Oblys ortalyǵy О́skemennen – 500, aýdan ortalyǵy – Aıagózden 200 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan shalǵaıdaǵy Shubartaýdyń Baıqoshqar aýylynan eki turǵyn járdem surap, qońyraý shaldy. Ekeýi de mal sharýashylyǵymen shuǵyldanyp, sonyń arqasynda otbasyn asyrap otyrǵan sharýalar.
«2014 jyly Úkimettiń «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń mal asyldandyrý baǵyty boıynsha ákimderdiń aıtýymen 5 jylǵa jeńildetilgen nesıe alǵan bolatynbyz. Berilgen qarjyǵa mal satyp alyp, jumysymyzdy jandandyryp jatqanbyz. Nesıeni de ýaqtyly tólep júrdik. Aıagózde qurylǵan «Demeý qarjy» nesıe seriktestigi arqyly 39 adam 3 mıllıon teńgeden qarjy alǵan edik. Sóıtsek, seriktestik músheleriniń jartysy nesıeni tólemegen eken. Ony jaqynda bildik. Soǵan baılanysty sot sheshimi shyǵyp, sot tólemegenderdiń aqshasyn tóleısińder dep bizdiń múlkimizdi, kóligimizdi, traktorymyzdy buǵattap tastapty. Endi, mine, malymyzdy da sata almaı otyrmyz. Shóp shabý naýqany keldi. Janarmaı alý kerek, traktorǵa qosalqy bólshek alý kerek degendeı. Osylaısha qolymyz jipsiz baılanyp otyr», deıdi Baıqoshqar aýylynyń turǵyny Jaıyq Tólegenov.
«Ákimder áýelde eskertken joq»
Jaıyq Tólegenov memlekettik baǵdarlama arqyly berilgen 3 mıllıon 300 myń teńgege 2 jasar 1 buqa, 1 jarym jasar 5 buqa, 5 sıyr men 5 taıynsha satyp alypty. Memleketke qaıtarýǵa tıis 3 mıllıon 600 myń teńgeniń 2 mıllıon 900 myńyn qaıtarypty. «Nesıeni naýryz aıynda tólep bitirýim kerek edi. «Demeý qarjy» nesıe seriktestiginen nesıeni birge alǵan 39 adamnyń tórteýi ǵana Baıqoshqar aýylynan, qalǵan kisilerdi durys tanymaımyz. Ákimdik áýelde «39 adamnyń bireýi nesıeni tólemese ornyna sizder tóleısizder» dep túsindirip aıtqan joq. Ony bilgende almas edik. Máselemizdi aıtyp, aýdan ákimi men prokýratýraǵa da bardyq. Olar «sot sheshimine qarsy tura almaımyz» dep otyr. «Demeý-qarjy» seriktestiginiń tóraıymy Janat Qusaıynova sotqa qarsy shaǵym túsirińder dep aıtqannan keıin 20 myń teńgeden jıyp, advokat jaldadyq. Memlekettik baj dep 80 myń teńge tóledik. Qazir «Demeý qarjyny» tekserip jatyr dep estidik. Tergeýshiler tekseris eki-úsh aıǵa sozylady deıdi. Eki aı kútsek, shópti qara kúzde shabamyz ba? Osy jaǵy qıyn bolyp tur», deıdi shaqshadaı basy sharadaı bolǵan sharýa.
Osy baǵdarlama arqyly nesıe alǵan Baıqoshqar aýylynyń taǵy bir turǵyny Aman Kamıl kelisimshartta áýelde nesıe alǵan adamdardyń bir-birine kepil bolatyny, tólemegender úshin tólep júrgenderdiń jaýapty ekendigi týraly jazylmaǵandyǵyn aıtady. «Bul tarmaq keıinnen qosylǵan sekildi. Kelisimshartta aýyl ákiminiń, bizdiń jáne Janat Qusaıynovanyń qoly bar eken. Qaı ýaqytta qol qoıylǵanyn da bilmeımiz. Bizben birge nesıe alǵan 39 adamnyń keıbireýi «bul meniń qolym emes, mende ondaı qaǵaz joq» dep aınyp shyǵypty. Sóıtip 32-33 adam qalǵan sekildi. Bıylǵy qańtar aıynyń sońynda О́skemende sot boldy. Sotqa biz bara almadyq. Sotta Janat Qusaıynovadan «tólemegen adamdardyń qaǵazyn ber. Solardy shaqyrtamyz» dep suraǵanda qujattaryn bermepti», degen ol ishki kúdigi bar ekenin de jasyrǵan joq.
