Mańǵystaý medısınasy nege maltyǵyp tur?

«Baıaǵy jar­tas – bir jartas»  talap qoı­ǵan turǵyndardyń taýy talaı shaǵyldy. Sebebi quzyr­ly or­gan qyzmetkerleri men jaýapty tulǵalardyń jaı­bara­qattylyǵy salany jan­ashyrlyqpen jańǵyrtýdan góri jyly ornyn sýytqanǵa deıingi «jabýly qazannyń jabýly kúıinde» qalýyn nemese «sen tımeseń, men tımen, badyraq kóz» dep ýaqyt ótkizýin tıimdi sanaı ma degen oıǵa jeteleıdi. 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan «Densaýlyq» baǵdarlamasy boıynsha bıylǵy alǵashqy jartyjyldyq qorytyndysyna nazar aýdarsaq, óńirde týber­kýlez kórsetkishiniń tómen­degeni, kerisinshe bala ólimi­niń byltyrǵy kezeńmen salys­tyrǵanda óskendigin ańǵarýǵa bolady. Árıne medısına me­kemeleriniń materıaldyq-teh­­nıkalyq bazasyn nyǵaıtý maqsatynda aýdandyq, qalalyq mekemelerge jańa qurylǵylar alý, ǵımarattar qurylysyn jań­­ǵyrtý, Ana men bala orta­lyǵyn salý ispetti oń ister de bar. De­genmen  bul joly tastaı esep­tiń tasasynda qa­lyp kele jatqan máselelerdi qozǵamaq­pyz.

Taıaýda oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń basshysy T.Bapıev bir sózinde «О́l­giń kelse, Beıneý aýrýhanasyna bar» dedi. Qordalanyp qal­ǵan keleńsizdikterdi qalaı aýyzdyqtap, qalaı jolǵa qoıý kerek­tigi oılandyrdy ma, ál­de kúrdeli jaǵdaı eńserýge múm­kindik bermeı jatyr ma, bas­qarma basshysy óńirdiń, ási­rese Beıneý aýdanynyń dáriger­lerine renishin jasyrǵan joq. Oblys ortalyǵynan shalǵaı ornalasqan Beıneý aýdanynyń turǵyndary irgeles shet memleketterden kóship kelýshiler esebinen kúrt ósip, az jylda ir­geli aýdanǵa aınalǵany bel­gili. Biraq aýdannyń tur­ǵyn­dary kóbeıgenimen, den­saýlyq saqtaý salasynda ser­pilis joq. Aýdandyq aýrýha­nadaǵy ahýal úzdiksiz synǵa ushy­rap keledi. Tártip pen ja­ýap­­kershilikten jurdaı jú­ıe­­siz jumys, syrqattyń der­tinen góri qaltasyna úńilgen ash­kózdik naýqastardyń em tap­paı sandalýyna sebep bolýda. Aıtalyq shuǵyl shara qabyldaý arqyly der kezinde ortalyq aýrýhanalarǵa jetkizý múmkindigi bola tura ýaqytqa utylǵan, ár dárigerge bir júgi­rip, tushymdy keńes ala almaǵan naýqastardyń obaly kimge?! Ata Zańda «Ár adam – memlekettiń baılyǵy» ekeni jazylǵanymen, jergilikti dárigerlerde memle­ket­tik múdde turǵysynan qaraý múlde jetispeıdi. El ishinde «ta­myr-tanys bolsa ǵana em­de­lesiń» degen jazylmaǵan «zań­dylyqtyń» ornaýy, em alý men emdeýdegi azamattardyń konstı­týsııalyq quqy men mindeti is júzinde oryndala bermeıtinin kórsetedi.

Jýyrda attan jyǵylǵan ji­git keshkisin Beıneý aýdandyq aýrýhanasyna jetkizildi. Qan alyp, rentgenge túsirip «bas súıegi saý» degen qorytyndyǵa kelgen dárigerler janyn qoıarǵa jer tappaı, «basymnyń oń ja­ǵynyń ishi aýyryp bara jatyr» dep qolymen kórsete ma­za­syzdanǵan jigitti ty­nysh­­­tan­dyratyn ýkolmen uıyq­tatýǵa asyqqan. Dárigerler úshin eń bastysy, naýqastyń tynyshtalýy sekildi. Kezekshi dáriger ab­dyraǵan ata-ana, týǵan-týysqa «hırýrg úıinen balaǵa ota jasatsa keletindigin, áıtpese ju­mysta tańǵy saǵat 8.00-de bo­latyndyǵyn aıtty» degen habardy jetkizedi. Ata-ana otaǵa kelispeıdi. О́ıtkeni birinshiden balanyń qıyn jaǵdaıynan, ota jasatpasa kesh qalýy múm­kin ekendiginen, ýaqyttyń tyǵyz­dyǵynan habarsyz, ekin­shi­den ahýaldy túsindirip, jaǵ­daıdy medısınalyq turǵyda saraptaǵan eshkim joq, ota ja­saýǵa senimdi dáriger ta­ǵy joq. Mundaı jaǵdaıda aýrýhananyń bas dárigeri, hırýrgi, ózge de ma­mandar shuǵyl jıylyp, týystarǵa jaǵdaıdy egjeı-teg­jeıli túsindirip, ota jasaý múmkindikteri men onyń qa­jet­tiligin, áıtpese oblys or­­talyǵyna dereý jetkizýdiń qa­myn kúıtteýi, naýqasty aman alyp qalýdyń joldaryn uıym­das­tyrýy kerek emes pe?!

