Kerimsal JUBATQANOV. Memlekettik qurylym negizi

Sol kezde Ádilet mınıstri Na­ǵashybaı Shaıkenovtiń bas­shy­lyǵymen jumys toby qurylyp, Elbasy onyń jumysyn tikeleı óz baqylaýyna aldy. Memleket bas­shysy, oǵan qosa sarapshylar­men birge Konstıtýsııa bapta­ryn talqylaýǵa bastan-aıaq qatys­qan­dyǵyn el biledi. Onyń ústine Pre­zıdentke álem elderiniń kons­tı­týsııalyq qurylymy, bılik tar­maq­tarynyń ózara qatynasy, saıa­sı partııalardyń jumysy, adam quqyǵyna, jekemenshikke beri­letin kepildik jáne t.b. máseleler jónindegi kóptegen ádebıetterdi qarap shyǵýǵa týra keldi.

Elbasy zańgerlerge ózge mem­leketterdiń konstıtýsııasyn qur kóshire salmaı, kerisinshe, bas­qa elderdiń tájirıbesin tal­daý negizinde Qazaq eliniń saıa­sı dástúri men qurylymyna saı ke­letin Negizgi zań jobasyn daıyndaý kerektigin udaıy eskertip otyrdy. Osynyń nátıjesinde qazir Konstıtýsııanyń barlyq bap­tarynan bizdiń halqymyzdyń usta­nymy men dástúrlerine jáne bo­lashaqtaǵy áleýetine sáıkes ke­letin óz bolmysymyz baıqalady.

1995 jyldyń 22 mamyrynda Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tıtýsııasynyń jobasyn qaraý já­ne zań turǵysynda baǵalaý úshin ol arnaıy qurylǵan konsýltatıvtik keńeske jiberildi, al 30 maýsymda jalpyhalyqtyq talqylaýǵa shyǵaryldy. Qazaqstandyqtar óz­derine eldiń eń mańyzdy qu­jatyn jasaýǵa qatysý senip tap­syrylǵanyn túsine otyryp, máselege aıryqsha jaýap­kershilikpen qarady. Bir aıǵa so­zylǵan talqylaýlar bary­syn­da olar bas qujatqa 30 myń­ǵa jýyq ózgerister men tolyq­ty­rý­lar usyndy. Osy usynystar es­kerile kele, Konstıtýsııa má­ti­nine 1100 túzetý engizildi. Al 1995 jyldyń 30 tamyzynda jal­pyhalyqtyq referendým ótki­zildi. Jalpyhalyqtyq is-sharaǵa el azamattarynyń 81,1 prosenti qatysyp, olardyń 90 prosentke jýyǵy jańa Kons­tıtýsııany maquldap daýys berdi.

Osyndaı jolmen Qazaq eliniń memlekettik qurylysy senimdi saıası-quqyqtyq negizge ıe boldy. Konstıtýsııaǵa sáıkes, táýelsiz Qazaqstan demokratııashyl, zaıyrly, ýnıtarly, áleýmettik-quqyqtyq memleket, prezıdenttik respýblıka dep jarııalandy.

Prezıdent ishki jáne syrtqy saıasattyń negizgi baǵyttaryn naqtylaıtyn eń joǵary laýazymdy tulǵa, halyq pen bılik birli­giniń, Konstıtýsııanyń myzǵy­mastyǵynyń, adam men azamat­tardyń quqyǵy men erkin­diginiń kepili bolyp tabylady.

Ata Zańymyzdyń negizinde joǵary zań shyǵarýshy organ – Senattan (joǵary palata) jáne Májilisten (tómengi palata) tu­ratyn Parlament bolyp bel­gi­lendi.

Respýblıkanyń Joǵary sot organy – jalpy ıýrısdıksııadaǵy sottardyń qyzmetin baqylaıtyn jáne sot praktıkasyndaǵy kez kel­gen máseleni túsindiretin Jo­ǵar­ǵy sot. Joǵarǵy sot múshe­lerin Prezıdenttiń usynysy bo­­ıynsha Senat saılaıdy, al jer­gi­likti sýdıalardy Prezıdent taǵa­ıyndaıdy.

El Prezıdentiniń talaby bo­ıyn­sha jańa Konstıtýsııanyń soń­­ǵy mátinine elimizdiń bazalyq prın­sıpteri bolyp esepteletin qoǵam­dyq kelisim, saıası turaq­tylyq, búkil halyqtyń ıgiligi jo­lyn­daǵy ekonomıkalyq damý, qa­zaq­standyq patrıotızm uǵymdary engizildi.

Jalpy Parlament atqarýshy jáne zań shyǵarýshy bılik tar­maqtary arasyndaǵy turaqty tepe-teńdik qamtamasyz etýge óz úlesin qosýda. Parlamenttegi eki palatanyń árqaısysy zańdardy dáıekti túrde talqylaý jolymen zań jobalaryn pysyqtaýdyń tıimdi ishki tetigin jasaýǵa qol jet­kizdi. Parlament kásibı jáne qu­zyretti zań shyǵarýshy organ re­tinde respýblıkalyq jáne aı­maqtyq múddelerdiń úılesýin qam­ta­masyz etýge, zańdy jobalaý jumy­synda joǵary sapaǵa jetýge qabi­lettiligin kórsetti.

Memlekettik mehanızm jetildi jáne soǵan sáıkes aýmaly-tók­peli jaǵdaılarǵa qaraı, bılik qury­lymynyń da únemi jańaryp tu­rýyn ómirdiń ózi talap etti. Má­selen, Prezıdent 1998 jylǵy Jol­daýynda Konstıtýsııaǵa buryn jarııa etilgen saıa­sı yryq­tandyrý arnasynda bir­neshe túzetý engizýdi usyndy. Bul túze­tý, atap aıtqanda, saılaý júıe­sin jetildirýge, ádil já­ne er­kin saılaýdy qamtamasyz etýge, saıası partııalardyń ró­lin art­ty­rýǵa, Parlamenttiń óki­lettigin keńeıtýge, azamattyq qo­ǵamdy jan-jaqty damytýǵa, bas­pa­sóz bostandyǵyn qamta­ma­syz etýge, táýelsiz sot júıesin qa­lyp­tas­tyrýǵa, barlyq bılik organ­darynda áıelderdiń ókil­digin arttyrýǵa qatysty boldy.

Qazaq eliniń Ata Zańy 1995 jyl­dan bastap memlekettik qu­rylysty jańartyp, ekonomıkany reformalaýda eleýli tabystarǵa jetýge septigin tıgizdi.

Osy arqyly Kons­tı­tý­sııa­myzdyń negizgi qaǵıdalaryna sú­ıene otyryp demokratııalyq qo­­ǵamnyń negizin qaladyq, álem­dik naryqtyq ekonomıkadan óz or­­nymyzdy taptyq. Eń bastysy, demokratııanyń eń mańyzdy ınstıtýty – parlamentarızmdi da­mytý úshin barlyq jaǵdaı jasaldy. Qos palataly Parlament ýaqyt synynan abyroımen ótti. Muny Ata Zańymyzdyń ıgiligi men sharapaty dep esepteımin.

Kerimsal JUBATQANOV,

Qazaq-orys halyqaralyq ýnıversıteti «Rýhanı jańǵyrý» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi