Moıynqum aýdany óńirdiń eń shalǵaı aýdandarynyń biri. Sonymen qatar jer kólemi jóninen de oblystyń 40-tan astam paıyzyn alyp jatqan aýdan. Atalǵan aýdan saıyn dalany kómkerip jatqan sekseýilimen, myńdaǵan gektar sýarmaly egistik alqaptarymen de erekshe. Kezinde jergilikti halyq qara jerdiń ıgiligin kórip, 10 myń gektardan astam jerge júgeri ekken. Aýdandaǵy Aıdarly, Amangeldi, Hantaý, Jambyl, Fýrmanov jáne Taldyózek keńsharlary júgeri egýmen aınalysty. Elimiz egemendik alǵan eleń-alań shaqta egistik jerlerdiń kóbi jekeniń qolyna ótti. Osy ýaqytqa deıin aýdannyń sýarmaly egistik alqaptaryn paıdalanýy tómen dárejede.
Máselen, kezinde júgeri egýmen ataǵy shyqqan Aıdarly aýyldyq okrýginde búginde 1857 gektar sýarmaly jer bolsa, onyń 1290 gektary ǵana paıdaǵa asýda. Atalǵan jerdiń 770 gektaryna jońyshqa egilgenimen, bar bolǵany eki ret orylady. Tipti aýyl sharýalarynda jer jyrtyp, dán sebetin, ósken ónimdi jınaıtyn tehnıka joq. Al jaldamaly jeke tehnıka ıeleri biraz qarajat suraıtyny anyq. Bul oraıda sharýalar da sýarmaly jer bolsa, paıdalanýǵa nıetti ekendikterin jetkizdi. «Mende birshama jylqy, sıyr jáne usaq maldarmen qatar, ártúrli tehnıkalar bar. Endi sýarmaly jer bolsa, paıdalanar edim», deıdi sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Keńesbaı Musabaev.
Aýdanda búginde sýarmaly egistik jerlerdi paıdalaný jumystary birtindep jolǵa qoıyla bastady. Aýdan ákimi Máden Musaev aýyldardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý úshin sýarmaly egistik jerdi tolyǵymen paıdalaný qajettigin aıtty. Eger sharýalar múmkindigi bolmaı, óz jerlerin tıimdi paıdalana almasa, ony qaıta ótkizý qajettigin de eske saldy. Bos jatqan jerlerdi jıde, qamys, jyńǵyl basyp ketetini, sondyqtan da paıdalanýǵa jaramsyz bolatyny belgili. «Egistik jerden joǵary ónim alý úshin ony baptaý jáne súdiger jyrtý kerek. Súdiger jyrtylǵan jerden mol ónim alýǵa bolatyndyǵyn tájirıbe kórsetip otyr», deıdi aýdan ákimi. Sonymen qatar ol dıqandar úshin eki ret oratyn jońyshqadan góri júgeri, arpa egý anaǵurlym paıdaly ekenin jetkizdi. Arpa, júgeri oratyn mezgilde aýdanda tehnıkalardy uıymdastyratynyn da aıtty. Búgingi basty maqsat − myńdaǵan gektar jerge júgeri, arpa ónimderin egý bolyp otyr. Negizinen dıqandar júgeri egýge yntaly. Alaıda sýdyń ýaqtyly kelmeýi, keıbir kanaldardyń kópten beri tazalanbaýy, sý rettegish qurylǵylardyń eskirgeni, sapaly tuqymnyń joqtyǵy sııaqty máseleler sharýalardyń basty máselesine aınalǵan. Qazan aıynda Taraz qalasynan arnaıy mehanıkalandyrylǵan jasaq 1 ekskavatoryn ákelip, «Sanýı» kanalyn tazalaýǵa kirisip ketipti. Sonymen qatar «Asa-Talas» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginen taǵy da 1 ekskavator, 1 úlken traktor kelip, jumysyn bastaǵan.
Kezinde keńsharlar taraǵan soń, Moıynqum aýdanyndaǵy 12 kanal satylyp ketti. Ieleri ony kútip ustaı almady. Sonyń kesirinen sýarmaly jerlerge sý ýaqtyly kelmedi. Biraq ákimdik 10 kanaldy memleket menshigine qaıtaryp alǵan eken. Taǵy bir jaǵymdy jańalyq, jýyrda ǵana «Bınazar» jáne «Birlik» kanaldary memleket menshigine qaıtaryldy. Endigi jerde dıqandar júgeri, arpa egý kezinde sý tapshylyǵyn kórmeıdi.
Sonymen qatar aýdannyń Birlik, Bınazar, Kúshaman aýyldary egin egýge qolaıly. Bul úshin sýarmaly jerlermen qatar, Bınazar, Birlik, Bogdan, Sanýı, Ońǵarbaı jáne Komıntern kanaldarynyń sýyn tıimdi paıdalaný qajet. Aýdannyń búgingi tirshiligi jaqsy kórsetkish kórsetip otyr. «Búginde sýarmaly jerlerdi tıimdi paıdalaný oblys ákimi Asqar Myrzahmetovtiń tapsyrmasyna sáıkes, jolǵa qoıylǵan. Oblysta dıqandarǵa qolushyn berýdi maqsat tutqan mehanıkalandyrylǵan jasaq quryldy. Osy mekemeniń fılıaldary Jambyl, Shý aýdandaryna ornalastyrylyp, 1 K-700, 2 MTZ-80 traktory, tuqym sepkish, ý shashatyn tehnıka alynyp berildi», deıdi aýdan ákimi. Endi moıynqumdyq dıqandar egin egý, ony jınaý naýqany kezinde atalǵan mehanıkalyq jasaqtyń tehnıkalaryn belgili bir aqyǵa jaldaýǵa múmkindik alady. Aýdanda «Kazvodhoz» mekemesine qaraıtyn óndiristik ýchaskesi ashylǵan. О́ndiristik ýchaske kanaldarǵa gıdrojúıe salyp, sharýa qojalyqtaryna berilgen sýdyń aqysyn jınaýmen, sýdy bólýmen aınalysady. Ár sharýa qojalyǵy atalǵan ýchaskemen egin sýyn paıdalanýǵa kelisimge kele alady.
Búginge deıin Moıynqum aýdanynda súdiger jyrtylmapty. Jergilikti ákimdik mehanıkalandyrylǵan jasaqtyń basshylyǵymen gektaryna 8,5 myń teńgeden súdiger jyrtýǵa kelisti. Bul áldeqaıda arzan baǵa. Endi dıqandar shyǵymy nashar, qarasora basyp ketken, ónimdi az beretin jerlerin jyrtýǵa daıyndaıtyn bolady.
Oblys kóleminde sýarmaly jerlermen jumys qyzý júrgizilýde. Alaıda oǵan Moıynqum aýdanynan birde-bir jer, ne birde-bir gektar kanal qosylmaǵan. «Aýdandaǵy 6040 gektar sýarmaly jer ıgerilmeı otyr. Al ıgerilip otyr degen jerlerdiń ózi kúmán týǵyzady. Mundaı talpynysqa bizdiń mekeme barynsha kómek beretin bolady. Ekinshi, árbir sharýa óz jerin daıyndap, kúzgi súdiger jyrtýdy keshiktirmeý kerek. Al kanaldardy tazalap, sý rettegish qurylǵylardy jóndep, óz ýaqytynda jetkilikti mólsherde sý berip otyrýdy moınymyzǵa alamyz. Bul úshin mekememizdiń janynan ashylǵan óndiristik ýchaskesiniń qyzmetkerleri sýdyń durys berilýin qadaǵalap otyratyn bolady», deıdi «Kazsýshar» RMK Jambyl fılıalynyń dırektory Qalybek Qudaıbergen.
Jýyrda ǵana «Kazsýshar» RMK Jambyl fılıalymen birge jergilikti ákimdik tarapynan aýdandaǵy 230 shaqyrymnan astam
12 kanal túgelimen tekserilgen. Sonymen qatar ol kanaldardy paıdalanyp otyrǵan egistik kólemin, sý ýaqtyly berilgen jaǵdaıda taǵy qansha gektar jerdi qosýǵa bolatyny anyqtalypty. Endi aýdanda egistik jumysynyń beti beri qaraǵaly tur. Áli de bolsa biraz kanaldardy qalpyna keltirý jumystary qajet. Máselen, Jambyl aýylynda turatyn eńbek ardageri Qoıaıdar Berdiǵulov aýyl egistigine sý keletin «Alaıǵyr» kanalynyń saǵasy tozǵanyn, sondyqtan sý ýaqtyly kelmeıtinin, sol úshin el egistikpen aınalysa almaı otyrǵanyn aıta kelip, aýdandaǵy kanal tazalaý jumystaryna rızashylyǵyn bildirdi. «Búgingi jumystarǵa qarap, aldaǵy jyly sý keletinine senip otyrmyn. Jalpy, kanaldy eki jylda bir ret tazalap tursa durys bolar edi», deıdi Birlik aýylyndaǵy «Baıtas» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Dúısen Aqylbekov.
Aýdanda súdiger jyrtýda jasalyp otyrǵan kómek az emes. Máselen, Taraz ınnovasııalyq-gýmanıtarlyq ýnıversıtetiniń rektory Erbolat Saýryqov aýdannan ıgerilmeı jatqan 120 gektar jerdi alyp, súdiger jyrtýdy bastapty. Bul jerge oqý orny janyndaǵy agrobıologııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń mamandarymen kelise otyryp, júgeriniń «Arman-689» sortyn egýdi josparlap otyr. Kanaldar tazalanyp, sý máselesi sheshilgen jaǵdaıda mol ónim alýǵa múmkindik bar.
Sýarmaly jerlerdi tıimdi paıdalaný, kanaldardy tazalaý, tehnıka tartý máselesi asa ózekti. Bul rette aýdannyń aıy ońynan týyp, egistik alqabymen erekshelenetin kúni alys emes...
Hamıt Esaman,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy,
Moıynqum aýdany