Jumys berýshiler kásiptik-tehnıkalyq bilimi bar túlekterdi baǵalaıdy

– Násimjan Jambekqyzy, qazirgi tańda kóptegen jas­tar jumys taba almaı júr, al jumys berýshiler bilikti kadr­­lardyń tapshylyǵyn aıtady. Bul qaıshylyqty «Tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim – barlyǵyna» jobasy joıa­ ala ma? 

– Prezıdent «Tórtinshi óner­­kásiptik revolıýsııa jaǵ­da­ıyndaǵy jańa múmkindikter» Jol­daýynda adam kapı­talyn damytýǵa erekshe­ mán berdi. Onyń sapasyn jaqsartýdaǵy mańyzdy baǵyt­tardyń biri – Elbasynyń bas­tamasymen qurylǵan «Te­gin kásiptik-teh­nıkalyq bilim – bar­lyǵyna» jobasy. Bul joba 2017-2021 jyldarǵa arnal­ǵan­ Tıimdi jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlik baǵdarla­ma­symen biriktirildi. Ol jas­tarǵa mamandyq alyp, ata-anasyna masyl bolmaı óz betinshe ómir súrýge kómektesedi. Bul jumys berýshilerge de tıimdi. Zamanaýı baǵdarlamamen oqýdan ótken maman óndiriske paıda alyp keledi, ony qaıta daıarlaýdyń qajeti joq. Sebebi teorııany oqý mindetti túrde tá­ji­rı­belik mashyqtardy úıre­ný­di qarastyrady. 

Jobany qarjylandyrý jer­gilikti jáne respýblıkalyq bıýdjetten de júzege asyryla beredi. TjKB uıymdarynda oqı otyra jumys kásipterin meń­gerýge, qysqa mer­zimdi kýrs­tardan ótýge de bolady. Jalpy 2021 jylǵa deıin TjKB te­gin biliktiligin 720 myńǵa jýyq­ azamat­ alady. О́tken oqý­ jy­ly­men salys­tyrǵanda TjKB uıymda­rynda kadrlardy daıar­laý­ǵa memlekettik bilim berý tapsy­rysynyń kólemi 24,8 myń oryn­ǵa deıin ulǵaıtyldy. Bi­rin­shi shyǵarylym 2019 jyly jos­parlanyp otyr. 

– Jobaǵa qatysýshylardy irikteý qalaı ótedi, jumyspen qam­tý ortalyǵynda mindetti túr­de tirkelý qajet pe? 

– Oqýdan ótýge muqtaj jas­­tardyń sanyn anaǵurlym kó­birek qamtý úshin 1850 mobıl­di top quryldy. Olar bir jyldan úsh jyl­ǵa deıin oqý úshin 9-11 synyp túlek­teri, az qamtylǵan otbasylardan shyqqan jastar, sondaı-aq jumys­syz jáne ózin-ózi jumyspen qamtyp otyrǵan jastardyń tizimin jasady. Oqýǵa túsken jastardyń 60%-y áleýmettik álsiz turǵyndar qataryna jatady. TjKB uıym­daryna jastardy belsendi túrde jumyldyrý bo­ıynsha jumystar Qaraǵandy (7600), Ońtústik Qazaqstan (11458), Atyraý (3604) oblystarynda jáne Almaty qalasynda (8600) ótti. Jas mólsheri, jynysy, turǵyn orny jáne taǵy basqa erekshelikterine qatysty shekteýler joq. Baǵdarlamada qatysýshylardyń sanattary anyqtalǵan. Olar – 9 jáne 11 synyp túlekteri, oqý oryndaryna túspeı qalǵandar, jumys izdeýshiler, ómir­lik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan jan­dar men az qamtylǵan otbasynan shyq­qan azamattar, 29 jasqa deıin­gi jastar. Ju­myspen qamtý ortalyǵynda tirkelgenine nemese tirkelme­genine qaramastan, jumyssyz júrgender, sondaı-aq ózin-ózi jumyspen qamtyp otyrǵandar da bul múmkindikti paıdalana alady. 

– Tegin bilim berý baǵdarla­masyna qatysýshylar úshin jeńildikter qarastyryl­ǵan ba? 

– Memleket TjKB jáne qysqa merzimdi kýrstardaǵy oqý­­dyń tólemin óteıdi. TjKB­ uıym­darynda oqýdan ótip jatqan baǵ­darlamaǵa qaty­sýshylardy bir rettik ystyq ta­maqpen jáne stıpendııamen qamtamasyz etedi. Qajet bol­ǵan jaǵdaıda olardyń oqý ornyna deıingi jol júrý ótem­aqylary da tólenedi. Qysqa merzimdi kýrstarda jo­baǵa qa­tysýshylar da stıpendııa alady jáne jolaqy tóleý má­selesi de qarastyrylady. Basqa qalalardan keletinder úshin turǵyn úı jaldaýǵa ketken qarajat ta óteledi. 

