Sanaly memlekettik saıasattyń negizin joǵary sapaly aqparat pen qoǵamnyń qatysýy quraıdy. Aqparattyq tehnologııa kezeńiniń bastalýymen memleketti ózekti keńistikti aqparatty qoldanýsyz tıimdi basqarý múmkin emes. Keńistiktik málimetter ekonomıkalyq, áleýmettik jáne ekologııalyq sıpattaǵy keshendi mindetterdi sheshý úshin keńinen qoldanylýda. Keńistikti málimettermen jyldam almasýdyń jańa múmkindikteri, oǵan yńǵaıly jáne qarapaıym qoljetimdilik sapaly sheshimder men tıimdi áreketter qabyldaýdy qamtamasyz etedi.
Keńistiktik málimetter degenimiz – ornalasqan jerine, nysanyna, qurylymyna jáne ózara jaǵdaıyna qatysty málimetterdi qosa alǵandaǵy kez kelgen obektiler týraly geodezııalyq jáne kartografııalyq qyzmetterdiń nátıjesinde alynǵan sıfrly málimetter. Jergilikti jerdiń barlyq obektilerin keńistiktik obektilerge jatqyzýǵa bolady. Bul obektilerge ornalasqan jerin kórsetý mańyzdylyǵy anyqtalǵan qurylymdar jıyntyǵynyń bolýy tán. Keńistiktik obektilerdiń kórnekilik kórinisi (mysaly, topografııalyq karta) onyń ornalasýyn kórsetedi jáne ornalasýynyń taldaýyn, baılanysyn jáne basqa da keńistiktik qatynastaryn keltirýge múmkindik beredi.
Sıfrly keńistiktik málimetterdi alý, óńdeý jáne paıdalaný zamanaýı aqparattyq qoǵam ómiriniń mańyzdy bóligi bolyp qaldy. Geografııalyq málimetterdi paıdalaný mysaldarynyń arasynda: azamattarǵa qalalardyń josparlary, velosıped baǵdarlary týraly aqparat usyný, demalys jáne týrızm obektileriniń ornalasqan jerlerin kórsetý, óńirlerge azamattar men uıymadardy jáne t.b. tartý úshin kommýnaldyq qyzmetter týraly aqparat usyný. Álemde geoaqparattyq tehnologııany keńinen taratý shamasy boıynsha keńistiktik málimetterdiń qundylyǵy men onyń naqty mánin uǵyný turaqty kóteriledi, al ony adamı qyzmettiń túrli salasynda paıdalaný jedel qarqynmen keńeıýde.
Qazaqstanda túrli saladaǵy óndiristik qyzmettiń nátıjesinde keńistiktik málimetterdiń úlken kólemi quryldy. Keńistiktik málimetterdiń kózderi uqsastyq jáne sıfrly málimetter. Bular keńistiktik málimetterdiń úlgisin qurý úshin negiz bola alady. Keńistiktik málimetter kózderiniń birneshe negizgi úlgileri bar. Bul – kartografııalyq kózder, Jerdi qashyqtyqtan aldyn ala tekserý málimetteri, dala zertteýleri málimetteri. Atalǵan málimetter bólshek-bólshek jáne ózara baılanysty bolmaǵandyqtan ekonomıka qajettiligi úshin jıyntyqty paıdalaný múmkin emes. О́ıtkeni aqparattyq tosqaýyl qurady, keı jaǵdaıda aqparat almasý úderisine kedergi keltiredi. Búginde keńistiktik málimetterdi paıdalanýǵa kedergi keltiretin biraz másele bar:
1. zamanaýı geodezııalyq negizderdiń, naqtylyǵy joǵary jaıǵasymdy júıeniń bolmaýy; 2. túrli uıymdar men vedomstvolardyń arasynda aqparat almasýdyń kelisilgen standarttary men tetikteriniń bolmaýy; 3. spýtnıktik tehnologııanyń damýymen jáne spýtnıktik koordınatty anyqtamalardyń avtonomdy ádisine topografııalyq-geodezııalyq óndiriske kóshýge baılanysty qajettiligi týyndaǵan respýblıkanyń jańa koordınattarynyń bolmaýy; 4. kartografııalyq materıaldardyń ártektiligi men ózeksizdigi; 5. málimetterdi alý, saqtaý boıynsha jumystardyń, oǵan qoljetimdilikti uıymdastyrýdyń qaıtalanýy; 6. qajetti málimetterdi izdeý boıynsha qoljetimdi aqparat kózderiniń bolmaýy; 7. keńistiktik málimetterdi (grıf) taratýǵa shekteýlerdiń bolýy.
