Ádebıet degen ne? Kúnkóris úshin jazyla ma? Eger túbinde paıda kórý maqsaty joq bir shyǵarma dúnıege kelse she? Demek, aqshamen ólshenbeıtin dúnıeni ólimmen de ólsheýge bolmaıdy.
Bir kezderi Qytaıda «búkilálemdik ádebıet» dep tanyǵan ádebıet qazir álem ádebıeti bolyp ózgerdi. 1900 jyly segiz memlekettiń alıansyna kirgen Japonııa, Reseı, Ulybrıtanııa, Fransııa, AQSh, Germanııa, Aýstro-Vengrııa, jáne Italııa memleketteri. Jýyrda Andre Jıd, Isıkava Tochıgı, D. Loýrens, Ýıll Gompers, Valter Benıamın, Eva Gerold, Ýmberto Eko shyǵarmalaryn oqydym. Degenmen bul mádenıet tóńkerisi kezindegi úsh memlekettiń (Vetnam, Soltústik Koreıa, Albanııa) ǵana ádebıetinen turatyn «álemdik ádebıet» túsinigine qaraǵanda jaqsy.
* * *
HH ǵasyrdyń basynda Lý Shın men Mao Dýnnyń tiri kúninde álem ádebıeti degen túsinik múlde ózgeshe bolatyn. Qyspaqqa ushyraǵan Aýstralııa, Danııa, Estonııa, Lıtva, Chehoslovakııa, Rýmynııa, Malaızııa, Bolgarııa, Portýgalııa, sonymen qatar Azııa men Latyn Amerıkasynyń kóptegen elderiniń ádebıetin 1949 jyly QHR qurylǵannan keıin ǵana aıta bastady.
О́z basym 1966 jyly mádenıet tóńkerisi qyzǵan shaqta álem ádebıetiniń bir bóligi órtelgenin kórdim. Mekteptegi tártipke baǵynyp, ákemniń kitaptaryn alyp makýlatýraǵa ótkizdim. Esimde qalǵany: onyń arasynda «Tynyq Don», Krylovtyń mysaldary sııaqty kitaptar boldy. Kóbin umyttym. Sol kezderi V. Kochetovtiń «Aǵaıyndy Ershovtar», F. Gladkovtyń «Sement», V. Ketlınskaıanyń «Mýjestvo» romandaryn oqyǵan edim. Osynyń bári meni erekshe áserde qaldyrdy.
* * *
80-jyldary Qytaı álemge esigin ashqanda, halyq ózine tańsyq jahanǵa aqylsyz, baǵdarsyz uryndy. Árıne, men de ol tolqynnan tys qalǵan joqpyn. Degenmen 90-jyldardyń basynda men Aýstralııaǵa kettim. Ol jerde aǵylshyn, amerıka ádebıetteri boıynsha bakalavr bilimin aldym. Magıstrlik taqyrybym Aýstralııa ádebıetimen baılanysty bolǵandyqtan sol jerde qalyp, bilimimdi jalǵastyrdym. Sol jerde uzaq turyp qalǵandyqtan álem ádebıetiniń bir bóligi sanalatyn qytaı ádebıetinen alystaı bastadym.
Degenmen men qytaı tilinde de aǵylshyn tilinde de jazatyn aqyn, jazýshy boldym.
* * *
Ádebıet týraly oıym Aýstralııaǵa barǵanda ózgere bastaǵandaı boldy. Jazýshy hám oqyrman retinde men bir eldi onyń ádebıetin oqyǵanda ǵana tanımyn. Ádebıetin bilmeı turyp, kózben elestetip eshteńe de aıta almaımyn. Ádebıetin oqyp, aqyn-jazýshylarymen aralasyp, jańashyl, ádebı tájirıbege jıi baratyn qaýymmen etene tanysyp, óleńderin, áńgimelerin aýdara bastaǵannan keıin maǵan bóten álem esigin asha bastaıdy. WeChat jelisine arnaıy top quryp, pikirlerimizdi de ashyq, ári aıqyn jazyp otyrýǵa tyrysamyz.
О́leń kókjıegi biz oılaǵanǵa qaraǵanda keń, sheksiz. О́leńniń túri kóp: qara óleń, aq óleń, áleýmettik óleń, eki tildi jáne ekraftyq, pınındik óleńder bar. Ballada, poema bar. Osy poezııanyń bári qalammen de, kompıýtermen de, aýdıo jáne vıdeo túrinde de jazyla beredi.
