N.V.Gogol óziniń hattarynyń birinde bylaı dep jazǵan edi: «Teatr degen erikkenniń ermegi emes, árbirden soń qajeti joq bos áýreshilik te emes. Eger onyń shańyraǵynyń astyna bir-birine uqsamaıtyn myńdaǵan adam syıyp, sol myńdaǵan adam bir sátte kúlip, bir sátte kúńirenip, bir sátte kózine jas alyp kúrsinetin bolsa, ony qalaısha qasıet tutpaýǵa bolady? Ol degen barsha álemniń aldynda asqaq únińdi bildire alatyn alyp kafedra ǵoı». Bul joldarda Gogol teatr degenniń shynaıy beınesi men mánin, onyń búkil bolmysyn ashyp kórsete bildi.
Dramalyq shyǵarmashylyqty qandaı aǵymdar jetelep, sahnalyq ıdealdar ýaqyt talabyna saı qandaı formalarǵa kóship-qonbasyn, teatr úshin eshqashan ózgermeıtin zańdylyq bar, ol zańdylyqtyń aty – báriniń bir sátte áserlený zańy (zakon obshego perejıvanııa), ıaǵnı zaldaǵy kórermenderdiń sahnada ótip jatqan oqıǵalarǵa reaksııasy. Qandaı jaǵdaı, qandaı zaman bolsyn, teatrda eshqashan buljymaıtyn biryńǵaı áserlený zańyn dramatýrg, meıli ol jas bolsyn, meıli kemeline kelgen dramatýrg bolsyn, bul zańdylyqty ózgerte almaıdy. Bul zańdylyqty ol qashan, qaı kezde meńgeredi? Týa bitti me, júre bitti me? Kez kelgen dramatýrg shyǵarmasyn jazý ústinde mundaı zańdylyqtarǵa súıene otyryp jazbaıtyny belgili, ol munyń bárin ishki túısik arqyly sezinip otyrady. Al ishki túısik pen biryńǵaı seziný zańdylyqtaryn shyǵarma barysynda óne boıy saqtap otyrý Gogol sııaqty týa bitti talantqa tán qasıet. Dramadaǵy aldyńǵy epızod kelesi epızodtyń ıntrıgasyna jaýapty. Oqıǵa epızod saıyn shıryǵyp, shıelenisip otyrýy tıis. Kórermender oqıǵadan «sýyp» qalmaý úshin dramalyq, komedııalyq sıtýasııalar kórinis saıyn jańaryp, baıandalyp kele jatqan oqıǵalar kútpegen jerden basqasha baǵyt alyp, ósip, órship otyrýy tıis. Mundaı oqıǵalar tizbeginiń bári bastan-aıaq ulttyq psıhologııa men ulttyq bolmystyń sheńberinen shyqpaýy tıis. Gogol ulttyq, taza orystyq komedııa jasaı bildi, shyǵarmalarynyń bárin ulttyq effektige qura bildi. Sýmarokovqa deıin bir jarym ǵasyr boıy Reseı sahnalarynda saıran salyp kelgen nemis pen fransýz teatrlarynyń áserinen uly komedıogrof Grıboedovtiń ózi aryla almaǵan bolsa, Gogol barlyq bóten ónerden irgesin aýlaq salǵan tap-taza orys oqıǵasyn, orys turmysyn, orys adamdaryn, orys psıhologııasyn, qysqasyn aıtqanda, orys kúlkisin sahnaǵa alyp shyqty.
Teatrdyń ómirdegi shynaıy, naǵyz halyqtyq rólin erekshe baǵalaı bilgen Gogol óziniń eń ataqty komedııasy «Revızordy» jazýǵa aıryqsha daıyndyqpen kiristi. Astana emes, gýbernııalyq úlken de qala emes, Reseıdiń bir túkpirindegi shaǵyn qalanyń arasynan N.V.Gogol búkilreseılik ashy shyndyqtyń betin ashyp bere alatyn adamdardy iriktep alyp, ár adamǵa orys ómirine tán tıptik oqıǵa men tıptik obrazdar gallereıasyn asqan sheberlikpen jipke tizgendeı qarapaıym ádispen tizip shyqty.
Barlyq eldiń túgeldeı derlik klassık dramatýrgteri oqıǵa jelisin shıelenistirýdiń amalyn árkim ártúrli ádispen qarastyryp, ekspozısııany birshama sozyp alatyn da, shıelenisti bastaý úshin birneshe sahnalyq kórinisterge júginetin. Al Gogol úshin bir-aq sóılem, jalǵyz-aq fraza jetkilikti boldy. Qala bastyǵy Anton Antonovıch Skvoznık-Dmýhanovskıı: «Myrzalar, men sizderdi asa bir jaısyz habar aıtý úshin jınap otyrmyn: bizge revızor kele jatyr».
Osy frazamen pesa birden bastaldy da ketti. Osy sóılem pesanyń fabýlasyn da anyqtap berdi. Eń mańyzdysy – jurttyń bárine úreı tastap ótti. Pesa personajdary ǵana emes, zalda otyrǵan adamdardyń da sanasyn úreı bılep aldy: «endi ne bolar eken, ári qaraı keıipkerlerdi ne kútip tur?» degen suraq teatr atmosferasyn birden jaılap aldy. Fabýla ári qaraı qalaı damymaq, salǵan jerden, pesanyń alǵashqy frazasymen bastalǵan úreı men qorqynysh ári qaraı qalaı jalǵasyn tappaq? Komedııanyń búkil energetıkasyn bir ǵana sóılemge syıdyra bilgen Gogoldiń fantazııalyq qýaty búkil spektakldiń aıaǵyna deıin jete me, álde, orta joldan ótpeı jatyp oqıǵa jelisi qojyrap kete me? Pesany oqyǵan, spektakldi kórip otyrǵan oqyrman men kórermenderdiń kókeıinde turyp alatyny da osy suraq.
Gogoldiń mundaı saýaldy pesaǵa kirispeı turyp-aq ózine qoıa bilgeni shyǵarma barysynda kóz jetkizý ońaı. Alǵashqy betterden-aq ár keıipkerdiń ózine tán minezi, sóıleý máneri alaqandaǵydaı anyq bop shyǵa keldi. Kórermen qala bastyǵynyń álgi sózinen keıin-aq oqıǵanyń ári qaraı jalǵasyn kórýge yntyǵa túsedi. Zalda otyrǵan adamdardy, Gogoldiń óz sózimen aıtqanda, «birin-biri tanymaıtyn 5-6 myń tobyrdy» shashaý shyǵarmaı ýysynda ustap, bárin bir adamdaı sahnaǵa telmirtip, túımelerin úzgenshe kúldirip, eń sońynda kúni boıy ózderine-ózderi kúlip otyrǵandaryn túsinip, keıipkerlermen birge «mylqaý sahnaǵa» tap bolyp, «endi qaıttik?» degendeı bárin únsiz qaldyrýǵa deıin jetkizetindeı Gogol qandaı aıla tapty? Onyń komedııasyndaǵy dınamıka men sarqylmas ishki qýat birte-birte órship baryp, ár túrli talǵam men ár túrli túsiniktegi «tobyrdy» naızaǵaı túskendeı bir sátte katarsıske ákep tireý úshin sarqylmas ıýmor men tragedııanyń kiltin qalaı tapty?
Árbir uly shyǵarma qashanda qarapaıym. Gogol ómirdegi barlyq kórgen-bilgen, estigen kúlkili, keleńsiz jaılardy ıýmor men satıranyń jibine tize bildi. Oqıǵany ómirdiń ózinen oıyp alyp, elep-ekshep, iriktep, eń qajettilerin ǵana qaǵazǵa túsire bildi. Nemis klassıgi Tomas Mannyń «Teatr – tobyrdy ultqa aınaldyrady» degen ataqty qanatty sózi dál osy «Revızorǵa» arnap aıtylǵandaı edi.
«Revızor» tobyrdy ultqa aınaldyrdy. Birin-biri tanymaıtyn ártúrli psıhologııadaǵy adamdardyń spektakl bitip, kúlkileri saıabyrsyǵan kezinde árqaısysynyń basyna: «Biz kimbiz osy? Qaıda bara jatyrmyz? Mynadaı ómirdi kúnde kórip, kúnde betpe-bet kelip júrgen joqpyz ba? Sonda da úndemeımiz. Túzelýge tyryspaımyz. Búıtip ómir súrýge bolmaıdy ǵoı. Kúni boıy nemenege jetisip kúldik? Bul – kúletin nárse me edi? Endi qaıttik, endi ne isteý kerek? Myna qalpymyzben el bola almaımyz ǵoı», degen qalyń oı keldi.
«Revızordyń» eń basty jeńisi men jetistigi – eldiń sanasyn óner arqyly tárbıeleýge bolatyndyǵyn dáleldep ketti. Gogoldiń kóregendikpen aıtqan: «Birin-biri tanymaıtyn tobyr bir mezgilde kúlip, bir mezette es jıyp, bir mezette oıǵa shomady» – degen sózi rasqa aınaldy.
Qalanyń qonaq úıine Peterbýrgten kep ornalasyp, qyzmetshisi ekeýi eki jetiden beri ashtan-ash buralyp, ishken tamaqtaryna aqy tóleı almaı jatqan stýdentti eshkimge aıtpaı, qala ómirin óz betinshe tekserip júrgen revızor eken dep ábigerge túsip, basy qala ákimi bop alańsyz jatqan stýdentke neshe túrli qyzmet kórsetip, eń aqyrynda kútken revızorlary ol bolmaı shyqqan soń bári ań-tań bop turǵanda, daladan pochtmeıster alqyna kirip, qalalyq qonaq úıge Peterbýrgten naǵyz revızor kep, qala ákimi men onyń tóńiregin túgelimen ózine tez jetsin dep shaqyryp jatqanyn aıtqanda, olardyń bári «ah»-lap, turǵan-turǵan oryndarynda qatty da qaldy. Kórermender de qulaqqa urǵan tanadaı únsiz.
О́li sahna
Dramatýrgııa tájirıbesinde óli sahnany ómirge tuńǵysh alyp kelgen de Gogol boldy. Ol tipti óli sahnanyń ýaqytyn pesada «bir jarym mınýt» dep dál kórsetip te bergen. Alaıda, sahnadaǵy bir jarym mınýt únsizdik – bitpeıtindeı tym uzaq edi. Shymyldyq 52 sekýndta jabylǵan. Spektakldi qoıýshy Nemerovıch sýflerǵa kelip: – Sen nege shymyldyqty erte japtyń? – dep suraǵanda ol: «Endi bir sekýnd bolsa meniń júregim jarylyp keter edi» dep jaýap beripti.
Sahna men kórermen zaly da mundaı uzaqtyqqa shydaı almas edi. Parterde otyrǵan bir áıel únsizdikti buzyp: «Qudaıa toba! Akterlardyń qazir júrekteri jarylyp qulap túsetin shyǵar!» degen daýysy múlgigen tynyshtyqty buzyp, sańq ete túskende baryp jurt esin jıǵan kórinedi.
Gogoldiń balalyq shaǵy Ýkraınadaǵy Mırgorod qalasynyń mańyndaǵy hýtorda ótti. Ol jastaıynan el ishindegi ańyz-áńgimelerge, ertegiler, eskilikti án-jyrlarǵa qumar bolyp, olardyń bárin kókiregine túıip ósti.
Gogol taqyr jerde paıda bolmaǵan jazýshy. Onyń ákesi Vasılıı Gogol «Sobaka Vıvııa», «Prostak ılı hıtrost jenshıny, perehıtrenıaıa soldatom» atty pesalar jazyp, olary kóptegen áýesqoı teatrlarda qoıylǵan. Gogol jastaıynan teatrmen áýestenedi. Alǵashynda ol Krylovtyń «Qyzdarǵa sabaq» atty komedııasynda oınady. Gogoldiń bir zamandasy Fonvızınniń «Nedorosl» pesasyndaǵy Gogoldiń rólin bylaı baǵalady: «Men bul pesany Máskeýde de, Peterbýrgte de kórdim, biraq, Prostakovanyń obrazyn on alty jasar Gogol sııaqty birde bir aktrısa jerine jetkize oınaǵan emes».
Gogol komedııalarmen qatar, Ozerovtyń «Afınalyq Edıp» tragedııasynda da tamasha obraz jasaǵan akter.
Gogol ádebıetpen de aınalysa bastady. Ol Pýshkın óleńderin ólerdeı súıdi. Onyń talantyna óle-ólgenshe bas ıip ótti.
Biraq onyń alǵashqy shyǵarmalary sátsiz boldy. («Gans Kıýhelgarten» poemasy). Teatrda da turaqtap jumys isteı almady. Gımnazııany bitirgen soń Peterbýrg sahnasyna shyǵýǵa áreket jasap kórdi. Biraq teatr sheneýnikteri ony tyńdap, kórip bolǵan soń «teatrǵa jarasa da mardymsyz janama rólderden árige bara almaıdy» dep baǵa berdi.
Joly bolmaǵan Gogol departamentterde usaq-túıek pısarlyq jumystar atqardy. Tipti, sýret salýmen de shuǵyldanyp kórdi.
Bir tańǵalarlyǵy – ár ónerdiń basyn bir sharpyp júrip, ol ǵaıyptan Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń tarıh páni boıynsha muǵalim (!) bolyp ornalasady. «Bizge onyń sabaq berý ádisi de qyzyq bolatyn. Bul meniń Gogoldi tuńǵysh ret kórýim edi», − dep eske alady I.S.Týrgenev. – Bizge, úshinshi kýrs stýdentterine ol Gogol-Iаnovskıı degen famılııamen sabaq berdi. Ol óziniń ádeti boıynsha úsh sabaqtyń ekeýine kelmeıtin. Bir sabaqtyń ózin ártúrli áńgimeler aıtyp, aıdaladaǵy Palestına men Shyǵys halyqtary týraly basy joq, aıaǵy joq leksııalaryn ázer aıtyp bitiretin. Onyń tarıhtan esh habary joq ekenin biz ishteı túsindik. Emtıhannyń ózin de basqa muǵalim qabyldap, tisi aýyrǵan adamdaı Gogol jaǵyn tańyp alyp, únsiz otyratyn-dy. О́ziniń baldyrǵandy kór dep, batpaqqa túsip ketkenin túsindi me, kóp uzamaı ol «professorlyqtan» bas tartyp, óz erkimen otstavkaǵa ketti. Otstavkaǵa jaı kete salǵan joq, óziniń qanatty sózin aıtyp ketti «Belgisiz bop kelip em, belgisiz bop ketip baramyn» dep jarııaǵa jar sap ketti.
Osydan soń ol óziniń taǵdyr daıyndap qoıǵan eń basty joly – ádebıet jolyna bir jolata bet burdy. Bul jol – bárimiz úshin qymbat jol edi».
Gogol halyq ómirin shyndap zertteı bastady.
Aqyr sońynda «Vechera na hýtore blız Dıkankı» povesiniń birinshi bólimin, onan soń ekinshi bólimin jarııalady. Bul shyǵarma jurtty dúr silkindirdi. «Onı ızýmılı menıa, – dep jazdy A.Pýshkın. – Vot nastoıashaıa veselost, ıskrenıaıa, neprınýjdennaıa, bez jemanstva, bez chopornostı. A mestamı kakaıa poezııa! Kakaıa chývstvıtelnost. Vse eto tak neobyknavenno v nasheı lıteratýre...» «Sovremennık» jýrnalynda A.Pletnev bul shyǵarmanyń dramalyq tustaryna óte joǵary baǵa berdi.
Gogol shyǵarmalaryndaǵy dramalyq erekshelikterdi teatrlar da baıqady. Bul shyǵarma kóp uzamaı «Rojdestvo qarsańyndaǵy túnder» degen atpen sahnaǵa qoıyldy.
Gogoldiń A.Pýshkınmen dostyǵy bastaldy. Bul dostyq Gogol ómirine erekshe ózgeris engizdi. О́rkenıetten aýlaq jatqan shaǵyn ǵana hýtor adamdary neshe túrli qorqynyshty áńgimeler aıtýǵa da óte sheber bolatyn. Gımnazııany bitirip, Peterbýrgke kelgen kezinde ol anasyna hat jazyp, el ishindegi folklorlyq-etnografııalyq áńgimelerdi, óz ákesi jazǵan komedııany jiberýdi ótinip, úzbeı hat jazýmen bolady. Sonyń nátıjesinde ol óziniń eń alǵashqy shyǵarmasy – «Dıkanka mańyndaǵy hýtordaǵy keshter» dep atalatyn povester sıklyn jazyp shyqty. «Rossııanyń kózi ashyq zııaly qaýymy malorossııanyń, ıaǵnı Ýkraınanyń tarıhy men búgingi ómirine asa qyzyǵýshylyq bildirip otyrǵanyna ábden kózi jetken Gogol Ýkraınanyń ulttyq táýelsizdigi jaıly jazylǵan roman-povesterdi anasy arqyly aldyryp, olardy baıyppen oqyp shyqty. Orys ádebıetinde Ýkraına ómiri jaıly jazylǵan dekabrıst-aqyn Ryleevtiń «Voınarovskıı», «Nalıvaıko» poemalaryn jáne O.Somovtyń, Narejnıdiń romandarymen tanysty. Orys ádebıetin qunyǵa oqı bastady.
Kóptegen jazýshylar sııaqty Gogol de shyǵarmashylyq jolyn óleńmen bastaǵan. Gımnazııada oqyp júrgende jazyp, Peterbýrgte aıaqtaǵan «Gans Kıýhelgarten» atty poemasyn 1829 jyly bitirip, sol jyly jýrnalda jarııalaıdy. Jýkovskııdiń dástúrinde jazylǵan bul romantıkalyq-ıdıllııalyq poema qatty synǵa ushyrady. Yzalanǵan Gogol búkil tırajdy túgel satyp alyp, bárin de órtep jiberedi.
Gogol shyǵarmashylyǵyndaǵy osy bir oqıǵa aıryqsha betburys jyly boldy. Ol poezııany birjolata tastap, prozaǵa aýysty. Bul jyldar orys ádebıetiniń de dúrkireı damyp kele jatqan kezeńi edi. Gogoldiń jas jazýshy retindegi alǵashqy qadamy Pýshkınniń «Evgenıı Onegın» romanynyń alǵashqy taraýlarynyń jarııalanyp, «Poltava», «Borıs Godýnov» jaryqqa shyǵyp, Pýshkın uıymdastyrǵan «Lıteratýrnaıa gazetanyń» alǵashqy sany oqyrman qolyna tıip, Reseı shyǵarmashylyq ıntellıgensııasynyń dúrligip jatqan kezi edi. Pýshkınniń «Borıs Godýnovy» Gogoldiń ómirge, ádebıetke degen kózqarasyn múlde ózgertip ketti.
Gogoldiń bul shyǵarmalary jaıly tebireniske toly maqalalary men «Dıkanka mańyndaǵy hýtordaǵy keshter» sıklyna bergen Pýshkınniń joǵary baǵasy jańa baǵyttyń esigin aıqara ashty. Osy maqalalar men shyǵarmalardan zor áser alǵan N.V.Gogol óziniń jazýshylyq-azamattyq kredosyn anyqtap, barlyq shyǵarmashylyq kúsh-qýatyn shyndyq jolyna jumsaýǵa bel býdy.
Gogoldiń úlken ádebıetke degen buralańǵa toly qysqa da uzaq joly osylaı bastaldy. Qysqa bolatyny – ol bar-joǵy 43 jyl ómir súrdi. Uzaq bolatyny – sol jolda kórgen ǵasyrǵa tatyrlyq azapty ǵumyry.
N.Gogoldiń «Revızory» jasaǵan búkilhalyqtyq dúrbeleńdi eshqandaı burynǵy pesalar jasaǵan joq. A.Sýmarakovtyń «Horev», A.Grıboedovtyń «Aqyldyń azaby», D.Fonvızınniń «Toǵyshar» pesalary orys synshylarynyń arasynda maqtanyshqa toly san alýan pikirler týdyryp, ádebıet synymen qatar joǵary dárejedegi teatr synyn qalyptastyrsa, «Revızor» búkilhalyqtyq, búkilorystyq dúrbeleń týǵyzdy. «Revızor» qoıylǵan qalada qala basshylary tynysh otyra almaıtyn boldy, óıtkeni, oqıǵa bastala salysymen jalpy kórermen qala basshysyna burylyp qaraıtyndy shyǵardy. Keıbir kezderi, aıtalyq, Rostov qalasynyń basshysy oıyn júrip jatqanda sahnaǵa atyp shyǵyp, ártisterdi túrmege jabamyn dep qorqytypty.
Búkil Peterbýrg kórermenderi komedııadaǵy shyndyqtan úreılene de bastaǵan. «Rýsskaıa smotrına», «Sovremennık» jýrnaldary «Revızor» jaıly belgili synshylardyń maqalalarymen qatar, qarapaıym kórermenderdiń de pikirlerin jarııalap jatty. Belgili synshy V.Stasov bylaı dep eske alady: «Biz «Revızordyń» tutas kórinisterin jattap alyp, bir-birimizben jarysa qaıtalaıtynbyz, keı jerlerinde bir-birimizdi túzep, jańǵyrtyp, uzyn-sonar monologtardy múdirmeı aıtýǵa mashyqtanatyn edik».
Qoǵam ózin-ózi tanydy. Qoǵam ekige bólindi. Qarapaıym halyq ishegi úzilgenshe kúldi. Bıleýshi top bolsa ashýyzaǵa basty. Gogoldi esýas dedi, qoǵamǵa jala japqany úshin ony Sibirge aıdaý kerek nemese túrmege jabý kerek dep qaharlandy. Tipti, bul komedııany ımperator Nıkolaı I kórip shyǵyp: «Taıaq bárine tıipti, ásirese, meniń sybaǵam erekshe eken» dep akterlardy arqadan qaǵyp máz bopty.
Máskeý gýbernatorynyń qabyldaýynda qalanyń belgili adamdary bas qosyp, ár top ár stolǵa jaıǵasyp, kúbir-kúbir áńgimege kirisipti. Bul qabyldaýda Gogol de bolǵan eken. Úsh senator men bir general Gogol jaqqa qarap:
– Osy bir adamdy kórgim kelmeıdi. Qarańyzdarshy, túri kelispegen bireý. Áline qaramaı ózinshe mańǵaz, tipti, ánebireýlerdiń oǵan qyzmet kórsetip, báıek bop júrgenine jynym kep otyr! Bul qandaı attıtıýda (poza-fransýzsha), qaıdan tapqan palon (samoýverennost – frans!).
– Ol – revolıýsıoner, – dedi senator. – Men gýbernator bop turǵan kezde osy bir esýastyń pesasy sahnada qoıyldy. Men de baryp kórdim. Pesa júrip jatqanda jurttyń bári maǵan burylyp turyp qaraýmen boldy. Al sahnadan bılikke bále jabý, ájýa, jala, syqaq degen qarsha borap bara jatyr. Sonan soń sahnaǵa atyp shyǵyp, akterlardy qýyp shyqtym. Men gýbernator bop turǵan kezde «Revızordy» gýbernııanyń mańyna jolatpaı qoıyp edim».
Gogol on jyldaı ýaqyt ótkende «Revızordy» jumsartpaq bop, Mıhaıl Shepkınge (qala basshysynyń rólin oınaǵan) hat jazyp, komedııanyń keıbir tustaryna ózgertý engizetinin aıtady. Shepkın Gogolmen kelispeıdi. «Ondaǵan jyldar boıy men «Revızordyń» barlyq keıipkerlerin tiri adamdaı zerttep keldim. Siz olardyń birde birine tıisýshi bolmańyz. Maǵan olardy dál osy qalpynda qaldyryńyz. «Bular ómirdegi sheneýnikter emes, bizdiń qııalymyz» degen sııaqty jaqaýratqandy qoıyńyz. Men ol oıyńyzben kelise almaımyn. Men on jyl ishinde bul adamdarmen bite qaınasyp kettim, sizdiń olardy menen bólýge haqyńyz joq. Siz menen olardy tartyp alǵyńyz keledi. Men olardy Sizge bermeımin. Kózimniń tiri kezinde men olardan aırylmaımyn. Al men ólgen soń ne qylsańyz da ózińiz bilińiz. Maǵan deseńiz ol adamdaryńyzdy eshkige aınaldyryp, otqa qaqtańyz».
Bul – Shepkınniń uly «Revızorǵa» degen uly mahabbaty edi. Uly dramatýrgke laıyq oıly da tereń, aqyldy da bir betkeı, shynaıy ónerdi shyndyq ómirmen tutas qaraı biletin, sanaly da sańlaq sýretker-akteri bar zaman óner úshin baqytty kezeń eken-aý!
Mundaı topyraqtan uly tulǵalardyń týyp jetilýi zańdy qubylys bolary haq.
(Jalǵasy bar)
Dýlat Isabekov,
jazýshy