Baıanaýyl, Qyzyltaý,
Abyraly, Shyńǵystaý,
Qozy Mańyraq, qoı Mańyraq,
Arasy tolǵan kóp qalmaq.
Qalmaqty qýyp qashyrdyq,
Qara Ertisten ótkizip,
Altaı taýdan asyrdyq.
Aq Sháýlige qos tigip,
Aýyr qol jınap aldyrdyq,
Qalmaqqa oıran saldyrdyq.
Qabanbaı men Bógenbaı,
Arǵyn menen Naımanǵa
Qonys qylyp qaldyrdyq.
Ataqty Úmbeteı jyraý Bógenbaı batyrǵa arnaǵan madaq jyrynda Abyralyny da jyrǵa qosady. Munyń ózi shejireli, sherli ólke Abyraly tarıhynyń áride jatqanyn anyq ańǵartsa kerek.
27 jyldan keıin jańǵyrǵan baǵdartasBıyl elimizde kóptegen aýdandar irge kótergenderine 90 jyl tolǵan mereıtoılaryn atap ótip jatqany belgili. 1928 jyly ózge de aýdandarmen qatar Abyraly aýdany da qurylyp, Qarqaraly ýezine qarasty 9 bolystyń (Temirshi, Abyraly, Aqbota, Bórili, Degeleń, Qý, Sartaý, Arqalyq, Edireı) quramyna engeni, sol kezdegi turǵyndar sany 51 myń adam bolǵany tarıhı derekterden málim. 1930 jyly Qý, Sartaý, Arqalyq jáne Edireı bolystary aýdannan bólinip, Qý aýdany uıymdastyrylǵan-dy. 1947 jyly KSRO basshylyǵynyń qupııa buıryǵymen Abyraly aýmaǵyna áskerı polıgon ornalastyrylyp, aýdannyń 445 myń gektar jeri áskerılerdiń qaramaǵyna berilip, 1949 jyly 29 tamyzda tuńǵysh atom bombasy synaqtan ótkizilgen edi.
Bárinen de sumdyǵy, 1953 jyly 12 tamyzda alǵashqy sýtegi bombasy jer ústinde, aýada jaryldy. Jalpy, 1949-1991 jyldar aralyǵynda Semeı polıgonynda 470 jarylys (onyń 87-si aýada, 26-sy jer betinde, qalǵandary jer astynda) jasalypty. Zardaby asa joıqyn sýtegi bombasy jarylǵannan keıin, ıaǵnı 1954 jyly Abyralynyń Degeleń men Myrjyq atyrabyndaǵy sharýashylyqtary Abaı men Jarma aýdandaryna kóshirilip, 1955 jyly 22 qańtarda aýdan taratylyp, aýdannyń kóp bóligi Qaraǵandy oblysynyń Egindibulaq jáne Qarqaraly aýdandaryna berilip, aýdan ortalyǵy – Qaınar eldi mekenderimen birge Abaı aýdanyna qosylǵan bolatyn. Arada jyljyp 35 jyl ótkennen keıin, 1990 jyly 16 jeltoqsanda Abyraly aýdany qaıta eńse tiktep, 1997 jyly qaıtadan jabylǵan edi. Búginde Semeı qalasyna qaraıtyn Abyraly óńiriniń aýdan bolyp qurylý tarıhy qysqasha osyndaı.
Abyraly – aqyndar men batyrlardyń, ǵalymdar men ónerpazdardyń eli. Áriden tartsaq, qobyzǵa ún qosqan ataqty Janaq aqyn, eldiń shetin jaýdan qorǵaǵan Áli, Shyńqoja, Qalybaı, Oral, Altaı, Maıly, Japalaq, Oljashy batyrlar, beriden qaıyrsaq, áıgili ánshi Ámire Qashaýbaev, Bıbigúl Tólegenova, alash qaıratkerleri Halel Ǵabbasov, Mánan Turǵanbaev, tilshi-ǵalym Ahmedı Ysqaqov, kórnekti fızık Jabaǵy Tákibaev, general-leıtenant Shyraqbek Qabylbaev, qarjyger Rymbek Baıseıitov, ǵalym Rymǵalı Nurǵalı, aryndy aqyn Tóleýjan Ysmaıylov, Káshaf Týǵanbaev, jazýshy Saparǵalı Begalın osy kıeli topyraqta dúnıe esigin ashqany barshaǵa aıan.
Osyndaı shoǵyrly talanttardy týdyrǵan Abyraly óńiriniń 90 jyldyq mereıtoıyna oraı birqatar taǵylymdy sharalar uıymdastyryldy. Mereıtoılyq sharalar legi «Semeı-Qaınar» tas jolynda, Shaǵan ózeniniń boıynda ornalasqan Abyraly óńiriniń terrıtorııasy bastalatyn jerdi anyqtaıtyn baǵdar-belgi tastyń jańartylǵan nusqasynyń ashylý saltanatynan bastaldy. «Abyraly óńiri» dep latyn qarpinde jazylǵan, alystan menmundalap kózge túsetin bıiktigi 7 metrlik týyndyny qaınarlyq sýretshi Talǵat Álibaev jasap shyǵypty. Belgi tastyń bir ereksheligi, gabro tasqa 1928-1954 jyldardaǵy Abyraly aýdanynyń kartasy men sol kezdegi, búginde umytyla bastaǵan jer-sý attarynyń qashalyp jazylǵandyǵy. «Bul taqtatasqa óskeleń urpaq bilip júrsin dep polıgon zardabynan joıylyp ketken, synaq polıgony jerinde qalyp qoıǵan ata-babalarymyzdyń shuraıly qonystaryn, jer-sý, ózen-kólderdiń ataýlaryn jazdyq. Kezinde qalyń el jaılaǵan aýyldardyń ornynda qazir úıindi ǵana jatyr. Taqtatastaǵy «Eski jol» degen jazýǵa nazar aýdarsańyzdar, Tasbasqan, Taılan, Eńbektes, Uzynbulaq degen eldi meken attaryn kóresizder. «Eski jol» buryn tóte jol bolǵan. Bizdiń ákelerimiz, atalarymyz osy jolmen kire tartyp, osy jolmen júrgen. Osy jolda mańdaıynyń teri, tabanynyń izi qalǵan. Mine, Degeleń taýy. Myna jerden 60 shaqyrym. Jarylystyń bári osy taýda júrgizilgen. Jalpy sol kezderi Abyraly aýdanynyń jer kólemi 1 mıllıon 617 myń gektar bolǵan eken», - deıdi taqtatasty jurtshylyqqa tanystyrǵan «Abyraly-Degeleń» qoǵamdyq qory dırektorynyń keńesshisi Súleımen Medeýov.
Shyraqbek Qabylbaev – Qaınar tórindeBıyl – qylyshynan qan tamǵan Keńes zamanynda eki márte Qazaq KSR-iniń Ishki ister mınıstri bolǵan, qazaqtan shyqqan tuńǵysh mılısııa-generaly, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Shyraqbek Qabylbaevtyń dúnıege kelgenine 110 jyl. Qaınar aýylynyń irgesindegi Qarashoqy degen jerde ómir esigin ashqan bolashaq mınıstr 9 synyptan soń Semeıdegi pedagogıkalyq tehnıkýmda alash ardaqtylary Muhtar Áýezov pen Ábikeı Sátbaevtan dáris alady. Alaıda keıin baǵytyn basqa salaǵa buryp, Qazaq KSR Ishki ister ulttyq komıtetiniń basqarmasynda, Qazaq KSR Kompartııasynyń ortalyq komıtetinde ártúrli jaýapty qyzmetter atqaryp, 1954 jyly Qazaq KSR Ishki ister mınıstri bolyp taǵaıyndalady. Bul qyzmetke kelgennen soń oǵan áýeli ishki qyzmet polkovnıgi, 1955 jyldyń shilde aıynda general-maıor ataǵy beriledi.
