Alamanǵa at qosqan at tóbelindeı malsaq qaýymnyń kóńili kúpti edi. Úkilegen júırikteriniń qarym-qaýmetiniń qanshalyqty ekendigin bilgendikten be, dámelisi az da, dúrmekke dyrdý qosqandary basym.
Janary otty, aýyzdyǵyn shaınap, jer tanabyn qýyrǵaly turǵan shyn tulpardyń qarasy saýsaqpen sanarlyq. Esesine, qaryndary qampaıyp, sheńbirek atqan mojantopaılary mol. Alǵashqy aınalym bastalǵanda-aq saýyry, omyraýy aq kóbikke malynǵan, tapyraqtaǵan jeti-segizi jarys jolynan shyǵyp qaldy. Ekinshi aınalymda da barlyqqandarynyń qaramy edáýir. Sońǵy úshinshi aınalymda eren júırikter ǵana shoqtaı ekshelip qaldy. Shabystan góri tepeńdegen jortaqqa taıaý, qara jelistiń az-aq aldyndaǵy ekpinmen tońqańdaǵan talaı jylqy kórermenge kúlki boldy. Negizinde, kúlki bolǵan qaıran da qaıran qasıetti jylqy emes, jaratýsyz, bapsyz, qoltyǵy sógilip shaba almaıtyn tuqymy azǵan tuǵyrdy báıgege qosqan at ıeleri edi.
Iá, shynynda at jaratý ózgeshe óner. Ilki zamanda jalpaq jonnyń qabyrǵasyn qaıystyrǵan úıir-úıir jylqynyń ishinen bolashaq júırik shyǵar tulpardy qulyn kezinen-aq qapysyz tanyp, baptaǵan. Árıne kez kelgen qulynnan júırik shyqpaıtyndyǵy belgili. Áýeli tuqymyna qarap baǵalasa kerek. Sodan soń tuqymy táýir qulyndy mápelep kútken. Úıirge kóp qospaǵan, sebebi jylqy úıezdep turǵan kezde irileri usaǵyn teýip mertiktirýi de múmkin. Taı kúninde báıgege qosyp synaǵan. Qunan shyqqanda qoltyǵyn jazdyryp, qunan báıgege qosqan. Jylqy jaıyn jaqsy biletin kánigi atbegiler muny jer tanytý dep atasa kerek. Dónenin de pishtirip, jaılaýǵa bos qoıa bergen. Besti shyqqanda qolǵa ustap, qara jarystarǵa qosqan. Bul talapty burynǵylar shań kórsetý dep ataǵan.
At jalyn tartyp mingeli jylqy baqqan, jylqy jaıyn jaqsy biletin Jetpis Bektemirov aqsaqal bylaı deıdi:
– Kónekóz qarııalardan estýimizge qaraǵanda, ári ózimizdiń azdy-kópti tájirıbemizge súıenip aıtatyn bolsaq, júırik baptaý jyl boıy jalǵasyp otyratyn, orta jolda úzip tastaýǵa bolmaıtyn óner. Keshegi keńes zamanynda el nazary tehnıkaǵa aýyp ketti de, jylqyǵa eshkim kóńil bólgen joq. Sodan soń san ǵasyr boıy jalǵasyp kele jatqan ata dástúri umyt boldy. Shynymen júırigińdi jyl on eki aı boıy kózińnen tasa qylýǵa bolmaıdy. Bir ret babyn buzyp alsań, qaıtadan babyna keltirý qıynnyń qıyny.
Asylynda teri alynǵan at pen teri alynbaǵan attyń ekeýi eki túrli bolmaq. Teri alynǵan júıriktiń denesi qurǵaq, kóńildi, taza turady. Tipti jylqy jaıyn jaqsy biletin jamaǵat qylquıryqtynyń «men báıgege daıynmyn» degen ısharasyn uqqandaı bolady. Demalysy qalypty, tynysy da keń. Al, jaratylmaǵan at quddy uıqysy qanbaǵan adamdaı maýjyrap, áldene jetpeı turady.
Atty kúshine qarap sýytý kerek. «Alýan-alýan júırik bar, áline qaraı shabady» demekshi, alys qashyqtyqqa, jaqynǵa shabatyn at bar. Báıge jolynyń qashyqtyǵyna oraı at baptalmaq. Al baptaý ádisi ártúrli. Eger tilin túsinip baptaı almasań, júıriktiń baǵy taıady. Báıgege qosatyn atty durys jemdegen lázim. Bıdaı aýyr, arpa da jeńil emes. Eń durysy, suly. Shóptiń ishinde jońyshqa. Atbegilerdiń burynǵy tájirıbesin súzsek, jońyshqa men suly jylqyǵa taptyrmaıtyn tamaq. Jemniń qysqy mólsheri men jazǵy mólsheri birdeı emes. Qaqaǵan qysta bes kılo jem berseń, jazdyń qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyǵynda úsh kılo molynan jetip jatyr. Odan asyp ketse, at aýyrlaıdy. Qazir jasyratyny joq, báıge atyn bıdaımen jemdep qosatyndar da bar. Bul júırikti qurtý. Bıdaımen jemdegen soń aıaǵyna jem túsip, túkke jaramaı qalady.
