Bir áýletten maıdanǵa attanǵan bes bozdaq

Derek boıynsha, Aıagózdiń Bozaı, Kommýnar aýyldarynan alpystaı azamat maıdanǵa attanypty. Men soǵys jyl­darynyń sońynda 8 jasar bala edim. Aýyrtpalyqtyń kóbi kóz aldymda. Ásirese bes balasynan birdeı aıyrylǵan Bátıman ananyń zar-muńy áli kúnge qulaǵymnyń túbinde. Eń bolmasa biri kelip qalar dep, jolǵa qaraılap jota basynan qaıtpaı júrip alatyn. Dastarqan basynda kóz jasy aldyndaǵy tamaǵyna tamyp otyratyn. Qaıran ana zapyranǵa toly júregi zaryǵyp ómirden ótti...

Jas bolǵandyqtan birin túsinsek, birin uǵa qoımadyq. Mektep bitirdik, oqý­ǵa tústik, mamandyqqa baılanys­ty joldamamen jibergen jaqqa kettik. О́mirdiń aǵymyna qaraı zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin aýylmen syrttaı ǵana baılanysyp júrýge týra keldi. Keıin zeınetkerlikke shyqtyq. Bul ýaqyt Otanymyz egemendik alyp, el-jurtymyz qaıta túlep, barymyzdy túgendep, joǵymyzdy izdeı bastaǵan kezge dóp keldi. Zeınette júrsek te kópshiliktiń kádesine kerek-aý degen sharýalardan syrt qalmaýǵa ty­ry­syp júrdim. Bertinde týǵan je­rim Bozaı aýylynyń turǵyny, so­ǵys ardageri Jumaǵalı Orazbekov aǵa­men kezdesip qaldym. Aramyzdaǵy áńgime kóńilimniń astan-kesteńin shyǵardy. Bala kezde kórgen soǵystyń surqaı kórinisteri, «qara qaǵaz» alyp qaıǵy jutqan aýyl­dastarym, bo­zaılyqtardyń aldynda bozdap ót­ken sol baıaǵy Bátıman apa, bári-bári sanamda saırap, kóńil túkpirinde jatqan talaı jaıǵa qozǵaý saldy. Jumaǵalı aǵany tyńdap otyrsam, Bátıman apa­nyń bes balasy jaıly sol beti esh habar bolmaǵan, eń bolmasa kimniń qaı­da jerlengendiginen  de derek joq. Eshkim de kezinde surastyryp, izdes­tirmegen kórinedi. Jumaǵalı aǵa Batıman apanyń kindik balasy­ bolǵandyqtan, kindik sheshesine qatysty ózge de oı salar jaılardy sóz etti. «Iаpyr-aı, beıbit ómirimiz úshin jandaryn qurban etken aýyldas áke-atalarymyzdyń er­ligi men esimin biz joqtamaǵanda kim joqtaıdy. Nege osynshama ýaqyt eleýsiz qalǵan, sońyna túser jan ta­byl­maǵan ba?» degen suraqtar kómeıi­me keptelgendeı boldy. Sodan bes boz­daq týraly málimet jınaýǵa bel býdym.

Meni tolǵandyrǵan suraqtyń taǵy biri Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa bir otbasynan osynshama jannyń at­­tanýy, olardyń túgel opat bolýy jáne osy sırek oqıǵa týraly eldiń eshteńe bilmeýi edi. Bul su­­raq­tyń jaýabyn izdestire kele anyq­­taǵanym, bir ata-ananyń bes balasynyń birdeı maıdanǵa attanýy Qazaqstanda jalǵyz, osy tektes bir úıden tórt adam attanǵan oqıǵa aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń aýylynda bolǵan eken. Sondaı-aq KSRO boıynsha bir áýletten jeti adam at­tanǵan jaıt Daǵystanda kezdesipti. Árı­ne zertteýshi bolmaǵandyqtan kesip-piship aıta almaımyn, ózimniń tapqan derekterime súıenip otyrmyn. Mine, elimizdegi sol jalǵyz áýlet bozaılyq Toqy­jan men Bátıman Alıevtardyń maıdanǵa attanǵan balalaryn aıtar bolsaq, Dúısenbaı Alıev 1898 jyly týǵan, qatardaǵy jaýynger. 1943 jyly 27 tamyzda Harkov oblysy, Volchansk aýylynda jerlengen eken. Ekinshi uly Shárip Alıev 1909 jyly týǵan. 1943 jyldyń naýryz aıynan soń habarsyz ketken. Úshinshisi, Sembaı Alıev 1922 jyly týǵan. BLKJO múshesi, 1944 jyly 27 shild­ede Latvııanyń Daýgava jerinde jerlengen. «Za otvagý» medaliniń ıegeri, pýlemetshi bolǵan. Tórtinshi uly Shora Alıev Semeı oblysy, Shar qalasynda mektep dırektory bolyp júrgen jerinen maıdanǵa alynǵan. 

