Qazaq detektıviniń atasy - Kemel Toqaev

О́ıtkeni ústem ult ókilderi bir buıdanyń jeteginde júrsek te shovınıstik kózqarasyn surapyl soǵysta da ózgertip, rýhanı jańǵyra qoımaǵan-dy. О́zge ulttyń soldattary el basyna túsken aýyrtpalyqty birge kóterisip, birge qaıǵy-qasiret shegip, tar jol, taıǵaq keship júrse de olardy adam sanatyna qospady. Soǵys qurbany dep qarady. Sóıtip qaıdaǵy qıyn barlaýǵa jumsap, ólmeseń – ómirem qal dep jat pı­ǵyl ustandy. Olardyń jumyr basyn qaterge tigip, jasaǵan kózsiz er­likterin de elemedi. Bunyń aq-qa­rasyn aıyryp, ashyp jazýǵa eshkimniń batyly jetpedi. Al jazýshy K.Toqaev soǵystyń osy bir shyndyǵyn shyrqyn buzbaı astarlap sheber sýretteı bilýimen erekshe kórindi. О́ıtkeni ol túlki qursaq bolyp jupyny tirlik keshse de dili shyraıly, tili shuraıly kezde ádebıetke kelgen edi. Sonyń áseri tımeı qalǵan joq, árıne. 

Sonyń nátıjesinde talantyn jyldar janyǵan tarlan jazýshy­ óziniń kúsh-qýatyna senip, ádebıet álemine buryn tosyn kóringen de­tektıv janryna túren salyp,­ irgesin bekitip, sapasyn asa joǵa­ry deńgeıge kótere bildi. Ras, tuń­ǵyshtyń joly qashanda aýyr bol­ǵan. Sonaý ashtyq jyldary áke-she­sheden erte aıyrylyp, taǵdyr taýqymetin kóp tartyp, kóz jasyna­ sýarylyp jetilgen ol qandaı jaǵ­daıda da jasyp, moıymady. Qa­raǵaıǵa qarsy bitken qaısar bu­taqtaı taǵdyryna qasqaıyp qar­sy júrdi. Muratyna jetpeı mu­qal­maýdy oılady. Ertede bir jetim aıtqan eken: «О́mir degen óksik qoı,­ óksip júrip óstik qoı» dep. Al túbit murty jańa tebindep shy­ǵyp, jıyrmaǵa tolar-tolmas kók órim balaýsa shaǵynda soǵysqa at­tanyp, nebir surapyl kúnderdi bas­tan ótkerip, qaıǵy jutqan saıyn­ qataıyp, óksik atqan saıyn ór­kesh­te­nip úırengen Kemel bul salada da óziniń kim ekenin, qandaı azamat tulǵa ekenin aıqyn kórsetti. Sóıtip ol shytyrman oqıǵaǵa qu­ry­lyp, ártúrli sheberlik úlgide shy­­naıy jazylǵan shoqtyqty ki­tap­tary jaryq kórgen saıyn qa­lyń­ qaýymnyń súıispenshiligine bó­le­nip, bıikten bıikke kóterile bergen... 

Ol, shyn máninde, tekti býynnyń bekzat bolmysyna kóleńke túsirmeı tereńnen tolǵaı biletin tegeýrindi ókili edi. Onyń qalam tartqan qaı týyndysy da tartymdy jazylyp, qoǵam nazaryn ózine aýdaryp, shy­ǵar­mashylyq álemi kemeldenip, shoq­tyqty kórinip turatyn boldy. Sol kezde búkil baspa isin bas­qar­ǵan Sherııazdan Eleýkenov Kemel Toqaevtyń 450 myń danamen taraǵan bir kitabyn tilge tıek ete oty­ryp: «Áýezov shyǵarmalary da mun­daı tırajben shyqpaǵan edi» degen edi.

K.Toqaevtyń sýretkerlik bıik deńgeıge kóterilip, shıyrshyq at­qan asa sheber úlgide jazǵan kó­lem­di týyndysynyń biri – «Soldat soǵysqa ketti» romany. Qanǵa bókken maıdan dalasy jan-jaqty sýrettelip, ara-arasynda soldat kúndeligimen tuzdyqtalyp oty­ratyn bul kólemdi týyndyny kó­kiregiń yza-kekke tolyp, qy­zynyp, burqanbaı oqý áste múm­kin emes. О́ıtkeni romannyń al­ǵash­qy betterinde: «Qyzyl vagon­dar jol boıyn tutas alyp samsap tur. Báriniń esigi aıqara ashylǵan. Qansha kisi kirse de apyr-topyr jutyp jiberetin túpsiz apan se­kildi» degen sýrettemeniń arǵy tuń­ǵıyq astarynda sumdyq bir syrdyń ushqyndap jatqanyn sezip, shybyn janyń shyrqyrap qoıa beredi. О́ıtpegende qaıtedi – qyzyl vagondar shoıyn joldyń boıymen syrǵyp júıtkigen kúıi soldattar­dy tıep alyp baryp, qandy qyrǵyn maıdan dalasyna – arany ashylǵan ajaldyń aýzyna topyrlatyp to­ǵytyp tastap ketip jatsa.

«Muhamed samolet quldılaı ber­­gende ishin tartyp, demin toq­tatyp turyp atyp qaldy. 

Bul onyń jaýǵa atqan alǵashqy oǵy edi... jaýǵa atqan alǵashqy oǵy­nyń daryǵanyn baıqady.Ushqysh bir sátke samoletti ıgere almaı bul­talańdap, shaıqalyp baryp shapshań kóterildi. Ushqysh ózin atqan nysanany anyq baıqaǵan sekildi. Yzalana shúıligip pýlemetten oqty boratyp ótti. Meıirmanov pen Muhamed te qatarlasa ústi-ús­tine atyp jiberdi. Ushqyshtyń jar­qyraǵan kózildirigin qan jýyp ketti. 

Muhamed ornynan atyp turyp:

– Jaraısyń, baýyrym! Samolet­ti atyp túsirdiń! Naǵyz batyrsyń! – dep dosyn qushaqtaı aldy. Jaý samoleti júgeri alańynan asyp ba­ryp tońqalań asty. Jalyn aralas qara tútin burq etip aspanǵa kóterildi. Vlasov júgeri arasynan qýana júgirip shyqty. 

– Joldastar, men jaý samoletin qırattym. Atyp túsirgen myna men! Men! – dep tumsyǵymen jer tireı tońqalań asqan samoletke moıyndaryn sozyp qarap qalǵan soldattardy jaǵalaı qushaqtap aıqaılap júr».

Biraq sol arada bunyń ras, óti­rigin tekserip, shyndyqqa kóz jet­kizýge eshkim umtylmady. Bári «sen naǵyz geroısyń!» dep Vla­sov­ty japa-tarmaǵaı dáripteýge kósh­ken. О́ıtkeni ol kezde bul sar­jaǵalardyń ótirigi de órge júzip, aıdyn asyryp turǵan.

Alaıda qursaǵynda jetilip týǵan Muhamed bul ádiletsizdikke k­ópe-kórineý tózbedi. «Malym – ja­nymnyń sadaǵasy, janym – arym­­nyń sadaǵasy» degen ata qa­­zaqtyń azamaty bolsam, buǵan qalaı shydaýym kerek dep shı­ryq­qan. Sol boıda ekeýiniń vıntov­ka­syn teksertip, shendilermen kóp yr­ǵasyp, aıtysyp-tartysyp, aqy­rynda jaý samoletin atyp túsirgen Meıirmanov ekenin dáleldep shyǵady.

«Má, qarańyz! – dep zatvoryn sart etkizip qaıyryp tastady. –Stvol taza, oq atylmaǵan. Al mynaý serjant Meıirmanovtyń vıntovkasy. Dáriniń izi de, ıisi de bar. Sonda Vlasov samoletti nesimen atyp qıratyp júr?».

«Týra aıtqan týǵanyna jaqpaı­dy» degen osy. Muhamedtiń ádil sózi onsyz da tóńireginen jaý iz­dep jalanyp júrgen Vlasovty kektendirmeı qoımaıdy. Ony onyń: «Sen svolochtyń kim ekenińdi endi bildim. Maıdan keń, biz áli kez­desemiz. Aıtpady deme, qan qaq­sa­tamyn! Zarlaısyń!» degen sózinen ańǵarý qıyn emes-ti.

Keıde ómirde adam aıtsa nanǵy­syz jaǵdaılar bolyp jatady. Jaý samoletin atyp túsirgen Meıir­ma­novqa túsinde bireý kelip: «28 oktıabrde ólesiń» deıdi. Bunyń shyn­dyǵyna kóz jetkizbek bolyp ony qaýipsiz jerge ońasha qamap, syrtynan kúzetedi. Alaıda Meıirmanov dál sol kúni jumbaq jaǵdaıda qaza tabady. Ol neden óldi, kim óltirdi – eshkim bilmeıdi. О́ıtkeni bul kezde soǵystyń ishinde taǵy bir maıdan astyrtyn júrip jatqan. 

Arada eki jyl ótkende bul maı­dannyń syry ashylǵan. Ashqan – komandovanıeniń erekshe tapsyrmasyn oryndaǵan Muhamed bolatyn. Sóıtip ol Polsha jerinde Lomda qalasynyń túbinde Meıirmanovty óltirgen Vlasovpen betpe-bet kezdesken edi.

Ras, soǵysta soldattar arasynda egesip, shekisip qalý sııaqty ártúrli keleńsiz jaıttar bolmaı turmaıdy. Biraq másele munda emes. Másele avtordyń el basyna ekitalaı kún týǵanda eki maıdanda da qatar soǵysyp, keıin jeńgen jaǵyna ońaı sytylyp shyǵyp ketýdi kózdegen Vlasov sııaqty satqyndardyń bet-perdesin ashyp, kórbiltelenbeı aıqyn kórsetýinde bolyp tur. Soǵys taqyrybyna buryn da talaı shyǵarma jazylǵan-dy. Alaıda solardyń birde-birinde álgindeı zymystandardyń ekijúzdiligi bulaı shyndyq turǵysynda bederli beınelenip, ashyq aıtylmaǵan edi.

Osy oraıda myna bir jaıtty eske sala ketkim keledi. Qaı taqyrypqa qalam tartsa da tereńnen tolǵap jazatyn Kemel Toqaev qazaq ádebıetinde buryn bolmaǵan detektıv janrynyń negizin qalap, kúsh-jigerin jumsap, tyń baǵyttyń sapasyn asa joǵary deńgeıge kóterip, sol janrdyń atasy atanǵan edi. Endi, mine, soǵystyń qaharly kúnderi keń qamtylyp, jan-jaqty sýrettelgen myna romany arqyly ol tyń baǵytqa taǵy da túren salyp, óz múddesin kózdep eki maıdanda da qatar soǵysqan ekijúzdi satqyndardyń bet-perdesin sypyryp, soıdaqtaǵan qandy izderin qoryqpaı ashyq jazǵan tuńǵysh avtor ekenin jáne kórsetti.

Zamana týdyrǵan uly tulǵa D.Qonaev el basqaryp turǵan ke­zinde ataman Dýtovtyń kózin qurtýǵa qatysqan chekısterdiń erligi men Oral qalasynda aq gvardııashylarǵa qarsy shaıqasqan jergilikti ha­lyq­tyń kúresin beıneleıtin fılmder túsirińder dep tilek bildirgen. Sóı­tip  bul eki fılmniń de sıýjetin ózi aıtyp bergen. Birinshi tapsyrmasy boıynsha kartına jedel túsirilip, «Atamannyń aqyry» degen atpen ekranǵa shyqty. Ekinshi kartınaǵa da qyrýar qarjy, kóp kúsh-qaırat jumsalyp, «Ýralsk v ogne» degen atpen tez túsirilip bitken edi, biraq joly bolmady. Fılmniń bas keıipkeri – Oral kazaktary armııasynyń qolbasshysy, general Tolstovtyń aǵylshyn tilshisine bergen suhbatynda: «Eslı mne prıshlos by vozvrashatsıa opıat v Rossııý, ıa by postavıl v ermıtaj skılet poslednego týzemsa (qazaqtardy aıtyp otyr) kak ýnıkalnyı pamıatnık dlıa potomstva» degen bir aýyz sózi kartınanyń baǵyn baılady. Generaldyń bul sandyraǵyn ádepkide fılmnen qıyp tastamaq ta boldy. Sonda da kartınanyń óne boıyna tilingen tas­padaı tartylyp órilgen álgindeı jat pıǵyl, sýyq kózqarastyń yzǵaryn báribir jumsarta almady. Bunyń ózi, túptep kelgende, fılmniń omaqasa qulaýyna ákep soqty. Al Dinmuhamed Qonaev áıgili akter, belgili rejısser Sháken Aımanovqa ıdeıasyn aıtyp túsirtken birinshi fılm ekranǵa shyqqan boıda baǵy janyp júre bergen. Biraq fılmde Qasymhan Chanyshev degen ómirde bolǵan adamnyń esimi ózgertilip, ataman Dýtovty óltirgen Qasymhan Shadııarov bolyp kórsetildi. Onyń ekrandaǵy tulǵasyn somdaǵan ataqty akter Asanáli Áshimov.

Bul jóninde jazýshy, Qazaqstan­nyń eńbek sińirgen qaıratkeri Kósemáli Sáttibaıuly bylaı dep qalam terbeıdi: «Jazýshy Kemel Toqaev arada on bir jyl ótkende, ıaǵnı, 1981 jyly «Jazýshy» bas­pasynan 49000 danamen shyqqan «Sońǵy soqqy» romanynda ataman Dýtovty atyp óltirgen basqa adam ekeni týraly aqıqat Reseıdiń federaldyq qaýipsizdik qyzmetiniń Ortalyq arhıvinen tabylǵan jáne onda «Prı vhode k Dýtový ıa peredal emý zapıský, tot stal ee chıtat, sıdıa na stýle za stolom. Vo vremıa chtenııa ıa nezametno vyhvatıl revolver ı vystrelıl v grýd Dýtový. Dýtov ýpal so stýla. Byvshıı týt adıýtant Dýtova brosılsıa ko mne, ıa vystrelıl v ýpor emý v lob. Tot ýpal, ýranıv so stýla gorevshýıý svechý. V temnote ıa nashýpal Dýtova nogoı ı vystrelıl v nego eshe raz» dep jazǵan M.Qojamııarovtyń hatyn paıdalana otyryp, ımenbeı ashyq aıtty» («Tuńǵysh». «Almaty aqshamy», 16 maýsym, 2016 jyl).

Sóıtip jazýshy Kemel To­qaevtyń týralyp ketse de týrasyn aıtyp jazǵan romanynda ataman Dýtovty atyp óltirgen Shadııarov emes, Qojamııarov bolyp bederli beınelenip, alasapyran ýaqyttyń bir qaltarysynda umytylyp qalyp qoıǵan azamat erdiń esimi qaıta jańǵyryp, shyndyq saltanat qurǵan edi.

Toq eterin túıip, bir-aq aıt­qanda, Kemel Toqaev oqıǵalardy oıdan shyǵaryp, jasandy tartys quryp, shyǵarma jazǵan emes. Ol kóńilin terbegen kórkem týyndysyn myna qylmys álemi men jyqpyl qatpary kóp jymysqy qoǵamnyń tuńǵıyq syryna jiti úńilip, sezip-túısingenin júreginen ótkizip baryp, órkeshtenip otyryp jazady. Bálkim, sodan shyǵar, onyń qalamynan týǵan qaı shy­ǵarmasynan da tutas bir dáýirdiń shyndyǵy saharanyń jýsandy jotasyndaı bilemdenip kórinip jatady. Sóıtip oqýshy júregine sara jol taýyp, qoldan qolǵa ótip, el aralap kete barady.

Rafael NIIаZBEK,

aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, 

Cheshenstan Memlekettik syılyǵynyń jáne

«Túrki álemine qyzmeti úshin» halyqaralyq syılyqtyń laýreattary