Qalyptasqan jaǵdaıdy sheshý úshin elektrondy túrdegi keńistiktik málimetterge tutynýshylardyń qoljetimdiligin jáne olardy paıdalanýdyń tıimdiligin qamtamasyz etetin jaǵdaı jasaý talap etiledi. Shetelderde osy tektes júıeler «keńistiktik málimetter ınfraqurylymy» (KMI) ataýyna ıe boldy. «Keńistiktik málimetter ınfraqurylymy» termınin alǵash ret 1993 jyly AQSh Ulttyq zertteý qoǵamy usyndy. Infraqurylym negizgi sózi geokeńistiktik málimetterdiń ár adamǵa qoljetimdi ınfraqurylym bola alatyndyǵy jáne bolýy kerek ekendigi týraly ıdeıanyń mánin beredi. Mysaly, kóliktik ınfraqurylym. Bul mátinde KMI keńistiktik málimetterdi jınaý, óńdeý, saqtaý jáne tutynýshylarǵa usynýdyń aýmaqtyq taratylǵan júıesi retinde anyqtaýǵa bolady.
KMI qurý álemniń kóptegen eli úshin áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń jáne aqparatqa degen erkin básekeden tys qoljetimdilikti qamtamasyz etý kilti boldy. Sondyqtan Ulttyq keńistiktik málimetteriniń ınfraqurylymyn qurý memlekettik, jergilikti sharýashylyq jáne halyqaralyq deńgeıdegi keńistiktik málimetterdi anaǵurlym keńinen taratý men tıimdi paıdalanýdyń erekshe mańyzyna ıe bolady. UKMI kóptegen jekelegen kózderden alynǵan aqparatty biriktirýge tartylǵan negizgi memlekettik aqparattyq resýrstardyń biri bolmaq. Bul ekonomıkanyń barlyq salasynda keńistiktik málimetterdi paıdalanýǵa baılanysty qoldanbaly málimetterdi paıdalanýǵa oraı jalpy spektoryn sheshýge múmkindik beredi jáne barlyq vedomstvolyq aqparattyq júıelerdi biriktirý úshin biryńǵaı geoaqparattyq tuǵyrnama bolady, keńistiktik málimetterdi avtomatty túrde ózektendirý úshin qolaıly orta qalyptastyrady.
Keńistiktik málimetterdi qoldaný bóliginde standarttaýdyń bolmaýynan tutynýshylar keńistiktik málimetterdi saqtaý, usyný jáne óńdeýdiń ózindik ádisterin, túrli baǵdarlamalyq quraldy paıdalanady. Zertteý retinde málimetterdi saqtaý túri, nysany jáne qurylymy, koordınattardyń paıdalanylý júıesi, kartografııalyq materıaldardy daıyndaý úshin paıdalanylatyn klassıfıkatorlar, málimetterdi kórsetý keńistigi erekshelenedi. Atalǵan erekshelikter málimettermen almasýdy, salystyrýdy jáne qabyldaýdy aıtarlyqtaı qıyndatyp otyr.
Osyǵan baılanysty UKMI qurý kezinde keńistiktik málimetter anyqtalǵan formattarda usynylýy biryńǵaı qurylymy bolýy tıis, biryńǵaı klassıfıkatorlaryn paıdalaný jáne salalyq júıelerge ózara tıimdi qarym-qatynas jasaýǵa múmkindik berý kerek bolǵandyqtan standarttar men basqa da normatıvtik-tehnıkalyq qujattar mańyzdy ról atqarady. Málimetterdiń biryńǵaı sáýleti jaǵdaıattyq jáne taldamalyq júıelerge barlyq qabattar men salalar boıynsha aýmaqtardy damytý týraly ózekti jáne rastalǵan aqparat alýǵa múmkindik beredi.