Al besinshisi Jeksenbaı Alıev­ Almatyda oqyp júrgende shaqy­ryl­­ǵan. Keńes Odaǵy úshin jan qıǵan boz­daqtardyń sol zamanda da eleýsiz qal­ǵany túsiniksiz. Sýretteri de saq­talmaǵan.  «Suraı-suraı Mekkege de barasyń» degendeı, joǵaryda atal­ǵan derekterdi izdestirý barysynda taptym. Eki jyldaı ýaqyt sońyna tú­sip, bes bozdaqtyń qaza bolǵan jer­lerin, sýretterin taýyp, birqatar málimetterge qol jetkizdim. Osymen ǵana shektelip qalmaıyn, erlikteri eldiń jadynda júrsin degen oımen ózderi soǵysqa attanǵan aýylǵa bir belgi qoıýdy uı­ǵardym. Bozaıdaǵy 11 jyldyq mekteptiń aldyna eskertkish belgi or­natýǵa tıisti qujat jınap, jumysyn esep­tettim. Zeınetaqym oǵan jete qoıa ma, elge, tarıhqa jany ashı­dy-aý degen azamattarǵa qolqa sal­dym. Obaly ne kerek, aýyl degende aýzyndaǵysyn jyryp berýge daıyn jandar tabyldy. Kópshilik bolǵan soń keri tartyp, «nemenege áýre bolyp júrsiń» degender de kez­desti.

Bozdaqtardyń jaqyndary tabyldy. Izgi bastama berekeli, bir óńirdiń basyn biriktirgen sharýamen aıaqtaldy. Jan-jaqty qoldaýdyń arqasynda bes bozdaqtyń sýretteri men esimderi mármár tasqa qashalyp, aýyl mektebiniń aldyna eskertkish qoıyldy. Bıyl Jeńis merekesinde alys-jaqynnan jınalǵan qaýym aldynda eskertkish belgi ashyldy. Bes bozdaq pen Bátıman ananyń oqı­ǵasynan habary bar úlkender kóz­derine jas alyp, moıyndarynan júk túskendeı áserde boldy. Aýyldan at­tanyp, qaıta oralǵany, oralmaǵany bar maıdanger jerlesterimizdiń rýhyna Quran baǵyshtap, eskertkishtiń erlik kórsetken barlyq bozdaqtarǵa ortaq belgi ekenin de jetkizýge ty­rystyq. «Men istedim degenshe, el istedi deseıshi» degendeı, osy tusta bas­tamamyzdyń basy aýyr bolsa da birtindep jeńildep, sońy úlken halyqtyq qýanyshqa aınalǵanyna aq nıetterimen bolysqan jandardyń esimin atamaı ketýge bolmas. Olar astanalyq Tóleý apa, Beıbit, Dáýlettiń Merhaty, Aıakózden Erkin men Záýre, Baýyrjan Úmbetov, Nazıgúl Qanatqyzy, Tóken Kópbaev, Baǵdat Qaıyrbaıuly, Baǵdat Jumahanov, Iýsýpjan Rahmetollauly, Aıagóz áskerı garnızony men áskerı polısııasynyń basshylyǵy, Bozaı mektebiniń ujymy. Barshasyna myń da bir rahmet!

Jalpy, Toqyjan ata men Bátıman apanyń bes ulynan basqa Qadısha, Kúlshiman degen qyzdary bolypty.­ Toqyjan aqsaqal qaıtys bolǵan soń­ Bátımandy qolyndaǵy nemeresi Aman­geldi (Sháribinen qalǵan jalǵyz tuıaq) ekeýin úlken qyzy Qadısha Aıagóz aýdanynyń Aqshataý keńsharyna kóshirip alypty. Bes bozdaqtyń anasy ­keńshardyń bólimshesi «Aq kilet» degen jerde úmitin úzbegen qalpy 95 ja­synda ómirden ótipti. Bozaıdaǵy sharýa aralary ajyrap qalǵan keıingi Alıevtardy da bir-birimen tabys­tyrdy. Sol bozdaqtardyń etjaqyn týys­tarynan taraǵan Saılaýǵaısha, Tóken, Baǵdat, Beıbit, Bıbigúl, Saı­laýbek jáne taǵy basqa nemere-shó­be­releri men jıen-jıensharlary Bo­zaıǵa jınalyp, ata-babalarynyń beı­­nesimen qaýyshyp, rýhtanyp qaıt­ty.

О́zim de maıdangerdiń balasy bol­ǵandyqtan, bir úıdiń bes adamyn jal­maǵan soǵysqa kegim bar. Qar­shada­ıymyzdan aýyl tirligine aralasyp, ana­lardyń zaryn estı júrip er jettik. Ákem Muhametjan Germanııa, Japonııa soǵystaryna qatysqan, 1945 jyldyń kúzinde oralǵan. Sheshelerimizdiń arqalaǵan aýyrtpalyǵy kóz aldymyzda. Shárip­tiń Amangeldisi, Amangeldi Juma­hanov, Sháker Shaıahmetov, Boran­ǵazy Alpysbaev, Kenjetaı Mızamov sekildi qatarlastarymmen birge sol qasiretti kórip-óstik. Elimiz tynysh bolyp, Otanymyz gúldene bersin! О́tkenin qadirleýdi el erteńine ıe bolatyn jas­tarymyz umytpasa eken deımin.

Qurman ÁBIShEV,

zeınetker

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Aıagóz aýdany,

Bozaı aýyly