Sarmattar sarqytyndaı Segizsaı

Osy jerde «Sonda qalaı, qazynaǵa toly qazaq dalasy buryn zerttelmegen be?» degen zańdy saýal týady.

Zerttelgende qandaı! Tek ol «zert­teý­lerdiń» nátıjesi kópshilikke bel­gisiz.

– Reseı ımperııasy qazaq dalasyn otarlaǵan kezde jappaı eski qorym­dardy tonaýdy qolǵa alǵan. Kýnst­ka­merany eksponattarmen toltyrý úshin arnaıy tapsyrmalar berilgendigin arhıvtik derekter de rastaıdy. Al keńestik kezeńde ortalyqtan kelgen geologtar osy isti jalǵastyrǵan. Myna tabylyp jatqan altyn adamdar sondaı tonaýdan aman qalǵandary ǵoı, – deıdi Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, doktorant Rashıd Orazov.

Iá, Altaıdan Shyǵys Eýropaǵa deıin dalıǵan Uly Dalany bizdiń dáýirimizge deıingi VI-IV ǵasyrlardan bizdiń dáýirimizdegi IV ǵasyrdyń ortasyna deıin emin-erkin jaılaǵan savromat-sarmattar osy jerde erekshe órkenıet, ózgeshe mádenıet qaldyrdy. Qazirgi qazylyp jatqan obalar, tabylǵan qazynalar sol kezeńniń eskertkishteri. Bir ereksheligi, búginde otyryqshy jurttyń ornynda qalǵan mundaı eskertkishter áldeqashan tonaýshylardyń tabany astynda taptalyp, tý-talaqaıy shyqsa, kóshpeli halyq mundaı obalarǵa tıispeı, kúni búginge deıin qurmetpen qarap kelgen. Bul da bir tektiliktiń belgisi shyǵar.

Aıtpaqshy, «altyn adam» bizdiń Batys Qazaqstan ólkesinen de tabylǵan. 2012 jyly kúzde Batys Qazaqstan ob­lystyq tarıh jáne arheologııa or­ta­lyǵynyń arheologtary Terekti aýda­ny­nan «Altyn adam» tapqandaryn ha­barlady. «Taqsaı» kesheninde júr­gi­zilgen qazba jumystary barysynda ejelgi sarmat kezeńine jatatyn aqsúıek baı áıeldiń jerlengen orny qazylyp, keıin «Taqsaı hanshaıymy» degen ataýǵa ıe boldy. Bul jerden ta­bylǵan 500-deı altyn buıymnyń jalpy salmaǵy 3 kelige jýyq boldy. Erek­she úlgidegi shoshaq bas kıim, taraq, taǵy basqa jádigerler álemdik arheologııa ǵylymy úshin úlken jańalyq sanalady.

– Batys Qazaqstan terrıtorııasyn­da arheologııalyq qazba jumystary XIX ǵasyrdan bastaldy. Olardy bas­tapqyda orys zertteýshileri, keıin keńes arheologtary júrgiz­di. Qazaqstandyq ǵalymdar arheolo­gııa­lyq qazba jumystaryna 1960 jyl­dardan aralasty. Bastapqyda júıe­siz (G.I.Bagrıkov), al keıin jos­par­ly­ túrde Qazaq KSR ǴA jáne Oral pe­da­gogıkalyq ınstıtýtynyń ǵylymı jospary (Ǵ.A.Kýshaev) boıynsha júr­­gizildi. XXI ǵasyrdyń basynan ejel­gi kóshpendilerdiń tarıhy men má­denıeti boıynsha barlyq zertteý­ ju­mysyn Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda Batys Qa­zaqstan oblystyq tarıh jáne arheo­lo­gııa ortalyǵy júrgizýde, – degen edi osy ortalyqtyń dırektory, tarıh ǵy­lymdarynyń doktory Murat Sydyqov.

Aq Jaıyq óńirinde «Qyryq oba»­ atty ataqty keshen bar. «Qara arheo­log­tardyń» tonaýyna ushyrap, búlinse de qazirgi kórinisiniń ózi kórgen jandy tańǵaldyrady. Jap-jazyq dalada qoldan turǵyzǵan myńǵasyrlyq tóbeni ǵalymdar «dala pıramıdasy» dep dál aıtyp júr. Dál osyndaı «dalalyq pıramıdalar alqaby» Batys Qazaqstan oblysynyń Shyńǵyrlaý, Qaratóbe aýdandary shekarasynda ornalasqan. Keńes bıligi kezinde «Lebedovka» atalyp, endi ǵana Segizsaı, Esenamantaý degen baıyrǵy ataýyn alyp jatqan shaǵyn alqapta 300-deı oba bar eken!