Bul qazirgi Qytaı men Aýstralııa ádebıetine ortaq qubylystar. Bir jaǵynan qazirgi Qytaıda jarııalanyp jatqan shyǵarmalar partııa men bılikti maqtaıtyn, sezimtal stılde jazylǵan, tarıhı, saıası jaǵdaılarǵa kóz juma qaraıtyn dekoratıvti óleńder. Al Aýstralııada syılyqqa neolıberaldy kózqaraspen qaraıdy. Eger kitap júlde alsa qatal ekonomıkalyq klımattan óte alady. Al júlde almasa, kóńil bólinbeı umyt qala beredi. Sońǵy jetistiktiń ólshemi retinde Nielsen BookScan-dy aıtýǵa bolady. Ol jerde kitaptar týraly barlyq aqparat saqtalǵan. Baspagerler soǵan qarap kitaptardy qaıta basyp shyǵýǵa bola ma, joq pa degen suraqqa jaýap izdeıdi. Endi biz ádebıettiń bolashaǵyna aqsha bolyp attaımyz, aqshamen esepteımiz. Qorqynyshty sııaqty...
* * *
О́z kitabyńdy óziń shyǵarý statýs-kvoǵa ıe jazýshylar úshin úmit syılaıdy. Qytaıda óziń kitap shyǵarsań, halyqaralyq nómir ala almaısyń. Sebebi ol óte qatań baqylaýda jáne qymbat. Ádette 20-30 myń ıýandy bir kitap nómiri úshin tóleısiz (Bul shamamen 1-1,5 mıllıon teńge kóleminde). Biraq aqyndar «zańsyz kitap shyǵarý» jolymen jarııalylyq kórip, sony satyp, kún kórip keledi.
Aýstralııada jaǵdaı erkindeý. Qansha kitap shyǵaram deseńiz de erkińiz, biraq kitabyńyz syılyq almasa, garajda jatqan úıindige aınalýy múmkin.
* * *
Men endi mýzykaǵa qyzyǵyp júrmin. Biraq jazýdy umytardaı emes. Endi Qazaqstan ádebıetine jaqyndap kelemin.
* * *
2011 jyly Sınhaı aralynda ótken úshinshi poezııa festıvaline tuńǵysh ret qatystym. Sol kezde ár eldiń aqyndarymen tanystym. Árıne, olardyń arasynda qazaq aqyny da bar edi. Ol jerdegi kóńil kúıdi, áserdi uzaq aıta berýge bolady. Biraq men naqty eki nátıjeni aıtqym keledi. Birinshisi, meniń óleńderim eston tiline aýdarylyp basyldy. Ekinshisi, men qazaq aqynynyń óleńin qytaıshaǵa da, aǵylshynshaǵa da aýdaryp, Qytaıda jarııaladym.
* * *
Sol festıvalde jolyqtyrǵan kóp aqynnyń túri, aty esimde qalǵan. Tek bir aqyn ǵana esimde saqtalmapty. Ol qazaq aqyny – Ardaq Nurǵazy bolatyn. Tek eki jyldan keıin elektrondy poshta arqyly habarlasyp, jeti jyldan keıin ǵana sol festıvalde birge bolǵanymyzdy eske saldy.
Ardaqtyń alǵashqy men aýdarǵan bes óleńi Cordite Poetry Review ádebı-onlaın jýrnalynda jaryq kórdi. Eki tildi formatta, qytaıshasy men aǵylshynshasy qatar turdy. Maǵan Ardaqtyń poezııasyndaǵy obraz baılyǵy, kórkemdigi jáne tańǵalarlyq metaforalary unaıdy. Onyń óleńderinde aıqyn jáne jasyrynyp jatqan syrlary kóp.
* * *
Ýaqyt óte kele Baqytjan Qanapııanovpen tanystym. Onyń ózinen buryn poezııasyna, ómirine qanyqqan edim. Jas kúninde bokspen shuǵyldanyp, eki ret Qazaqstan chempıony bolypty. Biraq ol óleń jazǵanda boksshyǵa uqsamaıdy. Názik jáne salmaqty jyrlar jazady.
* * *
Meniń aýdarmammen onyń jeti óleńi «Shılın» (№ 4, 2016) jýrnalynda jaryq kórdi. Bir jyldan soń segiz óleńin eki tilge aýdaryp, «Shıı-vensıý» jýrnalynda basyldy. Baqytjannyń óleńderinde tarıhı aýyr muń, bálkim, salmaq, absýrdtyq sezim bar. Tirshiliktegi oıy adam janyn erekshe tolqytady. Onyń óleńderin qytaısha oqyǵanda qazaq rýhy beıne bir kóz aldyma atqyp shyqqandaı bolady.
* * *
Eki aqynnyń óleńin qytaı, aǵylshyn tiline aýdarǵan eldiń astanasyna keldim. Osy eldi, jerdi kórýge erekshe yntyǵyp, asyǵyp kelgenimdi jasyrmaımyn. Bálkim, osy «Aq ordaly Astanam» festıvalinen soń kóptegen qazaq aqyndarymen tyǵyz shyǵarmashylyq qarym-qatynas jasaıtyn shyǵarmyn.
Kelgenime, kórgenime, bilgenime qýanyshtymyn.
Oýıang Iý, aqyn, jazýshy, aýdarmashy (Aýstralııa)
Aýdarǵan
Bilim ARYQBAI