At jaıyn bilemin deıtinderdiń aıtýynsha, jyl saıyn báıgege qosylyp daǵdylanǵan esti janýar jaz shyǵysymen ózin-ózi jaratady eken. Kókti taldap jep, sýdy talǵap ishedi. Úıirdegi jaraǵan júıriktiń bir belgisi mańdaıyn kúnge qaratyp, kúndi baǵýmen bolatyndyǵy. Jitikóz jaraǵan júıriktiń tańsáride shyǵysqa, tal túste ońtústikke, kún uıasyna batarda batysqa qarap mańdaıyn kúnge súıgizip turatynyn ańǵarar edi. At baptaýdyń taǵy bir qupııasy jylqynyń minezine baılanysty. Sabyrly attardy babyna keltirý qıyn. Esesine minezi jeńil jylqylardyń terin alý da, babyn tabý da ońaıyraq. At baptaý, júırik jaratý – jas sábıdi baqqandaı eresen eptilikti, aıryqsha náziktikti talap etetin beıneti besbatpan jumys. Sol beınetke tózý úshin atjandy, bylaısha aıtqanda, temirdeı tózimdi bolýyń kerek.
Qazirgi kúni jylqynyń eń jaqsysy aǵylshyn tuqymdas jylqylar degen pikir qalyptasqan. Aǵylshyn jylqysynyń jaqsy ekendigin eshkim de joqqa shyǵarmaıdy. Rasynda da, myqty jylqy. Túrikpenniń aqaltekesi de jaqyn qashyqtyqqa atqan oqtaı zýlaıdy. Al qazaq jylqysynyń minezi, baby olarǵa qaraǵanda múlde bólek. Olaı bolatyndyǵy, qazaq jylqysy únemi tabıǵat aıasynda, keń dalada júrgendikten.
Alamanda at baǵynyń janýy shabandozǵa da baılanysty. Báıge jolynda júıriktiń kúshin únemdep, tildese bilý ózgeshe óner. Qustaı ushyp bara jatqan júıriktiń shabysyn retteý tek tájirıbemen ǵana qalyptasatyn mashyq. Keıbir balalar at ústinde erkin otyra almaıdy, qorqady. Attyń shabysyna shydamaıdy. Al endi bir shabandozdar astyndaǵy attyń sharshaǵanyna, shaldyqqanyna qaramaı, dalaqtap shaba beredi. Aqyr sońynda báıgege qosqan atty túkke jaratpaı tastaıdy. Sondyqtan kóp jaı báıge atyna mingen balaǵa baılanysty. Atpen birge shabandozdy da daıyndaǵan lázim.
– Júırik jylqynyń jaratylysyn talaı danalar sıpattap jazyp ketken. Sol murany ekshep qarasań, bárine ortaq bir sıpat bar, – deıdi Balýan Sholaq atyndaǵy Kókshetaý balalar men jasóspirimder ulttyq sport mektebiniń ádiskeri Oralbek Qaısanov, – júıriktiń basy qý bas, etsiz bolý kerek. Qamys qulaq, bota kóz, denesiniń meılinshe tórtpaq bolǵany jón. Quıryq-jaly suıyq kelse tipti jaqsy. Qabyrǵaly, keýdeli, shoqtyǵynyń bıik bolýy júıriktiń minsiz sıpaty. Erterekte at syryn biletinder osyndaı turqy bar at qashsa jetkizbeıdi, qýsa qutqarmaıdy dep baǵalaǵan. Negizinde júırik attyń baqaıy óte uzyn bolmaýy abzal. Baqaıy dep aq súıegin aıtamyz ǵoı. Aq súıegi uzyn attar aıaqtan tez qalady. Al baqaıy shymyr, qysqa júırikter shabysqa shydamdy keledi. At qaryndy, qabyrǵaly bolsa, tipti jaqsy. Qazirgi kúni keıbireýler qamaý terin alamyz dep monshaǵa da salyp júr. Bizdińshe, ol durys emes. Negizi júırik atty bir qalypty ustaǵan jón. Jilik maıyn úzbese áldi bolady.
Ilki zamannan beri qazaq pen jylqy egiz uǵymǵa aınalyp ketken. Osy oraıdaǵy dástúr sabaqtastyǵy – halyqtyń asyl murasy. Kóne ǵasyrlar qoınaýynan jetken baǵa jetpes qazyna túptep kelgende, ult pen urpaqtyń rýhanı jady dese de bolarlyq. Ata-babadan qalǵan salt-dástúrimizdi tanyp, ádet-ǵurpymyzdy ulyqtaý biz úshin mindet.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy