Qoınaýy qut qazaq jeri táýelsizdigimizdiń shırek ǵasyrdan asqan shejiresinde el ekonomıkasyn turalap qalý qasiretinen saqtap keledi.
Sońǵy jyldary elimizdiń bedelin ósirip, damýshy ekonomıkalar shoǵyrynan berik oryn alýyna tuǵyr bolǵan Qazaqstanda ashylǵan jańa tehnologııalar emes ekendigi de aqıqat. Qazaqstan ekonomıkasynyń búginde aýyz toltyryp aıtar jetistigi negizinen qazba baılyqtardyń arqasy. Endeshe barsha qazaqtyń atadan qalǵan uly murasy − qazaq jeriniń mıneraldy-shıkizattyq bazasynyń búgingi jaı-kúıi qalaı?
2003 jyldyń 1 qańtaryndaǵy derekke sáıkes dúnıe júzindegi anyqtalǵan tabıǵı qazba baılyqtardyń qory boıynsha Qazaqstan qorǵasyn, myrysh, hrom, barıt kenderi boıynsha − birinshi oryndy, ýran, kúmis, jez, marganes boıynsha – ekinshi, temir, kobalt, fosforıt boıynsha – besinshi, kómir, munaı jáne altyn qory boıynsha tıisinshe altynshy, jetinshi jáne segizinshi oryndardy ıelengen. Qazaqstannyń mol mıneraldy-shıkizattyq bazasy qaı kezeńde bolsyn memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń senimdi irgetasy boldy. Uly dalanyń qyrtysyn qoparyp, paıdaly ken oryndaryn ıgerý sonaý HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda beleń aldy.
Al 1920-1930 jyldardaǵy ındýstrıalandyrý naýqany Qazaqstannyń tabıǵı baılyǵyn barynsha ıgerip, paıdaly ken qazbalaryn shetke shyǵarý uranyna ulasty. Tarıh sahnasynda jetpis jyldan astam ústemdik qurǵan KSRO shejiresinde ulan-ǵaıyr jerdiń qoparylmaǵan qyrtysy qalmady dese de bolǵandaı. Jetpis jyl boıy qazba baılyqtar tıelgen júk poıyzdary shekara asyp, júıtkip jatty. Qazaqstan qyzyl ımperııa úshin shıkizat qorynyń sarqylmas qoımasyna aınaldy. «Jany ashymastyń qasynda basyń aýyrmasyn» demekshi, osylaı jalǵasa beretin bolsa, uly dalanyń qazba baılyqtardan jurdaı bolýy da múmkin edi.
О́z qolymyz óz aýzymyzǵa jetkennen keıin Qazaqstannyń qazba baılyǵyn shıkizat kúıinde shetelge sheksiz shyǵara berýge tosqaýyl qoıylatyn shyǵar degen úkili úmitimiz de aqtalatyn emes. Shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde talaı-talaı qarqyndy qurylys, qampıǵan qarjy «kóbikteri» paıda bolyp, izsiz joǵalyp jatyr. Birin-biri almastyryp, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamalar qabyldanyp, mıllıardtaǵan dollar ınvestısııalar quıylyp jatyr. Biraq «baıaǵy jartas, sol jartas» degendeı, ekonomıkanyń negizgi bazasy tabıǵı qazba baılyqtaryna ıek artyp, álemdik rynoktaǵy básekege qabiletti qazaqstandyq ónim sol baıaǵysynsha jomart jerdiń qyrtysynan qoparylǵan tabıǵı shıkizat resýrstary bolyp qalýda.
Ol ol ma, jańa ken oryndaryn ashyp mıneraldy-shıkizattyq bazany ıgerý kólemi táýelsizdik alǵan jyldary burynǵydan eselep artpasa, bir kemigen joq. Máselen, 1991-2015 jyldary munaı óndirý úsh ese artyp, 26,6 mln tonnadan 79,3 mln tonnaǵa jetti. Osy jyldar ishinde jez óndirý 1,4 ese, alıýmınıı totyǵy 1,6 ese, myrysh óndirý 1,4 ese artty. Sondaı-aq altyn, qorǵasyn, temir, hrom, kómir jáne ýran kenderin óndirý keńestik kezeńdegi mejeden asyp tústi.
Sońǵy jyldary álemdik naryqta altyn baǵasy kóterildi. Qazaqstanda altyn óndirý kólemi birneshe ese artyp, jańa ken oryndary ıgerile bastady. Altyn qorynyń mólsherine qaramastan, jeńil ıgeriletin ken oryndary kóptep ashylyp, jyldam paıda tabýǵa qunyqqan ınvestorlar da belsendilik tanytýda.
Keshegi keńes dáýiri kezeńinde Qazaqstannyń geologııalyq zertteý salasy qatty damydy. Elimizdiń barlyq óńirinde derlik geologtar shyqpaǵan taý-tas, geologııalyq zertteý júrgizilmegen jer qoınaýy qalmady dese de bolǵandaı. Osyndaı jan-jaqty zertteýler nátıjesinde qazba baılyqtar anyqtalǵan óńirlerdiń arnaıy geologııalyq kartasy jasaldy. Paıdaly tabıǵı elementter tabylǵan óńirlerge belgi qoıylyp, qandaı ken oryndaryn ashyp, ıgerý tıimdi, qandaı ken oryndaryn ıgerý tıimsiz ekendigi «taıǵa tańba basqandaı» naqty kórsetildi. Ońaı ıgeriletin qazba baılyqtary bar taýly óńirlerdiń qyrtysy qoparylyp, tumsa tabıǵat shuryq-shuryq tesildi. Jeńil qazylatyn kómiri men temiri taýsyla bastaǵan ken oryndary jabylyp, kelesi ken ornynyń qyrtysy qoparyldy. Sóıtip tumsa tabıǵatqa orny tolmas zııan kelýde.
Sarapshylardyń aıtýynsha, qazir Qazaqstannyń mıneraldy-shıkizattyq bazasy sarqylýǵa jaqyn kórinedi. Elimizdegi keıbir paıdaly qazba baılyqtarynyń qory taıaýdaǵy 10 jyl kóleminde taýsylatyn túri bar. Bul qordy tolyqtyratyn jańa ken oryndary joq nemese áli zerttelmegen. Tyǵyryqtan shyǵar jol qaısy?
Birinshi kezekte kenjelep qalǵan qazaqstandyq geologııany jandandyrý qajet. Jedel túrde Qazaq ǵylymı-zertteý geologııalyq barlaý ortalyǵyn qalpyna keltirý kerek. Osy ortalyqtyń kúshimen barlyq óńirde jan-jaqty geologııalyq zertteý jumystary júrgizilip, paıdaly tabıǵı qazba baılyqtardyń jańa geologııalyq kartasy jasalýy kerek. «Sýdyń da suraýy bar» demekshi elimizdiń mıneraldy-shıkizattyq bazasy memlekettik baqylaýǵa alynýy qajet. Jer qoınaýyndaǵy qazba baılyqtaryn ıgerý, ony shıkizat kúıinde ımporttaý zańdy túrde halyq tarapynan ókilettilik berilgen qoǵamdyq uıymdardyń basty nazarynda bolýǵa tıis. Uly dalanyń qoınaýyndaǵy mıneraldyq-shıkizattyq resýrstarda erteńgi urpaqtyń da enshisi bar.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»