Abyralynyń 90 jyldyq mereıtoıy aıasynda tulǵaǵa Qaınar aýylyndaǵy Mádenıet úıiniń aldyndaǵy Ámire Qashaýbaev, Tóleýjan Ysmaıylov, Saparǵalı Begalın, Rymbek Baıseıitovtiń keýde músinderi ornatylǵan alańqaıǵa bıýsti qoıyldy. Eskertkishtiń ashylý saltanatyna qoǵam qaıratkeriniń kózin kórip, tárbıesin alǵan úsh birdeı general (Rústem Qaıdarov - respýblıkalyq generaldar keńesiniń tóraǵasy, О́mirzaq Bolsambekov - Ishki ister organdary men ishki áskerler ardagerleri keńesiniń tóraǵasy, Temirhan Dýabekov - Pavlodar oblysy boıynsha Ishki ister organdary jáne Ulttyq ulan ardagerleri keńesiniń tóraǵasy) qatysyp, ustazdaryn tebirene eske alyp, tolqyp turyp estelik aıtty. «Búgin Qazaqstannyń 126 generaly úshin, elimiz úshin eleýli kún. Qasıetti topyraqta dúnıege kelip, qylyshynan qan tamǵan qoǵamda ult úshin aıanbaı eńbek etken qaıratker, qazaq uldarynyń arasynan shyqqan general-leıtenant Shyraqbek Qabylbaevtyń ómir jolyna mán bergen adam úlken ulaǵatty baıqaıdy. Jaýapty kezeńderde qalaı sheshim qabyldap, qalaı áreket etýdiń kesimdi úlgilerin kóredi. Ult janashyry Qazaqstan Kompartııasy ortalyq komıtetiniń hatshysy Jumabaı Shaıahmetovtiń kómekshisi bolyp ta jumys istedi.
Ol ýaqytta saıası qyzmetke ulttyq kadrlardy jumysqa alý joqtyń qasy edi. 1959 jyly Temirtaýdaǵy jumysshylardyń jappaı kóterilisi kezinde Shyraqbek Qabylbaev Ishki ister mınıstri qyzmetinde bolatyn. KSRO basshylyǵy ony jazyqsyz jazǵyryp, qyzmetinen shettetti. Naqtyraq aıtsaq, Shyraqbek aǵamyzǵa shúılikken Hrýshev edi. Alaıda jalǵan jalaǵa moıymaǵan qaıratker 1967 jyly Ishki ister mınıstri laýazymyna qaıta oralyp, 12 jyl boıy abyroımen atqarady. Ony qoıǵan L.Brejnev bolatyn. Shyraqbek Qabylbaev túrli laýazymdy qyzmetter atqarsa da ózi týyp-ósken jerin, sol jerdiń azamattaryn únemi qoldap-qoshtap júrdi. Ulttyq ónerdiń janashyryna aınaldy. Áıgili jazýshy Muhtar Áýezovtiń dombyrasyn saqtap, dástúrli ánshi Jánibek Kármenovti Abaı aýdanyna barǵanda kórip, ánin tyńdap, Almatyǵa aldyryp, Qazaq KSR-i Ishki ister mınıstrligi janyndaǵy ansamblge qabyldatyp, úsh bólmeli páter alyp bergeni sózimizge dálel. Búgin Sh.Qabylbaevtyń bıýstiniń ashylýyna kelip turǵan úsh general da sol kisiniń qol astynda jumys istedik. Toılaryńyz qutty bolsyn. Qasıetti Abyraly asqaqtaı bersin», - dedi óziniń quttyqtaý sózinde Rústem Qaıdarov.
Reti kelgende aıta keteıik, keýde músinniń avtory – sarjaldyq músinshi Ertis Tátıev.
Bes naýqandy bastan keshken óńirMereıtoılyq sharalar budan ári Qaınar aýylyndaǵy Mádenıet úıinde «Abyraly - Saryarqanyń kindigi» atty ǵylymı-tájirıbelik konferensııamen jalǵasty. Konferensııada Abyraly óńiriniń týmalary – jazýshy Medeý Sárseke, belgili tarıhshy-muraǵatshy Bolatbek Násenov, akademık Asqarbek Qusaıynov, aqyn, ǵalym Baýyrjan Jaqyp 42 jyl polıgonnan qasiret shekken aımaqtyń arǵy-bergi tarıhyna úńilip, qundy baıandamalar jasady. Taǵylymdy shara Abyraly óńiriniń 90 jyldyǵyn eleýsiz, eskerýsiz qaldyrmaı atap ótýge muryndyq bolǵan, «Semeı-Qaınar» tas jolyna qoıylǵan baǵdar-belgi tastyń jáne Shyraqbek Qabylbaevtyń keýde músininiń ashylýyna qarjylaı qoldaý kórsetken «Abyraly-Degeleń» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti, oblystyq máslıhattyń depýtaty Marat Qurmanbaıdyń quttyqtaý sózimen ashyldy. «Týǵan jerge týyńdy tik» dep dana halqymyz bekerge aıtpaǵan.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy shynymen de tolaǵaı isterge bastama boldy. Memleket basshysy atalǵan maqalada «Týǵan jerdiń árbir saıy men qyrqasy, taýy men ózeni tarıhtan syr shertedi. Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgimeler bar. Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tıis», - dep jazǵan edi. Olaı bolsa, ótken tarıhymyzdy tanyp-bilýde atqarar sharýa jeterlik. Ásirese, aldyńǵy tolqyn bizderdiń óskeleń urpaqqa mıras etip qaldyrar izimiz, úlgi-ónegemiz bolýy kerek. Ata-babadan qalǵan murany qasterleý – jastardyń paryzy. Bıyl ata-babalarymyzdyń izi qalǵan atamekenimiz - Abyraly aýdanynyń qurylǵanyna 90 jyl tolyp otyr. Sonaý 1928 jyly irgesi qalanǵan óńirdiń toıy - barshamyzǵa ortaq. Búgingi tańda elimizdiń jer-jerinde ár aýdannyń, aýyldyń qurylǵan kúnderi keńinen atalyp ótip, halyqtyq merekege aınalyp jatyr. Qazir Abyraly aýdany joq bolǵanymen, urpaqtar sabaqtastyǵy bar, osy óńirdiń týyn kóterip júrgen azamattary bar. Erteńge úmitpen qaraıtyn halyq tirshiligin jasap, el qatarly ómir súrýde», dedi M.Qurmanbaı.
Konferensııada eń birinshi bolyp sóz alǵan Medeý Sárseke Abyralynyń 1928 jyly aýdan bolyp qurylǵan kezdegi, keıingi ashtyq, odan sońǵy polıgon synaǵy zardaptaryna keńinen toqtaldy. «Abyraly 1928 jyly aýdan bolyp qurylǵan kezde 28 myń 811 adam bolǵan eken. Odan keıin kolhozdastyrý boldy, 32 jylǵy ashtyq, halyq jaýlaryn izdeý naýqany bastaldy. Sonyń kesirinen 1939-1940 jyldary aýdanda nebary 4 myńǵa jeter-jetpes adam qalǵan. Ol halyq qaıda ketti? Meniń esebimshe, jaıaý-jalpyly Semeıge, Aıagózge, Qaraǵandyǵa shubyryp, jolshybaı ashtan ólip, qardyń astynda qalǵan. Solardyń kóp bolsa 5 prosenti Sibir óńirine jetip, artynan elge qaıtty. 41-de soǵys bastalyp, Abyralydan 1300-ge taıaý adam soǵysqa ketti. Onyń 830-y soǵystan qaıtpady. 1947 jyly bizdiń sorymyzǵa Degeleńge ásker keldi, 1949 jyly 29 tamyzda birinshi atom bombasy jasaldy. 1953 jyly sýtegi bombasy jaryldy. Mine, Abyralynyń bastan keshken 5 naýqany – osy», dedi jazýshy.
Reseı men elimizdiń qanshama muraǵattarynda qansha jylyn ótkizgen, 28 tom kitap shyǵarǵan, tek derekpen ǵana sóıleıtin tarıhshy, muraǵatshy Bolatbek Násenov «Sovet zamanynda qazaq kóp jaqsylyq kórgen joq. Sondyqtan men Sovet zamanyna deıingi patsha zamanyna, Abylaı han zamanyna kishkene sholý jasaıyn» dep Abyralynyń áridegi tarıhyna úńildi. «Abylaı han zamanynda qazaq halqy erkin turǵan. Salyq bolmaǵan. Halyq malyn ósirgen, óz erkimen ómir súrgen. Qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zaman deýge bolady. Patsha ókimetiniń alǵashqy 30-40 jylynda halyqtyń turmysy jaqsy bolǵan.
Al Abyralyǵa kelsek, qazaq jerindegi eń baı óńirdiń biri bolǵan. Mal jaǵynan da, jan jaǵynan da. Arhıvten mynadaı derekterdi taptym. Áýeli halyq sanyna toqtalaıyn. 1838 jyly Abyraly óńirindegi Jalyqpas bolysynda 640, Shanshar bolysynda 2468, Taraqty bolysynda 472, Baıbóri bolysynda 2080, Qaraýyl-Qambar bolysynda 2210 tútin bolǵan. Mal sanyna kelsek, Qaraýyl-Qambarda jylqy 9894, sıyr 4502, qoı 48 281, Taraqtyda jylqy 4256, sıyr 3141, qoı 27 895, Jalyqpasta jylqy 11 495, sıyr 5352, qoı 82 400, Baıbóride jylqy 28 111, sıyr 9913, qoı 155 841, Shansharda jylqy 50 356, sıyr 17 868, qoı 272 680 bolypty. Al Qarqaraly ýezinde jylqy 170 769, sıyr 101 776, qoı 1 mıllıon, 548 myń, Kókshetaý ýezinde jylqy 188 966, sıyr 112 762, qoı 307 995, Aqmola ýezinde jylqy 11384, sıyr 3914, qoı 31 993 bolǵan eken. Biraq 1856 jyldan bastap, mal sany eki-úsh esege azaıǵan», - deıdi tarıhshy.
Akademık Asqarbek Qusaıynov konferensııada bir márte ashylyp, eki márte jabylǵan Abyraly óńiriniń halqynyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterýge baılanysty Qaınar mektebin osydan 50 jyl buryn bitirgen túlekterdiń aıtqan usynysyn jetkizdi. «Biz azdap zertteý júrgizdik. Búgingi kúnde Abyraly óńirindegi 5 aýyldyq okrýgte (Qaraóleń, Abyraly, Alǵabas, Aqbulaq, Aınabulaq) 27 myńdaı qoı-eshki, 17 myńnan astam sıyr, 15 myńnan astam jylqy maly bar eken. Bizdiń aýyl mamandarymen birge jasaǵan esebimiz boıynsha joǵaryda aıtylǵan maldardan jyl boıy orta eseppen aı saıyn 20 tonna sút, 12 tonna et, 7 tonna qymyz óndirýge bolady.
