Adamzat tarıhynda azýyn aıǵa bilegen aıbarly aqyn, aqyldylar az bolmasa kerek. «...Aspanda juldyz aralap, Aı nuryn ustap minse de, armanyn qımas adamzat...» Bul – Buqar jyraýdyń jyr burqaǵy...
«Oq ǵasyrdaǵy» jańanyń bári – adamzat armanynyń juǵyny. Adamzat armany – ýaqyt úni. Poezııanyń kúlli saryny óz únin jahan dúnıege jetkizý úshin jinikken tiri aqyndardyń tiliniń kil qımylymen oınamaly keleri málim-di. Tildiń qımyly uzaq ǵumyr keshken.
Teginde poezııany qalqyp-shelkip ótpegen dáýir, aqyndar daýysyn tek estip qana óte bermegen. Es, aqyly túzý jurt has aqynynyń únin kókiregine toqyǵan. Toqý – oı órnegi. О́rnektiń myń óriminde óz-ózin jórmep, mánin mánge jetkizip otyratyn qupııa qasıetter bar. Endeshe qupııa mánniń sońǵy oqýshysynyń bolmaýy da sodan. О́rkenıetter toǵysynda óz boıaýyn ózgerte-ózgerte óńin joıǵan zamattar keıpi bar. Olar kóbinese eles retinde ǵana «estilgen». Mysaly, Sapfo b.e.d VII-VI ǵasyrdyń túreni. Kóne grekterdiń úni. Týǵan jeri – alaqandaı ǵana aral.
Alaıda onyń ólshemin uly ǵulama Sokrat qana bere aldy. О́lmes jan... qısynyn ulastyrǵan tulǵa, Sapfonyń bulaısha tabıǵatyna erekshe óle berilgen Sokrat qana. О́ń men jannyń uly súgiretin aqyn óleńinen izdegen. Bir tamyrdan qulap túsken eki túıir kúshtiń bir-birin tolyqtyrýy jasyn ǵumyrdyń zańy da shyǵar?! Al osy qazaqtyń Tynyshtyqbegin baǵalaǵan, onyń ólshemin ózegimen tintken ǵulamalar qansha?! Áýeli, «ıá» deıikshi?! Ol ýaqyt kúmbirin óleńmen jasady... Jazdy.
Múmkin Sapfo, ıá bolmasa Sokratpen «shóldeıdi». Kim bilsin?! «...Qańbaq kúnder kelmeske domalaǵan...» (Aýyl keshi) óleńindegi kelisti órimderden tys oıdy oıǵa jeteleıtin baǵdar, sulba týraly meńzeýler óstip jalǵasa beredi. Ulasa túsken ishki qozǵalystar óleń boıynan órip oqyrmannyń jan dúnıesine jetedi. Oılaý qasıetindegi tutastyqtyń bólinip-bólinip jetkizilýi, bir izben jikke kelýiniń belgisi osy. Taǵy da kónegrektik birinshi Zenonda «kóp oqý men az toqý» qısyny júredi. Mysaly: «Dıhotomııa». Osy qısyn boıynsha Tynyshtyqbektiń ishki algorıtmdik «atomy» ekiden tórtke, tórtten segizge bóline beredi. Sheksiz! Bir ǵana «Túngi sýret» qandaı syzylǵan?! О́leńindegi óńniń ózi ólsheýsiz. «...Tún qylaýyn qıdalap qulaǵymen, Osqyrynyp qoıady qula at maǵan...». Bul qozǵalysty asha túsý úshin óleńdi túgeldeı zerde alańyna qotaryp ákelý jón sekildi. О́leń – óte uzaq, hám jaqyn. Boıaý, О́mir... óksip óleń aıtady, tyńdatady, sezdiredi. Munda biz jalpy poezııaǵa kóne zenondyq antıkózqaraspen qaraıtyndarǵa eshteńe deı almaımyz. Eshteńe! Alaıda aqynnyń tosyn oılaryn bólý qaǵıdalaryna qaraı ıkemdep oılansaq jetetindeı. О́leń jazatyndar áýeli kóktem týraly balań óleńimen sýret syza bastaıdy, qııaldaıdy. Bundaı tátti ǵumyrdy keshpegender joq. Endeshe Tynyshtyqbektiń bastaý – «Kóktemi» múldem basqa uǵym, óńge maǵyna. «...Qalpaǵyńdy sheshseńde-aq, bul Maýsymnyń, Úlgeredi torǵaıy jumyrtqalap...». «...Qushaǵyna qyz-samal engen saıyn, Balqı túser taýlardyń súıekteri...». Ǵalamnyń sheksiz qozǵalysy hahyndaǵy oılary tutastanyp osylaı órbı túsedi. Zattyń paıda bolýy men joıylýy, qaıta kelýi... qımyldar lebi esedi.
