Qazaqstan qoǵamyndaǵy toleranttylyq jáne Qazaqstan halqy Assambleıasy

Qazaqstan qoǵamyndaǵy toleranttylyq jáne Qazaqstan halqy Assambleıasy

Sársenbi, 24 qazan 2012 7:20

Otanymyz – ortaq úıimiz

Memleket basshysy – Ult kósh­bas­shysy N.Á.Nazarbaevtyń: «Qazaqstan­nyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpy­ǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» baǵdarlamalyq maqalasy men «Qazaqstan bilim qoǵamy jolynda» ınte­raktıvti dárisi qazirgi ýaqytta barsha qazaqstandyqtardyń basty nazarynda bolyp otyr. Elbasy atalmysh maqala­larynda táýelsizdik jyldary men beı­bit kezeńdegi elimizdiń áleýmettik-eko­no­mı­kalyq qaıta túrlenýine tolyq­qan­dy taldaý jasaǵan bolatyn. Sondaı-aq, Elbasy HHI ǵasyrdyń realıılerine sáı­kes áreket etýdiń taktıkalyq jos­parlaryn naqtylaı otyryp kórsetken.

Sársenbi, 24 qazan 2012 7:20

Otanymyz – ortaq úıimiz

Memleket basshysy – Ult kósh­bas­shysy N.Á.Nazarbaevtyń: «Qazaqstan­nyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpy­ǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» baǵdarlamalyq maqalasy men «Qazaqstan bilim qoǵamy jolynda» ınte­raktıvti dárisi qazirgi ýaqytta barsha qazaqstandyqtardyń basty nazarynda bolyp otyr. Elbasy atalmysh maqala­larynda táýelsizdik jyldary men beı­bit kezeńdegi elimizdiń áleýmettik-eko­no­mı­kalyq qaıta túrlenýine tolyq­qan­dy taldaý jasaǵan bolatyn. Sondaı-aq, Elbasy HHI ǵasyrdyń realıılerine sáı­kes áreket etýdiń taktıkalyq jos­parlaryn naqtylaı otyryp kórsetken. Ási­rese, Prezıdenttiń qazaqstandyq ta­bys­qa qol jetkizýdiń úsh kilti týraly erejeni shyǵarmashylyq kózqaraspen qarastyra kele, ony baıypty da tereń turǵydan mazmundaýynda da úlken teo­rııalyq jáne praktıkalyq mán jatyr. Bul, birinshiden, 135 etnostyń basyn bi­rik­tirýshi búkil qazaqstandyqtardyń yn­tymaqtastyǵy. Ekinshisi – tolerant­tylyq bolsa, al úshinshisi – tarıhı taǵdyrlardyń qaýymdastyǵy.

Toleranttylyq XXI ǵasyrda ekono­mı­kalyq damýdyń mańyzdy faktory jáne álemdik ekonomıkany resessııa jaǵdaıynan alyp shyǵýshy tutqa bolyp otyr. Qazaqstanda bul tásil ýa­qyt­pen tekserilip, synaqtan ótkizilgen, sondaı-aq onyń tıimdiligi tarıhpen dá­leldengen. Qazaqstan osynda ómir sú­rip jatqan ártúrli ulttar men ulys­tar­dyń shynaıy Otany bola bildi. Olar­dyń jalpy tarıhı taǵdyrlary uqsas jáne bizdiń bárimiz úshin beıbitshilik pen dostyqty, ultaralyq jáne konfes­sııaaralyq tatýlyqty saqtaý mańyzdy bolyp qala bermek. Tek óziniń ulttyq shyǵý tegin syılaǵan adam ǵana basqa­lardyń mádenıetin syılaı alady. Bas­qa etnostardyń rýhanı dúnıesin tereń túsine bilgende ǵana sol túrli ult adamdarynyń basyn biriktire alady.Kóptegen etnostardyń Qazaqstanǵa óz erikterimen qonys aýdarmaǵany má­lim. Ulan-baıtaq Qazaqstannyń keń jazıra dalasy jer aýdarý orny boldy. Basqa etnostardyń ómiri týraly neǵur­lym kóbirek bilýge, ortaq tamyr tabýǵa umtylý azamattardyń basyn biriktire otyryp, ultaralyq janjaldar men ózara ókpe-renishterge jol bermeıdi.Biryńǵaı jalpyqazaqstandyq máde­nıetke toǵysqan, óziniń qaıtalanbas qyr­larymen kózge urarlyq ártúrli etnostardyń óneri men salt-dástúrleri Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­den­ti – Ult kóshbasshysy N.Á. Nazar­baev­tyń júrgizip otyrǵan ulttyq saıasatyna alyp keldi. Nursultan Nazarbaev óziniń barlyq baıandamalarynda eń bastysy – el ishindegi turaqtylyq pen beıbit­shilik, ultaralyq kelisim ekenin basa aıtýy teginnen tegin emes.Adamzattyń kóptegen myńjyldyq­tar boıy jınaqtaǵan tarıhı baı tájirıbesi barlyq kúrdeli áleýmettik máselelerdiń túp-tamyry men kez kelgen qoǵamdaǵy ultaralyq qarama-qaıshylyqtyń sheshimin taba almaýdyń birden-bir sebebi – adamdardyń mádenı artta qalýshylyǵy men nadandyǵynda ekenin kórsetip berdi. Budan shyǵar qorytyndy, memlekettiń ishki saıasaty azamattardyń jan-jaqty jáne úzdiksiz bilim alýynyń damýyna, qoǵamnyń ǵy­ly­mı jáne kásibı deńgeıge kóterilýine súıenýi tıis.Táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy jyl­daryndaǵy aıqyn oqıǵanyń biri –res­pýblıkanyń qoǵamdyq-saıası kók­jıeginde etnosaralyq qatynastardy úılestirýdiń jańa ınstıtýty – Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń qurylýy bolyp tabylady. Assambleıa ultaralyq tutastyq pen kelisimdi saqtaýǵa is jú­zinde óz úlesin qosyp, beıbitshilik úlgi­si men kópultty halyqtyń rýhanı-má­denı qaıta órkendeýine uıytqy boldy.Men Qazaqstan halqy Assambleıa­synyń qurylýy Prezıdentimizdiń kó­re­gendi sheshimi der edim. Bul qoǵam­dyq-saıası jaǵdaıdy turaqty túrde saq­taý faktory bolyp tabylady. Qa­zaq­stan halqy Assambleıasynyń negizgi mindetteriniń biri retinde bilim berý oryndary men joǵary mektepterdiń mádenı-aǵartý qoǵamdarymen jáne etno-mádenı birlestikterimen tyǵyz yntymaqtastyqta bolýyn, bilim berý júıesi arqyly Qazaqstanda turyp jatqan barlyq az ulttardyń tilin, tarıhyn, mádenıeti men salt-dástúrlerin damytý máselesin de qoıyp otyr. Bul degenimiz, bilim berý júıesi qoǵamnyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik-saıası damý júıesi bolyp tabylady, ol ulttyq bolashaqpen tyǵyz baılanysty bolyp, halyqtyń materıaldyq emes mádenı murasyn saqtap qalý men damytýǵa yqpal etedi.Demokratııalyq úderisterdi júzege asyrýdaǵy serpindilik pen júıelilik bizdiń azamattarymyzdyń bilimge degen kózqaras psıhologııasyn túbegeıli óz­gert­ti. Munyń bir kórinisi retinde ult­tyq-etnostyq túp-tamyry negizinde ká­si­bı biliktilik, bilim alýǵa degen umty­lysty ataýǵa bolady. Etno-mádenı bi­lim berý keńistigi mektepke deıingi mekemelerde, mektepterde, gımnazııalar men lıseılerde belsendi túrde quryl­ǵan. Etno-mádenı bilim berýdiń bazalyq josparyna ulttyq mádenıet pen halyqtyq pedagogıka bólikterin engizý qarastyrylǵan.Qazaqstan halqy Assambleıasy Qa­zaq­stan azamattaryn óz erikterimen álem­­dik jáne dástúrli dinderdiń jal­py­adamzattyq qundylyqtarynyń rýhanı negizinde birigýge shaqyrady. Jáne bul qoǵamdyq ınstıtýt zamanaýı álemdegi kópmádenıettilik, etnostyq jáne dinı sanalýandylyq – bular shaqyrý emes, strategııalyq basymdyq pen ekonomı­kalyq jáne áleýmettik turaqsyzdyqty jeńip shyǵýdaǵy jańa múmkindikter órisi ekendigine berik senimdi.Qoǵamdyq ulttyq birlestikterdiń shoǵyrlanǵan baı tájirıbesi men ıntellektýaldy áleýeti qazaqstandyq qoǵamdy budan bylaı da biriktirýdi kúsheıtýge, Qazaqstannyń kópultty halqynyń memlekettik biregeılendirýi men onyń azamattyq-saıası qaýymdas­tyǵyn qalyptastyrýǵa yqpal etedi. Assambleıanyń arqasynda etnostyq toptardyń ózderiniń tarıhı otandarymen baılanys ornatyp, ıntegrasııalyq úderisteri keńeıtilýde. Sondaı-aq, Assambleıa qyzmeti ultaralyq qarym-qatynastar máselelerin tıimdi sheshe alatyn el retinde respýblıkamyzdyń halyqaralyq bedeliniń ósýine óz yq­pa­lyn tıgizýde. Mádenıetti ıdeologııa­nyń «qyzmetshisi» retinde qaraıtyn totalıtarlyq túsinikten bas tarta otyryp, Assambleıa halyqty mádenıet kez kelgen halyqtyń bet-perdesin anyqtaý­shy salt-dástúr, din, moral, óner, ıdeo­logııa, saıası jáne quqyqtyq sana sııaqty qundylyqtardyń jınaǵy dep qaraýǵa shaqyryp jáne ol qoǵamnyń júıeli negizin quraıtynyn, sonymen qatar, onyń bazıstik qundylyqtaryn qalyptastyratynyn dáleldep berdi.Qazaqstannyń órkendep damýǵa qa­ryshtap qadam jasaýynda bilim berý erekshe ról atqarady. Bilim berýdiń zamanaýı júıesi óz mańyzdylyǵymen jáne áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı áleýmettik ómirdegi basqa da salalarǵa yqpal etýi boıynsha aıryqsha mańyzdy jáne basym júıeniń biri bolyp tabylady. Memleket basshysy otandyq bi­lim berý júıesiniń aldyna jańa min­detter qoıyp otyr. Búgingi kúni Qa­zaqstanda bilim berýdiń barlyq deń­geıin – balabaqshadan bastap joǵary bilim men ǵylymǵa deıin tıimdi júıe­leýshi, ınnovasııalyq bilim berýdiń tutastaı qazaqstandyq úlgisin qalyp­tas­tyrý úshin negiz bar.Joǵary mekteptiń pedagogy retinde meni qazaqstandyq jastardy tárbıeleý máselesi tolǵandyrmaı qoımaıdy. Abaı atyndaǵy QazUPÝ – elimizdiń eń ba­ıyr­ǵy oqý orny. Atalmysh oqý ornynda ár jyl saıyn bolashaq maman­dar­dyń qa­taryn pedagogtar, zańgerler, jýr­na­lıs­ter, til mamandary men elta­ný­shylar­dyń jańa toby tolyqtyrady. Erteńgi kúni olardyń kópshiligi tek oqytyp jáne tárbıelep qana qoımaı­dy, sondaı-aq, Qazaqstannyń mádenıeti men ǵy­ly­myn Qazaqstannan syrt elderge de tanystyratyn bolady. Sol sebepti bú­gin­de bizdiń joǵary oqý ornymyzdyń pro­fessor-oqytýshylar qu­ramyna qo­ıy­­latyn talaptar da jo­ǵary bolyp otyr.Elbasynyń bilim berýdiń barlyq satylaryna, onyń qatarynda joǵary oqý oryndarynda da «Qazaqstandyq qu­qyq», «О́lketaný», «Akmeologııa» sııaq­ty pánderdi engizý týraly usynysy da ózekti máselelerdiń biri. Eger peda­gog­tyń jeke mártebesi men naqty qyzmeti, shyǵarmashylyq belsendiligi jalpy­mem­lekettik mindetti sheshýge – qazaq­standyq otansúıgishtik pen ınterna­sıo­nalızmdi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan bolsa, onda mundaı joǵary mekteptiń talantty ustazdaryna qoldaý kórse­tilýi tıis.Respýblıkamyzda qazaq tili memle­ket­tik til bolyp tabylady. Elimiz zań­na­masy barlyq tilderdiń teń quqyqta bolýyn qarastyrady. Tildik saıasat qazaq, orys, uıǵyr, ázerbaıjan, káris, kúrd jáne basqa da ult tilderiniń birigýin kózdeıdi.Qazaqstan kúrdteriniń «Barbang» qaýymdastyǵynda kúrd tilin oqytý kýrstary uıymdastyrylǵan, «Hevı» («Úmit») qazaq-kúrd dostyq qoǵamy qu­rylǵan. Akademıkter, ǵalymdar, qoǵam qaıratkerleri, kúrd kásipkerleri Qazaq­stannyń barlyq etnos ókilderi arasyn­daǵy dostyq ıdeıalaryn nasıhattaýda. Qazaq jazýshylarynyń eńbekteri kúrd tiline aýdarylsa, kúrd jazýshyla­ry­nyń eńbekteri qazaq tiline aýdarylýda. Barlyq ult ókilderi qatysa alatyn ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar, semınarlar, ulttyq merekeler júıeli túrde uıymdastyrylyp turady.Kúrd tilinde jaryq kóretin gazet-jýrnaldarda, oqýlyqtarda tolerant­ty­lyq máselelerine, ultaralyq kelisimge jáne elimizdegi tynyshtyq saqtaý máse­lelerine kóp kóńil bólinedi. Qaýym­das­tyq jastardy tárbıeleý saıasatyn qa­zaqstandyq otansúıgishtik rýhpen ush­tastyra otyryp júrgizip keledi, sol arqyly barlyq týysqan etnos ókil­derine, olardyń eńbekterine qurmetpen qaraýdy úıretýge kóp kóńil bóledi. Kúrd jastaryn jalpyqazaqstandyq bir­lik rýhynda tárbıeleý – «Barbang» qaýymdastyǵy men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń eń basty mindette­riniń biri bolyp esepteledi. Bilim men eńbek, Otanǵa degen súıispenshilik, qo­ǵamdy jańǵyrtý úderisi jolynda bar­lyq qazaqstandyqtardyń birtutas bolyp birigýi jáne ár ulttyń ondaǵy alatyn ornyn túsine bilýi árbir qaza­q­stan­dyq azamattyń ózin ózi uıymdastyrý dárejesi men jaýapkershilikti túsiný dárejesin kóteredi.Qazaqstanǵa stalındik repressııa kezinde eriksiz qonys tepken kúrdterdi Uly Dalanyń ókilderi – qazaqtar bar meıirimin tógip, qushaq jaıa qarsy aldy. Darhan qazaq dalasy kúrdter úshin týǵan besik bola bildi, dál osy jerde biz Qazaqstan Respýblıkasynyń Ata Zańynda kórsetilgen quqyqtar men erkindikti barlyq azamattarmen birdeı dárejede paıdalana alamyz. Muny bile júrgenimiz abzal.1988-1990 jyldardaǵy Kavkazdaǵy turaqsyzdyq jaǵdaı men taýly Qara­baqtaǵy oqıǵalardan keıin kúrdterdiń jańa toby Qazaqstanǵa taǵy da qonys aýdaryp kele bastady. Qazaq halqy esh­ýa­qytta kúrdterden qamqorlyǵy men meıirimin aıaǵan emes. Qıyn-qystaý jaǵ­­­­daılarda negizi qalanǵan dostyq qa­­­rym-qatynasty eshýaqytta joǵaltyp almaýymyz kerek. Qazaqtar men kúrd­ter óz­de­rine ortaq úıde – egemendi Qa­­zaq­standa ómir sú­rýde, eńbek etip bar­­­lyq kúsh-jigerlerin egemen elimizdi kór­keıtý úshin, gúl­dendirý úshin jumsaýda.Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti N.Á.Nazarbaevtyń jetekshiligi­men júrgizilip otyrǵan saıası basshy­ly­ǵy moraldyq jáne materıaldyq qa­tynasta kúrdeli bolyp keletin ulttyq azshylyq máselelerine úlken túsiný­shilikpen qaraıtynyn basa aıtýymyz qajet. Elbasy óziniń «Qazaqstan- 2030» atty uzaq merzimdi baǵdarlamasynda: «Biz, qazaqstandyqtar adamdardyń ara­syndaǵy ózara baılanys pen qatynas­ty kúsheıtý úshin ulttyq yntymaq­tas­tyǵymyzdy nyǵaıta túsemiz jáne ózi­mizdiń ulttyq áleýetimizdi keńeıte beremiz», dep atap kórsetken bolatyn.Barlyq qazaqstandyqtar sekildi kúrdter de keń baıtaq qazaq elinde ómir súrip otyrǵanyn maqtan etedi. Álemdik aýqymda ózindik ornyn taba bilgen kórnekti memleket qaıratkeri Nursul­tan Ábishuly Nazarbaevtyń syndarly saıasaty Otanǵa úzdiksiz qyzmet etýdiń úlgisi bolyp qala bermek.Knıaz MIRZOEV, Qazaqstan halqy Assambleıasy Keńesi múshesi, Abaı atyndaǵy QazUPÝ shyǵys tilderi kafedrasynyń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.ALMATY.