– Búginge deıin bul obalardyń 150-deıi qazylyp, zerttelgen. Bıyl maýsym aıynda Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń tarıh fakýlteti stýdentterimen birge eki aptalyq qazba jumysyn júrgizdik. Biz qazǵan obadan eresek er adamnyń, jasóspirim jigittiń jáne boıjetken qyzdyń súıekteri shyqty. Qola aına, qysh qumyralar, áınek quty, jebe ushtary, qazandyq tabyldy. Jalpy, Segizsaı alqaby – Ońtústik Jaıyq boıyndaǵy skıf-sarmat mádenıetiniń erekshe es­kert­kish­teri saqtalǵan ǵajaıyp meken. Onyń dárejesi ǵylymda Fılıppov, Elek, Pokrov keshenderinen kem emes, – deıdi BQMÝ-diń dosenti, tarıh ǵylym­dary­nyń kandıdaty Murat Qalmenov.

Segizsaı alqabynyń bir ereksheligi – munda sarmattar tarıhynyń myń­jyl­­dyq kezeńin qamtıtyn obalar saq­talǵan. Jalpy, ǵalymdardyń piki­rin­she sarmattar tarıhy tórt kezeńge bólinedi. Birinshi savromattar kezeńi – b.d.d. VI-IV ǵǵ. Ekinshi erte sarmat kezeńi – b.d.d. IV ǵasyrdan shamamen b.d.d. I ǵasyrdyń ortasyna deıin so­zylady. Úshinshi orta sarmat kezeńi – b.d.d. I ǵasyrdyń ortasynan b.d. II ǵasyrdyń ortasyna sáıkes keledi. Tórtinshi, keıingi sarmat kezeńi – b.d. II ǵasyrdyń ortasynan IV ǵasyrdyń ortasyna deıin keledi. Mine, osy myń jyl boıyna Segizsaı alqabyna sarmat patshalary, bıleýshileri, baqsylary jerlenip kelgen.

Endi «eleýsiz qalǵan altyn adam»­ ta­qy­rybyna keleıik. Dál osy Se­giz­saı alqabyna 1966-1967 jyldary arheolog Grıgorıı Bagrıkov Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynyń stý­dent­terimen kelip, qazba jumysyn júrgizgen eken. Sol joly qazylǵan eki úlken oba buryn tonalmaǵan bolyp shyqty. Qatar turǵan eki obanyń birinen er adamnyń, al ekinshisinen áıeldiń súıegi tabylǵan.

Er adamnyń qabirinen qyrly tutqalary bar, moıny jińishke úlken qumyra, temir ojaý, temir oraq, naıza, aǵash qyndy, asyl taspen kómkerilgen eki júzdi semser tabylǵan. Bul adamnyń kıimine de jarty shar tárizdi altyn qaptamalar tigilgen. Qabirdiń shyǵys jaǵynda kúmis aýyzdyǵy bar at ábzeli, taǵalar men júgen qaptarmalary qoıylypty. Ydystardan – mys qazan, túbi dóńgelek mys saptyaıaq, moıny jińishke, tutqasy ıilgen mys qumyra shyqqan.

Al ekinshi obadaǵy áıel adamnyń qabirinen kúmis shamdal, qola qazandar, qola qońyraý, kúmis súzgi, qola baqy­rash,­ keramıkalyq saýyttar, tas kel­sap, kúmis qasyq, altyn syrǵa, al­tyn salpynshaq, altyn japsyrmalar, altyn plastınalar, monshaqtar, aına fragmentteri shyqty. Aıta keteıik, mundaǵy altynnyń sapasy óte joǵary, synamalary 900 jáne 950-ge deıin jetedi! Áshekeıdiń sanyna nazar aýdarsaq: Jartylaı doǵa túrinde, qýys, artqy jaǵynda tigýge arnalǵan ilmegi bar japsyrma – 207 dana. Jartylaı doǵa tárizdi, tegis fıgýralyq, tamshy tárizdi, tigýge arnalǵan úsh tesigi bar japsyrma – 83 dana. Úshburysh tárizdi, úrilgen japsyrma – 130 dana. Aıshyq túrinde, tómengi bóligi úrilgen, tastarmen bezendirilgen syrǵa – 2 dana. Burysh jáne tolqyndy syzyq túrinde, dóńes, tigýge tesikteri bar japsyrma – 268 dana. Mine, bir ǵana «Lebedevka VI» keshenindegi №39 obanyń 1 qabirinen shyqqan altyn buıymdardyń sany 700-ge jaqyn.