Poezııalyq qubylys retinde, ıá bolmasa kóneden beri ulasqan arhetıptik nusqamalar aýanynda erekshe mán berilýge tıis óleń – «Tús joryǵan». «...tóbemizde – túıe bult, kishkene Kún, Kúni boıy qoı baǵyp, túni boıy, Qozy ıisindeı qońyrqaı tús kóremin...». Aqynnyń mı qatparynda saqtalǵan aqparattyq habarlamalar, oı-túısigindegi názik qubylystardyń álde bir kúshpen úndes kelýi, onyń shap-shaǵyn óleń-roman júıesine ózinen-ózi jiktelýi keremet! Tynyshtyqbektiń uıqydaǵy «aqyl-oı ortalyǵynyń» tańǵajaıyptary dalamen shyrqaı keletini osy qubylystan belgili.
Keıbir sátti shyqqan fızıkalyq ǵylymı tujyrymdarda qandaı bir qubylystardyń ara mánin ózindik erekshelikterimen salǵastyrý qajettiligi aıtylady. Kembrıjdegi talantty fızıkterdiń de dolbarlaryna súıene otyryp, bolashaqta asa talantty sýretkerdiń oıynan da iri-iri jańalyqtar tetigi tabylatynyna senedi. О́z ortasyna, rýhanı jan dúnıelerdiń qımyl, qozǵalysyna únemi baqylaý jasaýǵa nıettengen aqynnyń osynaý áleýmettik ortanyń qupııasyna qaraıǵy «rýh sherýi», úzdiksiz «mı shabýylyn» jiberýi teginnen tegin emes. Kezinde aǵylshyn oıshyly Charlz Dıkkenstiń mashaqatty qaraketi osylaı bastalǵan. Rasynda solaı!
Mashaqatty jyrlar teńgerý, adamsharlyq ǵalamynyń qaltarys, bultarystaryna úńilýge aqyn «Qassaq ańqymasyn» usynǵan-dy. Ol qazaq rýhanııaty ortasyna laqtyrǵan óleńderimen belgili bir zııaly ortanyń paıym-parasatyn túbirimen ózgerte aldy. Oqyrmannyń bir ańsary hám bir jansýsary bolatyny sekildi. Aqynnyń beıańsary, ishki óńi birneshe óleńderimen kórinedi. Poezııanyń kúshi, dámi qatar seziler tusta óner álemi jasaı beretin syńaıda. О́leń – orta júrgen oıdy toltyrý, ishki paıymnyń selkeýin jamaý úshin týra aqyn arqyly jurtqa Táńirden berilgen syı osyndaı bolsa kerek. «...Qybyr etpes aptapta sýsar shilik, Taý-uıqyshyl, ıt-tynysh, jýsan sulyq...». «...Qara óleńim ushady qazben birge, Qarpyp ótip tumandy kúz kómeıin...». «...Men jolaýshy emespin, kóz jasyńmyn,
Ájimińdi qýalaı domalaǵan...». Bul óleńderdiń túbine jete taldaýdyń qajeti shamaly. Sana terbelisine ilingen barlyq qubylystyń kórkemdiktiń zaý basyna shyrqaǵanyn kóremiz. Múmkin HH, HHI ǵasyr shıregindegi qazaq poezııasynyń shyrqaýy kóriner... Múmkin bolashaqtyq sheksiz ushqyn. Qaz daýysymen qatar estiletin óleńniń eń názik sońǵy úni qulaqta qalady. Shyrqaýdan shyrqaýǵa ulasqan, sheber shegendelgen. HH ǵasyr túgeldeı Gııom Apollınerge qaraıtyn-dy. Búkil «ızm» men aǵymdardyń ótkel aýzynda zar ılep ómirge kelgen sol aqynǵa fransýzdardyń rámizgerleri túgeldeı tilekshi edi. Tynyshtyqbektiń «Ajal dalasyndaǵy tiri tas», «Silkinis», «Tozaqta» qatarly óleńderiniń shebin fýtýrızmnen izdeımiz be?! Sonda bizde de erekshe sony ıdeıalar tolqynyn kóterisken aqyndar bolǵany ma?! Ǵajaıyp!