Osylaısha soqqy alǵan ji­git oblystyq Densaýlyq saq­­taý bas­qarmasy men jer­gi­lik­ti bılik ókilderiniń aralasýy­men bir táýlik degende oblys orta­lyǵyna sanıtarlyq avıa­sııa­men asa aýyr jaǵdaıda jet­kizildi. Aqtaýlyq dárigerler jantalasqanymen, aman alyp qalý múmkin bolmady. Sebebi aýdandyq aýrýhanadaǵy jaı­basarlyq, jaýapkershilik pen tártiptiń joqtyǵy, shuǵyl kó­mektiń uıymdastyrylmaýy, dárigerlerdiń syrqatqa nemqu­raıly qaraýy saldarynan 1 saǵatta, ári ketkende 5-6 saǵatta oblys ortalyǵyna jetkizilýi tıis naýqas bir táýlik degende ázer jetkizildi. Sanavıasııa dári­geri ata-anasyna balanyń jaǵ­daıy aýyr ekendigin, basy­nyń qaı bóligi qandaı soqqy alyp, qalaı aýyryp jatqany anyqtalmaǵanyn, sondyqtan tasy­maldaýdyń da qıyndyq týǵyzyp turǵandyǵyn, jol­ǵa jaraý-jaramaýynyń belgisiz­digin júregi jylap turyp jet­kiz­gen. Dárigerlerdiń barly­ǵy­na birdeı ókpe arta almaımyz, alaıda ımany ústem, qyz­met­tegi násibin adaldan taýyp, bala-shaǵasyn aq-adal ná­­paqamen asyraý jolynda júrgen áriptestiń eńbegin laılap júrgender de bar.

Mańǵystaý oblystyq densaý­lyq saqtaý basqarmasynyń basshysy T.Bapıev aýrýhanasynda bolyp jatqan jaǵdaıdy erteńinde ózinen estigen Beıneý aýdandyq aýrýhanasynyń bas dárigeri Z.Baıtúgelovaǵa, ota jasatsa ǵana baramyn dep aýrý­hanaǵa kelmeı qoıǵan hırýrg Á.Qanaevqa renishin jasyr­maı jetkizip, neırohırýrg syn­dy mamandar naqty keńes berip turmaǵandyqtan, ata-ana­nyń ota jasatýǵa kelisim bere almaýynyń da durys ekendigin atap kórsetti. Oryn alǵan aýyr jaǵdaıdan Beıneý aýdandyq aýrýhanasynyń bas dárigeri nege habarsyz, kezekshi dárigerdiń basshyny jumys ýaqytynan tys mezgilde mazalaýǵa quqy joq pa, álde janashyrlarynyń jan­ushy­rýymen shaqyrtylǵan sana­vıasııamen naýqasty oblys ortalyǵyna asyryp jibe­rip, jaýapkershilikti aýdara salýǵa úırengen be? Beıneýlik dárigerler rentgenge túsirgen «saý» bas súıektiń synǵandyǵy Aqtaýǵa kelgende anyqtaldy. Sonda qolda bar rentgenge durys túsire almaı, qorytyndyny oqı almaı turǵan dárigerlerdiń bas súıekke ota jasaýyna qalaı senýge bolady?.. Aýdandyq aýrý­­hananyń baıyrǵy apparaty – rentgendi meńgere almaǵan dárigerler júıesi basqa, tili bólek, jetildirilgen sheteldik qu­ral-jabdyqpen qalaı jumys is­teıdi? Jandy júdetetin jaıt­tar kóp.

Bul Beıneý aýdanynyń dá­riger­lik qyzmet kórsetý sala­syna túbegeıli ózgeris qajet­tigin ańǵartady. Osy oqıǵadan soń kóp uzamaı Beıneý aýdandyq aýrý­hanasynyń jansaqtaý bóli­mine joǵaryda aıtylǵan jigit­tiń dıagnozymen, ıaǵnı bas súıeginiń synýy jáne mı jaraqatymen taǵy bir naýqas túsedi. Burynǵy qatelikterin uǵynǵan beıneýlik dárigerler shuǵyl jıylyp, ortaq aqyl-keńestiń nátıjesimen dereý iske kirisedi. Jigittiń basyna ota jasap, aman alyp qalady. Al aldyńǵy naýqastyń jazyǵy ne, dárigerler nege oǵan da ju­dyryqtaı jumylmaǵan, nege qolda bar múmkindikti paıda­lanbaǵan degen ashy da tumandy saýal týady.

