty. «Ǵasyrlarmen kómkerilip, myń­jyl­dyqtarmen ádiptelgen ata ta­rıh­ty zerdeleı paraqtasaq, baqyt qu­sy­nyń qonar tuǵyry – birligi berik eldik ekenin kóremiz. Eldik tuǵyry bar jerge baqyt qusy aınalyp kelip, qonady eken de, eldik bereke búlinse boldy, pyr etip, ushyp ketedi eken», deıdi avtor. Budan ári avtor osy berekesizdik saldarynan túr­ki halqynyń tozǵyndaǵan­dyǵyn aıtady. Jetinshi ǵa­syrda ómir súrgen Kúltegin batyrdyń: «Bekteriniń, halqynyń ymyrasyzdy­ǵy­nan, tabǵash halqynyń tepkisine kóngendiginen, qar­baýyna sengendiginen, aǵa­ly-iniler daý­las­qan­dyǵynan, bekti hal­qynyń jaýlasqanynan túrki halqy eldigin joı­dy, bek uly qul boldy, pák qyzy kún bol­dy», dep tasqa oıyp jazǵan sóz­de­rin keltiredi.