Tynyshtyqbektiń óleńderi jańa ǵasyrdyń ıdeogramatıkalyq ún aýanyna ózgeshe bir lep ákeldi deýge bolady. Ár býyn ókilderiniń óz erekshelikteri bolary ras bolsa, onyń asa kúrdeli oılary kelesi birneshe býynǵa serpin bere alady. О́rkenıettiń ózgeshe daýasyn óleńiniń ónboıyna asa sheberlikpen kestelep engize alǵan shedevr tek ózinshe jylqy ǵumyr keship keledi. Qoǵamnyń aýmaly-tókpeli alasapyranynda baǵytynan jańylmaǵan, ne túrli zil men qyzǵanyshtardyń tópeshteýinen ótip kele jatqan aqyn-qubylys.
«...Taǵy da mı ústinde shalqıdy Kún-qorǵasyn, Mendegi tirlik – osy, tylsymmen Kúnde arbasý...» aqynnyń kúndelikti peıish áreketi men «tamuqı» oıynyń maıdany osylaı jalǵasyp jatyr. Aqynnyń kishkentaı júregi, alyp jáne sondaı daraqy alaǵus ımperııaldarmen osylaı shaıqasady. Atom qasireti. «Degeleńniń ketkende mıy atylyp!...» Basqaǵa sharasyz aqyn sábı dalasynyń eńbegin júregimen qorǵaıdy. «...Júregim – judyryqtaı bir qyzyl Dán...» deıdi.
Jer dúnıeni qoparyp arsyldasqan janjalǵa aqyn júregimen «oq» atady. Adamzattyń ajalmen arpalysy, jalǵan senim, ótirik ýaǵyz, dúmshelikke qarasty jyrlary óz aldyna bir zaýza! Kırıshan Chandar degen ýrdý jazýshysy bir kezde «Kalý Bhangı» atty qysqaraq áńgimesin jarııalaǵanda kúlli ýrdýlar malaqaıyn aspanǵa atyp «qyrylyp qala jazdaǵan!?».
Mundaıda Tynyshtyqbektiń «Ańqyl es – II» (kemeńgerlik pen keshelik syry) eske oralady. «...Jaǵa – jeńin ózinshe jalaý kórgen: tanymynyń ornyna tanaý kergen» biz ony áli uǵa qoımaǵandaımyz!? Sonda osy «aqynnyń Ińkáriniń oqylýy qalaı bolady?» degen oıǵa qalamyz. Menińshe, ony kádimgi sahnalaý kerek dep túıem...
«Qazaq ádebıetiniń qaıta órleý kezeńi» degen bir túsinik qalyptasa almaı kesheýildeı beretinine tańmyn. Tynyshtyqbek osynaý beı jattandy ári kúrdeli qısynnyń beldi ókili, naǵyz kóshbasshysy. Bir kezderi Irlandııada dál osyndaı «jańa sergý kezeńi» bastalǵanda súlkini túsken ólmeli qoǵamnyń óń betin tyrnap ashýǵa aqyn-jazýshylary ǵana úzdiksiz shubyryp jol keshken. О́kili álgi Jeıms Joıstyń dáýirinde órbigen árqıly rýhanı teńselister ómirge naǵyz qaıralǵan aqyn Joısty ákeledi. О́mirdi árlep, ádemilep kórsetetin barlyq janrǵa qarsy kózqaras tanytqan Joıstyń kúlli rýhanı ómiri – Tynyshtyqbektikimen óte uqsas. Kelisesiz be, joq pa, sharýam joq!
