Baqytjan Momyshuly qysy-jazy temekisin balkonǵa shyǵyp tartatyn. Gogol kóshesi jaqtaǵy balkonymyz týra aıaldamaǵa qaraıtyndyqtan tanystar qol bulǵap amandasyp jatady. Bákeń shylymyn asyqpaı shegip, aıaldamadaǵy kelip-ketip jatqan jurtqa nazaryn salyp turatyn. Keıde oqys oılar, jańa ıdeıalar sol balkonda turǵanda týyndap ta ketýshi edi. Bir joly ádettegiden uzaǵyraq turyp qalǵan soń, salqyn tıip qalmasyn dep mazasyzdanyp men de balkonǵa shyqtym.
– Ákesi-aý, nege sonsha dalaǵa telmirip tursyń, sýyqtap qalasyń ǵoı, úıge kirseńshi, – dedim. – Neǵyp turýshy edim, qyzdardyń aıaǵyna qarap turmyn, – deıdi. – Áı, Báke-aı, sen aıaǵyna qyzyǵatyn talshybyqtaı buralǵan, taljibekteı taralǵan qyz kórip turǵam joq, óńkeı tyrtıǵan, shalbar kıgen erkekshoralar, –dedim.
– Qaıteıin endi, soǵan da qanaǵat etken men baıǵustiki tek kózqýanysh qoı, – dedi músápirsip. Sen naǵyz Don Jýansyń, biraq zaochnık Don Jýansyń, –dedim qarap turmaı. – Záke, abaıla! Zaochnıkter de sessııaǵa barady, – dedi álginde ǵana múláıimsip turǵan Bákeń dúr silkinip.
* * *
Qazaq halqynyń aıaýly qyzy Shámsha Berkimbaeva men Baqytjan birin-biri erekshe ardaqtap, baýyr-qaryndastyq qatynasqa qylaý túsirmegen syılas jandar edi. Shámsha Bákeńniń «Synovıa velıkogo volka» degen kitabyn oqyp shyqqan soń alǵan áserin aıta kelip: – Baqyt, sen óte aqyldysyń, biraq sony jasyryp barlyq keremet oılaryńdy keıipkerlerińniń aýzyna salasyń, óziń tasada kórinbeýge tyrysasyń. Myna kitabyńdaǵy obrazy somdalǵan adamdardyń iri tulǵalyq dárejege kóterilgeni – seniń myqtylyǵyń! – dep baýyryn aspandatyp jatyr.
Maqtaý sózge, qolpashtaǵanǵa ózinen-ózi yńǵaısyzdanyp, qysylyp qalatyn ádetimen qaryndasynyń sózin bólip: – Shámen-aý (erkeletip osylaı ataıtyn), meni «aqyldy-aqyldy» deısiń, aqyldy bolsam Zeınepke úılener me edim? – dep sózdi men jaqqa bura saldy.
* * * Kishi nemeremiz Madııar: «Áje, áje!» – dep moınymnan qushaqtap, betimnen súıip jatyr. – Bul úıde meni Madııar ǵana osylaı jaqsy kóredi, – dedim júregim eljirep. – Ájesi-aý, ol áli kishkentaı ǵoı, – degeni atasy maǵan qarap.
Zeınep AHMETOVA
ALMATY
Jaman ıttiń aty...Onyń aty «Baýyrjan» Batyr bolsyn dep qoıǵan. Myqty bolsyn daýyldan, Ot pen sýǵa bet qoıǵan. Biraq endi sol bala, Atyna saı bolmady. Ustatpaı júr qolǵa da, «Atqan oǵy» ońbady. Orysshasyn orǵytyp, Qazaqshany qaqpady. Talaı qyzdy qor tutyp, «Túngi klýb» baqqany. Dosty jaýǵa qaldyrdy, Qoıan júrek úrgelek. Jumysta joq qańǵyrdy, Minez-qulqy bir bólek. «Oqımyn da shetelde Bir mamandyq alam» dep Lań saldy bekerge, «Negr qyzben qalam» dep. Al ákesi artynan, Alyp keldi shyryldap. О́zgermepti qalpynan, Baıaǵysha shybyndap. «Bankır» bolý armany, Sanaǵysh-aq aqshany. Maıysyp tur barmaǵy, Qalamaıdy basqany. «Baýyrjandy kim?» – deseń, Keýdesin kep urady. «Durys emes bul deseń», Qystyrmaıdy qulaǵy. «Aıfon» menen «ınternet» Aınalyp tur «týysqa». Bir dókeıdi ıkemdep, Júrgizgen-di jumysqa. Mine osylaı «batyryń» Ata-anaǵa júk artty. Aýrý qylyp aqyryn, Júıkelerin juqartty. «Bar degenin istep em, Osy jalǵyz balanyń. Men ǵoı barmaq tistegen, Shaıqalyp tur shalabym...» Dep ákesi kúrsinip, Bar baılyǵyn taýysqan. Ala-qula tirshilik, Ýaıymǵa aýysqan.
* * *
Qashan keler aqylǵa Bul zamannyń «noıany». «Jaman ıttiń atyn da Bóribasar» dep qoıady.
Ázirbaıjan QONARBAEV Mańǵystaý oblysy
Tikenek sózBireýdiń syryn saqtap, eshkimge tis jarmaýdy úırenem degenshe tisi de túsip bitedi eken ǵoı. Qyzyq, osy ómirde adal bolyp, ǵumyrdan kirshiksiz ótip kóz jumý úshin qansha qarajatty jymqyrǵan durys bolar eken – á?!
Jumysta bastyqtyń tapsyrmasyn jaqsy oryndaıtyn bolsań, ol úshin alatyn syıyń – odan da kóp tapsyrmalar... Áıel degen álsiz de qorǵansyz jaratylys. Iá, solaı... biraq onyń quryǵynan birde bir erkek qutyla almaıdy.
Men de bir top qursamQazaq degen óte daryndy, talantty halyq qoı. Ásirese, bizdiń aýyldyń adamdaryn aıtsańshy. Aýyldyń irgesinen aǵyp jatqan Qýsaq ózeniniń bir qasıeti bar ma, joq álde Ańqoımastyń ańǵarynan soqqan jeldiń keremeti bar ma, kim bilgen, áıteýir bizdiń aýyldyń adamdary shetinen ánshi. Burynǵy ókimet tarap ketken kezde alyp qalǵan jer telimderiniń telim-telimi shyǵyp, alabota men qaraqýraı basyp qaraýsyz qalǵanyna birde biriniń murty qısaımaıdy. Sebebi báriniń de án aıtýǵa mashyqtanyp, kúnine eki, úsh ret repetısııa jasaýdan qoly bosaǵan emes. Onyń ústine árqaısysy jeke-dara baryldamaı, daryldamaı, úsh-tórtten birigip ánshiler tobyn quryp alǵan. Toptasyp án salý degenińiz bireýiniń daýysy shıqyldap, úni úńgirden shyqqandaı «úńireıip» án áýenin qajetti bıikke kótere almaı bara jatsa, ekinshisi nemese úshinshisi qosyla ketip, jymyn bildirmeı jiberýge taptyrmaıtyn ádis-aıla eken. Mysaly, ózen jaǵasyna jaqyn jerge ornalasqan uzyn kósheniń ónerpazdarynan quralǵan «Qýsaq» tobynyń ánshilerin alaıyq. Bolashaǵynan kóp úmit kúttiretin aıtýly da azýly topqa aınalyp kele jatyr. Nege deseńiz, olarǵa Qýsaq ózeniniń boıyna salynǵan sý dıirmeni bar Demesin degen myqty demeýshi tabylǵan. «Toqpaǵy myqty bolsa – kıiz qazyq ta jerge kiredi» degendeı, demeýshisi myqty bolǵan soń aýyl, aýdan kólemindegi «toı», «shoý» degenderińiz «Qýsaqtyń» ánshilerinsiz ótken emes, ótpeıdi de!
Al endi ortalyq kósheniń tórt-bes ánqumar «qýlarynan» quralǵan «Qursaı» tobynyń da jetistikteri aýyz toltyryp aıtýǵa turarlyqtaı. Demeýshisi – Tekeli qalasynyń jaıma bazaryn aınalsoqtap shyqpaıtyn, ne birdeńe satyp, ne satyp alyp júrgeni belgisiz Tursyn-Álı degen apaıtós. Arǵy kóshede – «Ańqoımas» toby bar. Oǵan judyryǵy jýan Omar degen quj qara ıelik etedi. Tómengi kóshedegi «Mur-Tur» tobyna aýyldaǵy jalǵyz dúkenniń ıesi, erli-zaıypty Muratbek pen Turataı demeýshi ekeni toptyń atynan-aq kórinip tur. Tuıyq kóshedegi «Áktas» tobynyń «ánshilerine» qara tasty órtep, áktas shyǵaratyn eki peshi bar Qabyltaı atty alpaýyt kerek jerinde «kúıdirip», kerek dese «jandyryp» alýǵa daıyn turatyn demeýshi ekenin aıtpasaq ta bolar edi. Sonymen, bizdiń aýylda ánshiler toby kóp te, aıtylar án men ánniń mátini jetispeı jatady. Sondyqtan da ár ánniń mátininen bir-bir jol alyp, áne bir ánniń áýenine salyp: «Mahabbattyń qudiret kúshi áldılep, Shashyna aq bantık baılaǵan. Dostar, dostar, júrsiń qaıda, Shattyq ómir, qyzý eńbek qaınaǵan» dep, eki kózin jumyp alyp soǵa beredi. Sazger-kompozıtor degenińiz bizdiń aýylda bolǵan emes. Azdap dombyra tyńqyldatyp júrgen bir bala bar edi, «nota úırenýim kerek» dep Júrgenovke oqýǵa ketken júgermek, sol ketkennen mol ketti. Án joǵy óz aldyna, qolda bar ándi tyńdaıtyn qulaq ta joq qoı bizde.