– Qazirgi ýaqytta kásip­ter­diń joıylýy jáne jańa kásip­terdiń paıda bolýy úr­diske aınalyp keledi. Bul rette TjKB uıymdary osy aǵymǵa qatys­ty ózgere me? 

– Kúnnen kúnge jumyskerdiń quraly qaıla men kúrek emes, baǵdarlamalyq jasaqtamasy bar kompıýterler, robottar, teh­nıkalyq agregattar jáne meha­nızmder bolyp ózgerýde. IT-tehnologııalar ómirimizge, ón­di­riske jáne ekonomıkamyzǵa túbegeıli endi. Baǵdarlama qurý kezinde árıne qazirgi zamanǵy úrdister eskeriledi. Jumysshy kadrlaryn 1-den 6 aıǵa deıin qysqa merzimdi kásibı oqytýlar kolledjder, oqý ortalyqtary, áskerı-tehnıkalyq mektepter bazasynda júzege asyrylady. Servıs jáne qyzmet kórsetý, tehnologııalyq, teh­nıkalyq, IT-bilim berý, medısına jáne qurylys sekildi baǵyttar boıynsha kýrstar ótkiziledi. TjKB uıymdarynda memlekettik tapsyrys bo­ıynsha kadrlardy daıarlaý teh­nıkalyq, aýyl sharýashylyǵy tehnologııalyq mamandyqtary boıynsha júzege asyrylady. Qazirgi kúni servıs jáne qyzmet kórsetý salasyndaǵy mamandar erekshe suranysqa ıe. Oqý ordalary eńbek naryǵynyń jańa suranystaryna jaýap beredi. Mysaly, qurylystaǵy dızaın, qaıta jandandyrylatyn energetıka, aqparattyq qaýipsizdik, mehatronıka sııaqty jańa mamandyqtar paıda boldy. 

2017 jyldyń 1 qyrkúıe­ginen bastap Bilim jáne ǵylym mınıs­tr­ligi 141 mamandyq boıynsha jańa modýldik baǵdarlamalardy iske qosty. Mysaly, qurylys salasy boıyn­sha bilim alyp jatqan stýdent «tas qalaýshy», «plıta-qasbet salýshy» biliktilikterin ala­ alady. Qalaǵan jaǵdaıda oqýyn jalǵastyryp, orta deńgeı­li maman – «tehnık-qurylysshy» bola alady. 

– Kýrs tyńdaýshylary men­ TjKB túlekterine jańa shart­­tarǵa beıimdelýge jáne jańa­dan qurylýǵa taǵy ne kó­mek­­tesedi? Jańǵyrýdyń osy aspek­­tileri týraly aıtyp beri­ńiz­shi. 

– Mınıstrlik oqýdy paıdaly jáne merzimi boıynsha oń­taıly etý úshin úlken jumys atqardy. Sarapshylar kýrstar­dyń baǵdarlamalaryn zerttep, pánderdiń qaıtalanbaýyn qam­tamasyz etti. Sonyń arqasynda oqýdyń merzimi qysqardy. Baǵ­dar­lamalar «Atameken» UKP-men kelisildi. Boljam boıynsha, 2021 jylǵa qaraı Qazaqstanda oqyp jatqandardyń 40%-ǵa deıingisi jumysshy maman­dyqtaryn tańdaıtyn bolady. Bul rette bilikti emes jumys kúshiniń sany 20%-ǵa deıin tómendeıdi. Quzyrly memlekettik vedom­stvo­lar qoldanǵan sharalar kesheni tur­ǵyndardyń jumyspen qamty­lýyna oń áserin tıgizetin bolady. Qazirgi tańda kolledj­derde qoldanbaly bakalavrıa­t engizilip jatyr. Bul kásibı bilim júıesinde jumyspen qamtýǵa baǵyttalǵan keńeı­til­gen qoldanbaly bóli­gi bar ma­man­dardy daıarlaý­ re­tin­­de qaras­tyrylady. Buǵan mınıstr­lik sáıkesinshe zań­namalyq normalardy quryp, bekitti. 