– Osynshalyqty altyn japsyrma bir ǵana áıel adamnyń kıimine tigilgen bolsa, bul da altyn adam bolmaı ma? – deıdi osy Esenamantaý irgesindegi Egindikól aýylynda týyp-ósken azamat, ólketanýshy Jantas Safýllın kúıinip.

Jantas Safýllınniń aıtýynsha, aýyl balalary mal baǵyp júrip, sýyq jelde osy obalardy yqtap, joǵalǵan maldy izdegende tóbege shyǵyp aınalany sholady eken. «Tarıhtan bul jer sarmattardyń mekeni bolǵanyn, al obalar sarmattardyń jerlengen zırattary ekenin biletinbiz. Al úlkender «erterekte bul jerdi altyn izdeýshiler kelip qazǵan» deıtin» dep eske alady ol.

1966 jyly ashylǵan sensasııalyq jańalyqtan soń Segizsaıǵa Máskeýden zertteýshiler aǵylyp, jyl saıyn arheologtar qazaq dalasyn qoparyp, qazba jumystaryn júrgizgen. Sol ju­mystardyń bel ortasynda bolǵan jas ǵalym, búginde Reseı ǴA Arheologııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Marına Moshkova bul jerden tabylǵan jádigerlerdiń ǵylym úshin óte mańyzdy bolǵanyn aıtady. Árıne tabylǵan buıymdardyń kóbi ortalyqqa, Máskeýge áketilgeni anyq.

– Sol Segizsaı obalarynan tabyl­ǵan altyn buıymdardyń jalpy salma­ǵy­nyń ózi 50-60 kıloǵa baratyn shyǵar, – deıdi arheolog Murat Qalmenov.

Bir ókinishtisi, osynshalyq qym­bat qazyna shyqqan sol Segizsaı alqa­byn­da, «altyn adam» tabylǵan tóbe janynda búginde esh belgi joq. Jantas Safýllın birneshe márte baspasóz betinde másele kóterip, sarmattar obalary saqtalǵan Segizsaı alqabyn týrızm nysanyna aınaldyrý jaıly usynys aıtyp keledi. «Qasıetti Qazaqstan» jobasy qolǵa alynyp, kıeli mekenderimizge kóńil aýdaryla bastaǵan tusta bul joba da júzege asar.

Aıtpaqshy, kúni keshe, 2002 jyly Segizsaı kesheninde arheologtar Arman Beısembaev pen Sergeı Gýsalov bastaǵan top qazba jumysyn júrgizip, «altyn adam» deýge laıyq jádigerler tapqan. Arheolog Murat Qalmenovtiń pikirinshe, tabylǵan jádigerlerdiń sany, mańyzy jaǵynan bul oba Atyraý oblysynan tabylǵan «Araltóbelik altyn adamnan» artyq eken. Máselen, bul jerde jerlengen áıel adamnyń bas kıiminiń ózi 75 altyn japsyrmadan turǵan, ań stılindegi erekshe formada bolǵan. Biraq bálkim restavratorlardyń kemshiliginen ol jádigerler dál baǵasyn ala almaı, halyq nazaryna jetpeı qalypty. Arheologııada mundaı da bolady eken.

Árıne biz «altyn adam» dep aýzymyzdyń sýy quryp áńgime etke­nimizben, naǵyz arheologtar úshin myńjyldyqtar qoınaýynan tabylǵan árbir jádiger mańyzdy ekeni túsinikti. Eń bastysy, qazaq jeri burynǵydaı toıymsyz toǵysharlardyń tonaýynan qutyldy. О́z jerimizdiń qazynasyn ózimiz zerttep, zerdelep, álemniń nazaryna usyna alatyn kezge jettik. Bul da táýelsizdiktiń arqasy. Tek qasıetti dalamyzdyń kıesin qashyrmaı, árbir jádigerdi de, ol qazyna tabylǵan kıeli mekendi de kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, bolashaqqa jetkizsek eken degimiz keledi.

Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»