KMI aqparat saqtaýǵa jáne aqparat almasýǵa múmkindik beretin orta ǵana bolyp qoımaı, jańa málimetter qurýǵa múmkindik týǵyzady. Qazirgi ýaqytta túrli vedomstvolarda, salalarda jáne óńirlerde onyń negizinde qurylǵan koordınattardyń jáne kartografııalyq materıaldardyń túrli júıelerin qoldanýdy jalǵastyrýda. Bul fakt málimetterdiń vedomstvolyq bazasyn biriktirý máselesin kúrdelendiredi.
Osyǵan baılanysty biryńǵaı koordınattyq keńistikti qoldaý aıtarlyqtaı mańyzǵa ıe. Keńistiktik málimetterdi ózekti jaǵdaıda birizdendirý, damytý jáne qoldaý maqsatynda Qazaqstan aýmaǵyn memlekettik geodezııalyq qamtamasyz etý júıesin jańartý júzege asyrylatyn, oǵan barlyq keńistiktik málimetterdiń, salalyqty qosa alǵanda, koordınattary men konvertasııasynyń júıesi ornatylǵan bolady. Koordınattardyń jańa geosentrlik júıesine kóshý Qazaqstannyń aýmaǵyn ashyq keńistiktik málimettermen qamtamasyz etýge múmkindik beretin elimizdiń geodezııalyq jáne kartografııalyq qamtamasyz etýdiń barlyq júıesin jańǵyrtý qajettiligin sharttastyrady. UKMI MGQ AJ santımetrlik naqtylyqpen geokeńistiktik málimetterge jyldam ǵalamdyq qoljetimdilikti qamtamasyz etedi.
Ashyq keńistiktik málimetter basqa keńistiktik málimetterdi, onyń ishinde salalyq málimetterdi qurýǵa negiz bola alady jáne bazalyq keńistiktik málimetter bolady. Bazalyq keńistiktik málimetterdiń negizgi kózderiniń biri UKMI úshin naqty sıfrly aeroǵaryshtúsirilim negizinde jańartylǵan sıfrly topografııalyq karta bolmaq. Keńistiktik málimetter bazasynyń mazmunyn anyqtaý kezinde onyń quramynan memlekettik qupııalarǵa jatatyn málimetteri bar obektiler joıylýy tıis.
Keńistiktik málimetterdi memlekettik deńgeıge biriktirý bılik organdaryn, ǵylymı-zertteýlerdi, ónerkásip pen halyqtyń qajettilikterin rastalǵan jáne ózekti keńistiktik aqparatpen ýaqtyly qamtamasyz etýdiń kardınaldy úzilisin júzege asyrýǵa múmkindik beredi.
Memleketti, onyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýyn, qorǵanysy men ulttyq qaýipsizdigin basqarýdyń tıimdiligi kóbinese geodezııalyq jáne kartografııalyq materıaldardyń ózektiligine, naqtylyǵyna táýeldi. Jerseriktik ádisterdiń, jaıǵastyrý tehnologııasynyń damýymen, aqparattyq tehnologııalardyń jáne telekommýnıkasııalyq ınfraqurylymnyń jappaı engizilýimen geodezııalyq málimetterdi alý jáne taratý men onyń negizinde UKMI qurýdyń jańa múmkindikteri damýda.
UKMI engizý Memlekettik geodezııalyq qamtamasyz etýdiń aqparattyq júıesi, Keńistiktik málimetter bankiniń aqparattyq júıesi jáne Ulttyq geoaqparattyq júıe (UGAJ) arqyly júzege asyrylady.