Qusaıynovaǵa da telefon shalyp kórdik. Alaıda birde uıaly telefony bos bolmaı, birde uıaly telefony sóndirilip turǵandyqtan sóılese almadyq.
Máseleniń anyq-qanyǵyn bileıik dep Aıagóz aýdandyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar bólimine habarlastyq. Bólim basshysy Qýanysh Azyhanov «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha 2011-2015 jyldar aralyǵynda 8 nesıe seriktestigi arqyly Aıagóz aýdanynyń 364 turǵyny 1 mıllıard 2 mıllıon teńge kóleminde nesıe alǵanyn, sonyń ishinde 122 adam nesıesin japqanyn, qazirgi ýaqytta aýdan memleketke 504 mıllıon teńge qaryz ekendigin jetkizdi.
Sonymen qatar aýdan boıynsha osy ýaqytqa deıin 167 mıllıon teńgeni memleketke qaıtarmaǵan adamdarǵa qarjyny qaıtarý jóninde sot sheshimi shyqqanyn, qazir 251 mıllıon teńgeni qaıtarýǵa qatysty ótinish sotta qaralyp jatqanyn tilge tıek etti. Al «Demeý qarjy» nesıe seriktestigi arqyly jalpy sany 135 adam nesıe alypty. Biz sóz qylyp otyrǵan 39 adamnyń memleketten alǵan qarjysy – 107 mıllıon 518 myń teńge.
«Shıkiliktiń bári kepildemeniń joqtyǵynan bolyp otyr ǵoı. Nesıe seriktestiginiń músheleri kelisimshartta kepildemeniń ornyna «birimiz úshin birimiz jaýap beremiz» dep qol qoıǵan. Nesıe kepildemesiz berilgen. Mal asyldandyramyz, mal basyn kóbeıtemiz dep nesıe alǵan sharýalar kóldeneń kók attylar emes, aýyl ákimderiniń usynysymen ótken adamdar. Olar seriktestikke óz erikterimen múshe bolyp kirdi. Kirgeni úshin 300 myń teńgeden tóledi. Olardyń arasynda nesıeni tóleıtin aqshasy joq, jaǵdaıy nashar adamdar da bar. Sot oryndaýshylary bárine tóleńizder dep jatyr. Biz óz tarapymyzdan aýyl ákimderine seriktestiktermen birlese jumys jasaý jóninde tapsyrma berdik», deıdi bólim basshysy.
О́ńir kásipkerleri memleketke 5 mıllıard teńge qaryz
Shyǵys Qazaqstandaǵy sharýalarǵa «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha berilgen nesıeler «Ertis» áleýmettik kásipkerlik korporasııasy arqyly úlestirilgen bolatyn. Korporasııanyń basqarma tóraǵasy Anton Kramarenkonyń aıtýynsha, atalǵan baǵdarlama arqyly 2011-2015 jyldary oblys boıynsha 485 nesıe seriktestigimen 450 kelisimshart jasalyp, sharýalarǵa 13 mıllıard teńge kóleminde nesıe berilipti. Osy ýaqytqa deıin sol qarajattyń 8 mıllıard teńgeden astamy memleketke qaıtarylǵan. Alaıda oblys boıynsha Kókpekti men Ulan aýdandary qaryzǵa belsheden batyp otyr. Kókpekti aýdany memleketke − 590, Ulan aýdany 634 mıllıon teńge qaryz eken. «Sharýalarǵa qarjy respýblıkalyq bıýdjetten bólindi. Bólingen qarjyny memleketke qaıtarýymyz kerek. Aıagózdegi «Demeý qarjyǵa» kelsek, 39 adamnyń belgili bir bóligi nesıeni ýaqtyly tóledi, qalǵan bóligi tólemedi.
Kelisimshartta nesıe seriktestiginiń músheleri birimiz tólemeı qalǵan jaǵdaıda qalǵandarymyz tóleımiz dep jaýapkershilik alǵandyqtan qaıtarylmaǵan aqshany barlyǵynan birdeı óndirýge májbúrmiz. «Demeý qarjynyń» keıbir músheleri nesıelerin ýaqtyly tólemegendikten biz atalǵan nesıe seriktestigimen kelisimshartty buzyp, aqshany qaıtarý jóninde sotqa talap-aryz berip, sotta jeńip shyqtyq. Eger nesıe seriktestiginiń múshesi «kelisimshartqa qoldy men qoıǵan joqpyn» dese, sotqa baryp dáleldeýine bolady. Mundaı faktiler buǵan deıin tirkelgen. Nesıe seriktestigi músheleriniń arasynda alaıaqtar bolǵan jaǵdaıda, ol naqty dáleldense, jaýapkershilik alaıaqtarǵa júkteledi», dep túsindirdi basqarma tóraǵasy.
Túıin
Redaksııaǵa muńyn shaǵyp habarlasqan Baıqoshqar aýylynyń eki turǵyny sot oryndaýshylary 101 mıllıon teńgeni moıyndaryna qoıyp otyrǵandaryna qapaly. «Nesıeni der kezinde tólep júrgen bizdiń qandaı jazyǵymyz bar? Tólep júrgenderdiń jany qınalyp barady, tólemeı júrgenderdiń dybystary shyqpaıdy. Quzyrly organdar osy máselege baılanysty tıisti sheshim qabyldap, bizge járdemdesedi dep senemiz», deıdi olar.
Memlekettik baǵdarlama tóńireginde shyqqan shý biraz jurttyń memlekettik baǵdarlamalarǵa degen senimin joǵalta bastaǵan sekildi. Muny Baıqoshqar aýylynyń turǵyny Aman Kamıl da rastap otyr. Onyń aıtýynsha, jaqynda aýylda arnaıy jıyn ótip, ákimder «memlekettik baǵdarlama arqyly nesıe alýlaryńyzǵa bolady» dep usynys aıtqanda, nesıe alýǵa nıettenip júrgen turǵyndardyń kópshiligi bas tartypty.
Memlekettik baǵdarlamadan shyqqan daý-damaı osydan biraz ýaqyt buryn «Atameken» ulttyq palatasynyń kásipkerlerdiń quqyǵyn qorǵaý jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi keńesinde qaralǵan edi. Sol jıynda Shyǵys Qazaqstan men Atyraý oblysynyń kásipkerleri nesıeni bir emes, eki márte tóleýge májbúr bolyp otyrǵany, Shyǵysta nesıe seriktestikterimen 13 mlrd teńgege 485 kelisimshart jasalyp, sonyń 131 kelisimsharty buzylǵany, taǵy da 354 kelisimshart buzylýdyń az-aq aldynda turǵany, al Atyraýda nesıe seriktestikterimen 2,734 mlrd teńgege 86 kelisimshart jasalǵany jaıynda aıtylǵan-dy. Sonymen qatar Shyǵys Qazaqstanda nesıe seriktestikteri óz mindettemelerin oryndamaýyna baılanysty sot jalpy somasy 1,936 mlrd, al Atyraý oblysy boıynsha 1,1 mlrd teńgeni quraıtyn talap-aryzdy qaraǵany sóz bolǵan edi.
Osylaısha, memleketten nesıe alyp, nesibemdi arttyramyn, mal ósirip, órisimdi keńeıtemin dep úmittengen aýyldaǵy sharýalar tyǵyryqqa tirelip, del-sal kúıdi bastan keship otyrǵan jaıy bar.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»