2018 jyldyń basynan bas­tap joǵary oqý oryndarymen barlyq mamandyq boıynsha biriktirilgen bilim baǵdar­lamalaryn qurý ju­mystary júrgizilýde. Qa­zir­­gi tań­da TjKB, orta bilim­nen soń­ǵy uıymdarǵa qabyl­daý úlgi­­lik erejeleriniń joba­la­ry kelisilýde. Onda kollej­der­ge qabyldaý kezinde Ult­tyq biryńǵaı testileý sertı­fıkattaryndaǵy upaılar eskeri­lýi kerek degen ereje alynyp tastaldy. Osylaısha jańa erejeler elimizdiń «Bilim týraly» zańyna sáıkestendirildi. Sondaı-aq bul erejelerde ótinimderdi qabyldaý merzimi jumys mamandyqtary boıynsha 1 qyrkúıekke deıin uzartyldy. Bul baıqaý boıynsha JOO-ǵa óte almaı qalǵan talapkerlerge qujattaryn tapsyryp, kolledjderge túsýge múmkindik beredi. Osylaısha BǴM jas­tardy TjKB uıymdaryna jumyldyrý úshin paıda bolýy múmkin kedergilerdi joıý boıyn­sha barlyq qajetti sharalardy qoldanýda. Sondaı-aq kolledj túlekteriniń ke­shen­di testileýdi tapsyrmastan JOO-ǵa túsý máseleleri de she­shi­lip jatyr. Bul úshin TjKB júıesinde sáıkesinshe alǵyshart­tar qurylǵan. 

TjKB júıesine jáne tájirı­­belik baǵyttalǵan bilim­ge modýldi bilik­tilikti tásil engi­zý­ kadrlar­dy daıarlaý sapasyn joǵa­ryla­tady. Osynyń arqa­synda kolledj túlekterinde mektep túlek­terine qaraǵanda JOO-ǵa túsý múmkindikteri kóbirek bolady. Orta jalpy bilimniń 12 jyl­dyq oqýǵa aýy­sýy mektep túlek­teriniń basym bóligin TjKB júıesine baǵyttap, jalpy bilim berý oqý oryndaryn sál de bolsa bosatýǵa jol beredi. 

Bir qyzyǵy, kolledjde oqyǵan JOO-nyń túlekteri kásibı daıarlyq jáne tájirıbelik mashyq deńgeıi boıynsha joǵa­ry oqý oryndaryna mektepten keıin túsken jas maman­dar­dan basym bolady. Bul – jumys berýshilerdiń pikiri. Taǵy bir artyq­shylyǵy, kolledj negizinde JOO-nyń oqý merzimi qysqaraq, ıaǵnı otba­sylyq bıýdjetke túsetin aýyrt­palyq ta azdaý bolady. 

Mınıstrlik TjKB uıymda­rynda bilim alý sharttaryn jaqsartyp, oǵan qyzyǵýshylyq artý úshin júıeli jumys atqa­ryp jatyr. TjKB júıesin da­mytýda bıznes, memleket jáne kolledjderdiń kúshin shoǵyr­landyrý úshin dýaldy bilim berý engizildi. Bul bilim ordasy men óndiris jáne ju­mys berýshilerdiń arasyn jaqyn­dastyrýǵa múmkindik beredi. 

Qazirgi tańda bilim meke­meleri jumys berýshiler­men birlese otyryp, bilim berý baǵdarlamalaryn qaıta qaras­tyrdy, bilim berý úderisiniń 80 paıyzy óndiriste júr­gizi­ledi. О́ndiriske qaıta oqytýdy qajet etpeıtin daıyn kadrlar kelgeni óte mańyzdy. 

– Elimiz Worldskills International qozǵalysyna qosy­ldy. Álemdik chempıo­nat­qa qatysý bizge ne beredi, nátı­jeler bar ma?

– Bul qozǵalysty «Jumys qoldaryna arnalǵan olımpıa­da» dep ataıdy. Onyń maq­saty – dúnıe júzi boıynsha halyqaralyq saıystar ótkize otyryp, jumysshy maman­dyqtaryn tanymal etý. Jańa ekonomıka talaptaryn eske­re kele kadrlardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaýdy jańǵyrtý sheńberin­de mınıstrlik WorldSkills International standarttaryna kó­shý týraly she­shim qabyldady. 

2017 jyldyń qazan aıyn­da Abý-Dabı qalasynda (BAÁ) ótken WorldSkills Competition álemdik chempıona­tynyń nátı­jesi boıynsha qazaqstandyq komanda 77 eldiń ókilderi arasynan 24-oryndy ıelendi. 2015 jyly biz 55-orynda bolǵanbyz. Sondyqtan alǵa jyljý kórinip tur. Bul chempıonatta Qazaqstan Or­talyq Azııa elderiniń ishinen jalǵyz el boldy. Árıne jaqsy nátıjeni birden kórsete almaımyz. Alaı­da alǵan tájirıbemiz TjKB uıym­daryna jáne stýdentterge sa­ıys­tarǵa ana­ǵur­lym jaqsyraq daıyn­dalýǵa múmkindik beredi.

Áńgimelesken  Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan»