Qazaq halqynyń uǵymynda «shal», «qarııa», «aqsaqal» degen ataýlar atam zamannan beri bar. Alaıda osy uǵymdardyń ara-jigi ajyratylyp, naqty máni aıqyndalmaǵan sııaqty. Qazaq tiliniń túsindirme sózdiginde «Shal jasy alpys-jetpisten asqan er azamat» delingen. Al «qart» uǵymyna kimder jatady? Álgi atalǵan sózdikke kóz júgirtsek «Qart – kórgen-bilgeni mol, kóp jasaǵan kisi» degendi oqısyz. Olaı bolsa uzaq ǵumyr keshse de kórgen-bilgeni shekteýli kisilerdi ne deýimiz kerek sonda? Qazaq el taǵdyryn sheshýge atsalysqan qarttardy, áýlettiń úlkenderin aqsaqal degen ǵoı. Al búginde kimderdi aqsaqal dep júrmiz? Úlken kisilerdiń bárin aqsaqal deýimiz qanshalyqty durys? Qazaq ádebı tiliniń sózdiginde «Aqsaqal – jasy úlken, qurmetti er adam, qarııa» dep túsinik berilgen. «Aqsaqal – tájirıbesi mol, óz isiniń sheberi» delingen.
Endi joǵaryda atalǵan uǵymdardy ǵalym, jazýshy, pýblısıst Nemat Kelimbetovtiń túsinigi turǵysynan baǵamdap kóreıik. «Men ózim tek bala-shaǵasynyń qamyn kúıttep, kúıbeńdep júrgen kisini shal der edim de, al týǵan aýylynyń, týǵan jeriniń joǵyn joqtap, qamyn jep, jan-tánimen qarbalasyp júrgen egde jastaǵy er azamatty «qarııa» degim kelip turady, qazaq deıtin tutas qaýymdy bólip-jarmaı, búkil eldiń qamyn oılaý dárejesine deıin kóterilgen qurmetti qartty aqsaqal degim kelip turady» deıdi ǵalym.
Joǵaryda keltirilgen uǵymdardy búgingi kún turǵysynan zerdelesek artyq bolmas. Qoǵamdaǵy úlken kisilerdiń basym kópshiligi óz otbasynyń qamyn oılap júretin shaldar qataryna jatady. Bir qaraǵanda bul jaman da emes sııaqty. Otbasynyń kúıin kúıttep, tyrbańdap eńbek etkenniń nesi jaman?! Árbir otbasynyń qojasy óz urpaǵynyń bolashaǵy úshin aıanbaı eńbek etip jatsa biz de ozyq elder qataryna áldeqashan qosylar edik-aý! Qarııa sanatynda júrgender arasynda tek óz otbasynyń ǵana emes, ózi turatyn aýyldyń qamyn oılap, joǵyn joqtaıtyndar da bolǵan. Ondaılar qazir de bar dep oılaımyn.
Qostanaı oblysynyń Taý Qusmuryn atalatyn óńirinde qonys tepken taǵyshylar aýylynda Ybyraı Qanatbaev degen kisi boldy. Kolhozdyń tynys-tirshiligine belsene aralasqan adam. Taýarly-sút fermasynda meńgerýshi boldy, qyrmandy basqardy, mal dárigeri boldy. On jyldaı kolhoz basqarmasynyń múshesi bolyp, tekserý komıssııasynyń tóraǵasy mindetin de atqardy. Ol jyldary men sol aýylda mektep dırektory bolatynmyn. 1963 jyly qýańshylyq bolyp, egin nashar shyqty, jem-shóp tapshy boldy. Qarashanyń aıaǵynda jekeniń maly qolǵa qarap qaldy. Maldy áli de qamysy qalyń qopaǵa aparyp baǵýǵa bolar edi dep júrdi úlkender jaǵy. Alaıda eshkim mal baǵamyn dep sýyrylyp shyǵa qoımady. Mine, osyndaı qysyltaıań shaqta el qamyn oılaǵan Ybekeń qajyr-qaırat kórsetti. Atyn erttep minip aýyl malyn Qusmuryn kóliniń qopasyna aparyp saldy. Sóıtip 83 jastaǵy aqsaqal aýyldyń malyn bir aı boıy baǵyp berdi. Jerlesteri bolsa shynaıy rızashylyqtaryn bildirip, bala-shaǵańnyń qyzyǵyn kór, boıyńa dert bermesin, júzge jet dep aq tilekterin aıtty. Sóz oraıynda aıta keteıik, Ybekeń eldiń batasy qabyl bolyp 106 jasynda dúnıeden ótti. 1953 jyldyń qyrkúıeginde memleket basshylyǵyna kelgen Hrýshev halyqtan «basy artyq maldy» tartyp alýǵa kiristi. Osyndaı shaqta taǵy da Ybekeń aýdannan kelgen ókilderdiń aldyna shyǵyp halyq sózin sóıledi. «Biz úkimettiń qaýlysyna qarsy emespiz. Biraq aldy-artyna qaramaı jurttyń malyn jappaı jınap alýshylarmen kelispeımiz. Meniń de bıem bar, alyńdar. Al qymyzyn iship, sony kólik qylyp otyn-shóbin daıyndap júrgenderdiń qolyndaǵy bıesin alyp qoıý qalar bolar eken». Ybekeńniń osy sózinen keıin ókilder aqylǵa kelip aýyldaǵy jıyrmashaqty shaldyń bıelerin ózderine qaıtaryp beredi. Onyń aldynda az ýaqyt úkimetti basqarǵan Malenkov sharýalarǵa qara mal, jylqy ustaýǵa ruqsat bergen ǵoı. «Malenkov bergen baıtaldy, Hrýshev kelip qaıta aldy» degen mysqyl óleńniń de shyǵyp júrgeni sol kez bolatyn.
Osy oraıda Ybyraı qarttyń taǵy bir isin aıtýǵa týra kelip tur. KSRO Joǵarǵy Keńesi 1964 jyly kolhoz múshelerine zeınetaqy jáne járdemaqy tóleý týraly qaýly qabyldady. Soǵan baılanysty jergilikti keńes óz aýmaǵynda turatyn úlken kisilerdiń tizimin jasap, aýdandyq áleýmettik qamsyzdandyrý bólimine tapsyrdy. Sóıtip jańaǵy shaldarǵa 12 rýbl 50 tıynnan zeınetaqy belgilenedi. Sóıtse qujatta eger kolhozda sońǵy jyly 6 aı jumys istese zeınetaqy mol bolady dep kórsetilgen eken. Sodan Ybekeń aýyldaǵy shaldarmen aqyldasyp, kolhozdyń mal qoralaryn jóndeý jóninde kolhoz basqarmasymen shartqa otyrady. Aqyry 6 aı tynymsyz eńbek etip, keıin eńbeginiń zeınetin kórdi. Álgi shaldardyń aldy 50 rýblge deıin zeınetaqy alýǵa qol jetkizdi. Qora jóndeý jumysyna áıelderge deıin qatysty. Osydan keıin Ybekeń taǵy da aýyldastarynyń aq batasyna bólendi. Eldiń qamyn oılaǵan, qartaısa da qaıratkerlik qarymyn joǵaltpaǵan osyndaı kisilerdi aqsaqal dep aıtsa quba-qup.
Jalpy, jaqsy qartaıa bilý de úlken óner bolsa kerek. «Jaqsy adam qartaısa kókiregi toly hat bolar, jaman adam qartaısa byqsyp janǵan ot bolar» degen sóz teginnen-tegin aıtylǵan joq. Kórgen-bilgen tájirıbelerimen bólisip, keıingi jastarǵa aqyl-keńesterin bere júretin úlkenderdiń isi árkezde de ózgeler úshin ónege bolýy tıis. О́kinishke qaraı, is júzinde kúndelikti ómirdegi jaǵdaı dál biz kútkendegideı bola bermeıdi. Keıbireýler jasy egde tartsa da araq-sharap iship, túrli uıatty qylyqtarǵa baryp, keıingilerge teris úlgi kórsetip jatady. Endi bir shaldardyń tirligi qara bastarynan artylmaıdy. Keıingi urpaqqa durys jol kórsetýge múmkindikteri joq, áıteýir jer basyp júrgenderine máz. Tipti balama jaqsy qyzmet alyp beremin dep ákim-qaralarǵa jalpańdap, jaǵympazdanyp júretin de shaldar barshylyq. Ondaılar ádette «aqsaqal» degen ardaqty atqa kir keltirip, azyn-aýlaq bedelderinen aıyrylady.
Jaqsy ǵumyr keship, el-jurttyń aldynda abyroı-bedelge bólene bilgen adam qartaıdym dep ókinbeýi tıis. О́ıtkeni ondaı adamdardyń isi eldiń esinde uzaq saqtalady.
Qanapııa MYRZAǴOJIN,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
ASTANA