Sózdiń ishki oıyn qubyltý, aq kóńil sengish áleýmetti tipti qaımanalandyrý boz úmiti, oryndalýy múmkin emes eles boshalań qııaldaryn ashy sarkazm arqyly keıipteý jaǵynan Tynyshtyqbektiń qımyly –tap-taza jańalyq. Qoǵamnyń psıhologııalyq daǵdarysyn óleń arqyly qozǵaý – sheberliktiń shyńy, sezimtal sýretkerlikke qatysy bar is. V.V.Nabokovtyń «Talant» jınaǵyna engen kijingen shyǵarmalary, eshkimge uqsamaıtyn mazasyz paıymy sekildi búgingi qoǵamnyń sanasyn jyldam ózgertip jiberetin jelisimen úndes, ymdas desede bolatyndaı.
«Áı, ańǵalaı, Juldyzdanǵan Sheksizdikten neni uqtyń? Meniń jazý dápterim men sendegi ásem kóriktiń Tóbesinen Kún shyǵaryp qoıǵan eken bir Myqtyń! Kóbelektiń órnektelgen qanatyndaı tirliktiń Kókeıdegi lypyp turǵan kóleńkesindeı bop jamaly, Osy myna qyzyl Kúz ben jasyl Kúnniń obalyn Hrýstaldaı qyrlap kórý-kóz armany pendeniń...»
Teginde osy taqylettes kóp haostyń sheginde adamzattyq jalpysaqaýlyq daǵdarysqa «til» bitirgendeı bolady. «Trans» atty bir óleńinde de: «...Aıtshy, kúnim Itke aınalý qıyn ba? Itarqanyń elesi júr Mıymda... – dep tosyn oı túıedi. Eger álemdik ádebıettiń bir paraǵyn durys jaǵynan aýdarystyra almaǵan keıbir janǵa óleńniń ishki daýysy basqasha estilip, bógdeliktiń bir «ıisi» sezileri de múmkin. Osyndaı taqyryptan múldemge shoshynatyndar da tabylýy ǵajap emes. Tynyshtyqbektiń «Aqsham hattarynan» keıingi kóp óleńi áýezdi, lebizdi, sazdy emes desek qalaı kóresiz?
Aqyn betaldy syrt pishin qýalamaıdy. Synshyl realızmshilder onyń suryqsyz beınesine qaraı baǵa berip qalýy múmkin. Biraq yqshamdylyq tarapyna qaraı keler bolsaq, Tynyshtyqbektiń óleńderi sondaı jınaqy, kidi. Qazirge deıin sananyń óresizdigine qaraı tartqan áýelgi basty saryny, naqyshty izderi – sony. Saz tilinde ony leitmotiv dep ataıdy. Al qaz «tilinde» – qańqyl! Saryny erekshe estiler jyrdyń ishki qýatyna qarap bolashaqta álde bir aqyndar ózgeshe boı túzep kelýi zańdy qubylys. О́lshem men bir úlgige baǵynbaıtyn óz paıymynyń ózindik sulbasy qalyptasqan aqyndy áli de kóp júreksinbeı taldaýymyz kerek sekildi. Bir aqynǵa azdyq etpeıtin ushy-qıyrsyz kóńil kúı keńistiginde sheńber syzý ońaı sharýa emes. Rýhanı jaýapkershilikte oısyrap turǵan keńistiktiń ornyn jamaýda ol shyn peıilimen júgiredi. «...Senbeńder, ne, senińder, aıtqanym joq asylyq, Sol kúni Men tús kórdim: ...О́lip qappyn asylyp...» (Sebep).
Jan, ólim, rýh, qan sekildi túrli kúńgirt óleńderdi myna ǵalamda Tynyshtyqbek qana jazyp júr desek, artyq bolar. Amerıkalyq Ýılıam Karlos Ýılıams: «...júzip ótken kemeniń tútinindeı ıirlip...» dep óte qyzyq jyrlar jazǵan aqyn-dy. Sonysymen erekshe baǵalandy da. Al qazaq aqyny Tynyshtyqbektiń naqty baǵasyn eshqashan esinen jańylmaǵan uly halqy bar, solar berer-di.
Suraǵan Rahmetuly