Bul - Abyraly óńiriniń múmkindigi. Osy múmkindikti paıdalaný úshin kishirek sút zaýyty men shaǵyn et kombınaty salynýy kerek. Qaınarda kishirek sút zaýyty men shaǵyn et kombınaty salynatyn bolsa, halyqtyń mal basyn arttyrýǵa nıeti arta túser edi. Bul óz kezeginde Abyraly óńiriniń 5 okrýginde turatyn 3,5 myńnan asa halyqtyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsarýyna, jańa ınnovasııalyq tehnologııalardy paıdalanýyna, jas mamandar tartýlaryna, sonymen birge Kýrchatov, Semeı qalalary turǵyndaryn arzan, ekologııalyq taza et-sút ónimderimen qamtamasyz etýge múmkindik berer edi», - deıdi ǵalym.
Konferensııa barysynda Abyraly óńiriniń 90 jyldyǵyna oraı jaryq kórgen «Atyńnan aınalaıyn, Abyralym» atty kitaptyń tusaýkeser rásimi ótti. Almatydaǵy ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Ǵalymqaıyr Mutanovtyń redaktorlyǵymen, belgili aqyn, ǵalym Baýyrjan Jaqyptyń qurastyrýymen jaryq kórgen kitapta Abyraly atyrabynyń arǵy-bergi tarıhy, kórgen qasireti, dańqty tulǵalary jaıynda qundy málimetter mol. Kitap «Abyralynyń ertedegi tarıhy», «Abaı zamanyndaǵy Abyraly», «HH ǵasyrdyń alǵashqy shıregindegi Abyraly azamattary», «Kolhozdastyrý kezeńindegi zorlyq-zombylyqtar. Abyraly kóterilisi», «1939-1954 jyldardaǵy Abyraly aýdany», «Semeı polıgony. Qaınar qasireti», «Abyraly óńiri Táýelsizdik jyldarynda», «Abyralynyń abzal azamattary», «Abyraly óńiri týraly yqshamdalǵan ensıklopedııa», «Abyraly-Degeleń» qoǵamdyq qory» dep atalatyn 10 bólimnen turady.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Baýyrjan Jaqyp konferensııada QazUÝ rektory Ǵalymqaıyr Mutanov pen Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlettiń quttyqtaý hatyn jınalǵan jurtshylyqqa oqyp berip, sharany týǵan topyraǵy – Abyraly jaıyndaǵy jyr joldarymen túıindedi. Sonymen qatar shara sońynda «Abyraly-Degeleń» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti Marat Qurmanbaı bir top abyralylyqtarǵa áıgili ánshi Ámire Qashaýbaevtyń 130 jyldyǵy qurmetine shyǵarylǵan mereıtoılyq medaldardy tabys etti.
Konferensııa aıaqtalǵan soń Qaınar aýylyndaǵy meshitte Shyraqbek Qabylbaevtyń jáne Abyraly óńiriniń ómirden ótken azamattaryna qatym túsirilip, as berildi. Toqsan jyldyq toı aýyl syrtyndaǵy taý bókterinde taı, qunan, at jarysy, qoı kóterý, jaıaý jarys syndy ulttyq oıyndarmen jalǵasty.
TúıinKóńildi bir qynjyltqany – Abyraly óńiriniń 90 jyldyǵyna Semeı men О́skemenniń atqarýshy bılik ókilderiniń jóndi kóńil bólmegendigi. Oblys ortalyǵynyń atqaminerlerinen birde-bir adamdy kórmedik. Al Semeıdiń ákimi men onyń orynbasary Nadejda Sharova qalaǵa qarasty óńirdiń mereıtoıyna nege kelmegeni túsiniksiz. «Uıat bolmasyn» dedi me, áıteýir qalalyq Ishki saıasat bóliminiń basshysy Nurjan Esenjolovty Abyralyǵa jiberipti. Desek te soǵan qaramastan óńirdiń 90 jyldyǵy «Abyraly-Degeleń» qoǵamdyq qorynyń tikeleı qoldaýymen jáne jergilikti azamattardyń judyryqtaı jumylýynyń arqasynda joǵary deńgeıde ótti.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Semeı qalasy,
Qaınar aýyly
Sýretterdi túsirgen avtor