Aýyldyń eski monshasynan «estrada» jasap alyp, kúnara konsert qoıyp jatatyn ánshiler, ózderi aıtady, ózderi tyńdaıdy... Jýan judyryq Omardyń ornatqan «tártibimen» ár toptyń án salý reti mynadaı: «Qyzyl órik» ánin aıtýǵa ábden mashyqtanyp alǵan «Qýsaq» tobynyń jeke daýystaǵy ataqty ánshisine «Áktas» tobynyń bir-eki, «Mur-Tur» tobynyń bir-eki ánshisi qosylyp, sahnaǵa qosaqtalyp shyǵady da jarysa jamyraı jóneledi. Sebebi báriniń de toı bazardyń hıt áni – «Qyzyl órikti» aıtqysy keledi... «Ańqoımas» tobynyń betke ustar ánshisi Áýelbek: «Aýyrmaıdy júrek...» dep, bir ándi áýelete jónelse, sahnada qatar turǵan «Qursaı» tobynyń músheleri: «...aýyrmaıd-yyy...» dep yńyrsı ilip ala jóneledi. Iá-á!.. Bizdiń aýylda sıyr saýylmaıdy... Oǵan bola, aýyl turǵyndarynyń «júregi aýyrmaıdy»... Toı bolsa boldy...
Áıgili satırık Ospanhan aǵamyz aıtqandaı: – «Eı, qymbatty dosym, – dedi, – Úshtiktiń biri bolyp qosyl! – dedi. Búlkildep tursa kómeıim, Maqul! – demeı, ne deıin», degenniń keri kep, ánshilerimizdiń án aıtqysy kep, «kómeıleri búlkildep» turǵan soń ne joryq, úsheýi, beseýi birigip, bir ánniń «baǵyn» ashady, kádimgi shampannyń «tyǵynyn» ashqandaı... Bizdiń aýylda qurylǵan «toptardyń» rýhanı ustazy da, tálim alar tárbıeshisi de sol teledıdar ǵoı... Teledıdarda qaptap júrgen qazaqtyń «juldyz» ánshileriniń shyrqaıtyny – qyrǵyz ánderi men ózbek aǵaıyndardyń maqam, yrǵaqtary...
Budan bir ǵasyr buryn: «Búkil qazaq dalasy án salyp turǵandaı!» dep bir sheteldik saıahatshy qatty tamsanǵan eken... Búgingi kúni án salýmen kimdi tańǵaldyrasyń? Qaıta kerisinshe, egerde qazaqtar bir kún, bir saǵat án aıtpaı, toı toılamaı, jańadan taǵy da bir top qurylmaı qalsa, «Oıpyraı-á, bul qazaqtarǵa ne bop qaldy, neǵyp ándetpeı qaldy?!» – dep elegizip, eleńdeı bastaıtyn halge jettik emes pe? Bizde, qazaqtyń shoý-estradasynda halyq ánderin óńdep, bir shýmaǵyn memlekettik tilde, bir shýmaǵyn resmı tilde, endi bir shýmaǵyn halyqaralyq qatynas tilinde shyrqaıtyn ánshiler «toby» joqtyń qasy dese de bolǵandaı... Myna men, qudaı qalasa, aýylda sondaı bir jańa aǵymdaǵy ánshiler tobyn quryp, shoý-bıznespen aınalyspaq oıym bar. Sondyqtan da qurmetti baýyrym, «Qyran» tobynyń «hıtynda» aıtylatyndaı bizden onsha «Alystama». Kelistik pe?.. Shoýymyz shoýǵa ulassyn, aǵaıyn!
Qydyr BAIDÚISENOV
Almaty oblysy, Tekeli qalasy