Memlekettik geodezııalyq qamtamasyz eýdiń aqparattyq júıesi referensti stansanyń jelisin basqarýǵa jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik geodezııalyq qamtamasyz eýdiń júıesin jańǵyrtý» nátıjesinde alynǵan geodezııalyq ólshemderdiń (spýtnıktik, nıvelırlik, gravımetrlik) málimetterin kameraldyq óńdeýdi oryndaýǵa jáne tómendegi fýnksııalardy júzege asyrýǵa múmkindik beredi:
a) obektilerdiń ornalasqan jerin jáne naqty ýaqyt rejiminde navıgasııany anyqtaý úshin túrli paıdalanýshylarǵa dıfferensııaldy túzetýlerdi bir ýaqytta berý; á) baılanystyń túrli arnalary boıynsha qoljetimdiliktiń deńgeıin uıymdastyrý; b) tutynýshylarǵa jerseriktik navıgasııalyq tehnologııalardyń negizinde naqty jaıǵastyrýdyń málimetterin usyný.
Keńistiktik málimetter bankiniń aqparattyq júıesi keńistiktik málimetterdi jáne onymen baılanysty keńistikti emes málimetterdi jınaýdy, saqtaýdy, óńdeýdi, taldaýdy jáne kórsetýdi, sondaı-aq sonyń negizinde geografııalyq keńistik týraly aqparat pen bilim alýdy qamtamasyz etedi. Geoaqparattyq resýrstar – metamálimetter katalogy boıynsha málimet kózderin izdeý jáne onyń sıpattamalary boıynsha keńistiktik málimetterdi óńdeýdi qalyptastyrý múmkindigin beredi.
UKMI keńistiktik aqparatqa baılanysty E-Gov aǵymdaǵy qyzmetin paıdalanýdy qamtý men qysqartýdy anaǵurlym arttyrýǵa kómektesedi.
Jobany engizýdiń ekonomıkalyq tıimdiligi negizinen janama, sebebi UKMI geokeńistiktik málimetterdi qalyptastyrý men jınaqtaý úderisin júıelendirý jáne standarttaý quraly bola alady jáne sol arqyly jumys ýaqytynyń shyǵynyn tómendetýge kómektesedi. Jalpy alǵanda, UKMI iske asyrýdyń ekonomıkalyq tıimdiliginiń máni:
- salalyq vedomstvolar men mekemeler qyzmetkerleriniń qajetti jaǵdaıattyq aqparatty izdeýge jáne taldaýǵa ketetin jumys ýaqytyn qysqartýǵa; - memlekettik organdar qyzmetkerleriniń jıyntyq taldamalyq esepter, anyqtamalar jáne aralas salalyq mınıstrlikter men mekemelerdiń suranymdaryna jaýaptar daıyndaýǵa ketetin jumys ýaqytyn qysqartýǵa; - memlekettik organdardyń úlgilik qujattardy – saraptamalardy, kelisýdi, bekitýdi, tapsyrysty, ótinishti óńdeýge ketetin jumys ýaqytyn qysqartýǵa; - respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterdiń obektiler týraly jaǵdaıatty aqparat jınaýǵa jáne ózektendirýge, jerlerdiń jaǵdaıy men taldaýǵa ketetin shyǵyndaryn qysqartýǵa; - keńistiktik málimetterdi paıdalaný qunynyń tómendeýine; - barlyq deńgeıdegi bıýdjettik uıymdardyń qyzmet etýiniń tıimdiligin arttyrýǵa alyp keledi.
Halyqaralyq tájirıbe jekelegen keńistiktik málimetterdi memlekettik deńgeıde MAJ-tehnologııasy arqyly biryńǵaı ınfraqurylymǵa biriktirý bılik organdaryn, ǵylymı-zertteýlerdi, ónerkásiptik qajettilikti jáne halyqty rastalǵan jáne qarama-qaıshylyqsyz keńistiktik aqparatpen ýaqtyly qamtamasyz etýde túbegeıli múmkindikti júzege asyrýǵa múmkindik beretinin kórsetip otyr.
Aqylbek ShPIKPAEV,
QR AShM Jer resýrstaryn basqarý komıteti
«Kazgeodezııa» RMQK bas dırektory, «Qurmet» ordeniniń ıegeri