Jaǵdaıdyń ýshyǵýy dáriger­lerdiń bilim-biliginde ǵana emes, adamı qasıetiniń tómendeýinde jáne jemqorlyqtyń, tamyr-tanys­tyqtyń tamyr jaıýyn­da ekeni anyq. Búginde dáriger­lerdiń kópshiligi meıirim tap­shylyǵy, jaýapkershiliktiń tómendeýi jáne paraǵa qyzy­ǵýshylyqtyń shekten tys artýy dertimen aýyrady deýge bolady. Áleýmettik jelilerdegi dárigerlerge qatysty jantúr­shigerlik jazbalar men aq­parattar sonyń dáleli. «Jaqsy sóz – jarym yrys». Keı dári­ger­lerdiń janyn shúberekke túıip kelgen naýqasqa qol ushyn sozýdyń ornyna júre sóılesýi, dóreki til qatýy jyldar boıy qalyptasqan jaǵdaı desek te, naýqasty aldymen qarap, qan taldamalaryn jasamaı turyp qulash-qulash dári-dármek tizimin jazyp berýi, tamyr-tanysynyń dárihanasyna jiberýi, sondaı-aq tartpasynan jelilik marketıng boıynsha satylatyn dárilerdi shyǵaryp jarnamalaı jóneletinin qalaı túsinýge bolady?.. Jáne bul sanattaǵylar qyzmetine kóńili tolmaǵan naýqasqa «óz erkimmen bas tarttym, dárigerge qoıar kinám joq» degen qolhatty jazdyryp alýdy da umytpaıdy.

О́mir men ólim arasynan paı­da kókseý jıirkenishti qy­lyq, keri tartatyn áreket. Qy­zy medısınalyq joǵary oqý or­ny­nyń aqyly bóliminde oqyp júrgen tanysymnyń «oqýǵa jumsaǵan aqshany qyzmetke turǵan soń qaıtaryp alady ǵoı»­ degeni esimde. Bul ne degen­ qu­nyqqan qulqyn, toımaıtyn­ kómeı, tolmaıtyn aran, bitpeı­tin jantalas?!. Alda-jalda dári­gerdiń ústinen aryzdanyp, ólim-jitimniń sońynan qýda­laı qalsa, qylmysy bola tura qyzmetkerin kópe-kórineý jasyryp, túrli qujattardy, anyq­­tamalardy, naýqasqa qa­tys­­­ty túsirilim-jazbalardy joıyp,­ qaıta jazyp, qylmysty búr­kemeleýmen aınalysatyn bas­shylyqty da kinásiz deı al­maımyz. Árıne dárigerlik qyz­mettiń jalaqysy az. Alaıda ese­­bin naýqastan aıyrýǵa tyrysý, syrqatpen saýdalasý aýrýhanany bazarǵa aınaldyrǵandaı. Ajal aýzynda alasurǵan pen­deniń qasireti men beıneti­nen, qaı­ǵy­ly jannyń kóz jasy­­nan paı­­da taýyp eshkim kók­temes, sirá...

Keńestik kezeńde keńshardyń alys jaılaýlarǵa bytyraı or­nalasqan maldy aýyldaryn aıyna bir aralaıtyn feld­sherler tutas eldiń arqa súıe­ri edi. Aıdalada ajaldan­ ap­parat­syz arashalap, aqy dá­met­­peı arqa-jarqa attanatyn. Adamnyń amandyǵyna, qyz­metiniń adaldyǵyna, syrqat janǵa jasaǵan jaqsylyǵyna rıza kóńilmen saýap dep ózi qýa­natyn. Sondyqtan Gıp­pokrat anty ásersiz bolsa,­ dári­gerlerdiń aldymen Jaratý­shyny eske alyp, ıman men saýap­­qa kóbirek uıyǵany du­rys bolar edi. О́ıtkeni ar aldyn­daǵy adaldyq kóp dúnıege kó­mek­tesedi. Iаǵnı dárigerlerdiń bilimin jetildirýmen birge ja­ýap­kershilik máselesin ny­ǵaıtýdy zańmen jáne ımanmen ornyqtyrý qajet. Aq je­leńdi abzal jan dárigerlik mamandyqty aılyq alý úshin emes, el, qoǵam, ult bolashaǵy al­dyndaǵy zor jaýapkershilik dep uǵynǵany abzal.

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan»