Astananyń azyq-túlik beldeýi: áleýmet pen áleýet

Oblystyń 17 aýdany azyq-tú­lik beldeýine engizilgen. 2009-2017 jyldar aralyǵynda jal­py kólemi 101,8 mıllıard teń­geni quraıtyn 125 joba iske asy­rylǵan. Onyń ishinde 7 joba sút­ti mal sharýashylyǵy bolsa, 15 joba et baǵytyndaǵy mal sharýa­shylyǵy. Oǵan qosa qus sharýa­shylyǵyn qaýzaıtyn 9 joba bar. 

Sút bulaǵyn tasytyp, maıly, nárli etti taý qylyp úıip tas­taǵa­nyńyzben, sol kúıinde das­tarqanǵa qoıylmaıdy ǵoı. Endi ony zaman talabyna saı jaqsylap, sapaly etip óńdeý kerek. Bul oraıda, sút óńdeýge baǵyttalǵan 7, et óńdeýdi oraılastyratyn 5 joba júzege asyrylǵan. Taýarly sút fermalarynyń deni Qaraǵandy oblysyna tıesili bolǵanymen, Aqmola oblysynan aǵylǵan aqtyń úlesi báribir kemshin. Sondyqtan taıaý shetelderden jetkiziletin taýarǵa tosqaýyl qoıýǵa tegeýrini jetpeýi ábden múmkin. 

Bul arada taýarly sút fermasyn uıymdastyrý et baǵytyndaǵy sharýashylyqtyń beınetinen moldaý ekenin eskergen jón. Mun­tazdaı taza, jyly qora, sút saýa­tyn, jınaıtyn, saqtaıtyn oryn kerek. Qazir burynǵy soqpaq­pen kózdi jumyp tarta berseń ta­qyrǵa otyrasyń. Maldy buryn­ǵysha baǵý joq. Ereımentaý aýda­nyndaǵy «Hamze» sharýa qoja­lyǵynda bolǵan kezimizde qıyn istiń mán-jaıymen tanysqanbyz. Mal azyǵyn salatyn ottyǵynyń ózi ózgeshe. Sútti, etti sımmental tuqymdas sıyr baqqan qaýym baǵymdaǵy maldarynyń qyr­qyndy shóp jeýinen qorqady eken, asqazanyna zalal. Mal azyǵy arnaıy sehta ázirlenedi. Saýyn sıyrdyń qaısysynda kinárat baryn saýyn kezinde kompıýter arqyly birden anyq­taıdy. Jaıylymnan juqpaly aýrý jabyspasyn dep qysy-jazy óriske shyǵarmaı qamap baǵa­dy. Sanap otyrsańyz, qanshama shyǵyn. 

Azyq-túlik molshylyǵyn endi qalaı jasaýǵa bolady? Bizdińshe, taýarly sút fermalarynyń ónimine jekeniń qolyndaǵy mal ónimderin ústeý. Áý basta durys sheshim bolyp kóringen kooperatıvterden qaıran bolmady. Tyǵyryqtan shyǵar tóte jol – sút qabyldaý pýnktterin kóbeıtý. Ekin­shiden, mal tuqymyn asyldandyrý. Asyl tuqym baq­saq qana aıymyz ońynan týady. Oblys­taǵy asyl tuqymdy qara mal sa­ny 67,4 myń basqa jet­ti. 50,5 myń basy etti, 15 myńy sútti tu­qym. 

Osydan-aq sút óndirýden de et óndirý basymdyraq eken­digi kó­rinip turǵan joq pa?

Eki baǵyttaǵyny qosqandaǵy kórsetkish baǵymdaǵy barlyq maldyń 33 paıyzyn ǵana quraıdy. Qalǵany súti az, eti oıaz jergilikti tuqym. Eger jekeniń qolyndaǵy jergilikti tuqymdy sińire býdandastyrý arqyly asyldandyrsaq, azyq-túlik beldeýin de nyǵaıtar edik ári mal súmesimen kún kórip otyrǵan aýyl turǵyndary­nyń da eńsesi tikteler edi. Asyl tuqym­nyń artyqshylyǵyna taǵy bir dálel aıtaıyq. Asyldandyrý qolǵa alynǵan 2013 jylmen sa­lys­tyrǵanda, qazir barlyq sharýa­shylyqtaǵy saýyn sıyrdan saýylatyn sút mólsheri ár sa­ýyn sıyrǵa shaqqanda 266 lıtr­ge kóbeıip, jyldyq ónim kóle­mi 2977 lıtrge jetken. Etke ótkizi­letin maldyń ortasha tirileı sal­maǵy 2013 jyly 387 keli bolsa, byltyr 395 kelige jetti. Osy ara­da tolyq kóleminde ıge­ril­meı jatqan ishki rezerv týraly bir pikir aıta ketýge bolar. Asyl tuqymdy mal sany 33 pa­ıyz ǵana dedik qoı. Endi jeke­niń qo­lyndaǵy 70 paıyzǵa jýyq maldy asyldandyrsaq, kól-kó­sir et ónim­deri Astananyń saýda sóre­lerindegi ımportty yǵys­tyryp shyǵarar edi. Yǵys­tyryp qana qoı­maı, shetelge shyǵaratyn et ón­im­­deriniń kólemin kóbeıter edik. 

Astananyń azyq-túlik bel­deýin jumyrtqa jáne kartoppen qamtamasyz etýde kemdik joq. Máselen, 2018 jyly 243 mıllıon dana jumyrtqa óndi­rilgen. О́sim − 9,4 paıyz. Osy­laısha suranystyń 92 paıyzy qam­tamasyz etilip otyr. Taıaýda iske qosylǵan Bulandy qus fab­rıkasy tolyq qýatynda jumys istegen kezde túgel qamtamasyz etedi. Kartop kólemi 6,5 paıyzǵa ósip, 90 myń tonnaǵa jetip, azyq-túlik beldeýi suranysynyń 90 paıyzyn jaýyp otyr. Al kókónis kólemi tyń serpilisti qajet etedi. Kartop egetin sharýashylyq bas­shy­larynyń aıtýyna qaraǵanda, kókónis saqtaıtyn qoıma bolma­ǵan­dyqtan, óndirilgen ónimdi kúzde satyp jiberýge májbúr. Mol­shylyq maýsymda kartop baǵasy arzan. Sondyqtan jumsalǵan shyǵyndy jabýyn japqanymen, paıdasy mardymsyz. Kartop ósirýshilerdi yntalandyrý úshin Astana mańyna kókónis saqtaıtyn qoımalardy kóbirek salý qajet. Kókónis kólemi kóbeıtýdi qajet etedi-aq. Esepti kezeń ishinde 26 myń tonna kókónis óndirilip, suranystyń 29 paıyzy ótelgen. Endigi arada tamshylata sýarylatyn alqaptardy keńeıtý jáne kókónis qoımalaryn salý bul oraıdaǵy máseleni túbegeıli sheshýge sebep bola alady. Máse­len, jaýapkershiligi shekteýli «Leıa Saryarqa» seriktestigi 100 gektar jerge kartop otyrǵyzsa, alda­ǵy ýaqytta egistik jer kólemin kóbeıte alady. Sondaı-aq «Green Team» seriktestigi 58 gek­tar jerge kartop, 10 gektar jer­ge bas­qa kókónis egip júr. Mun­daı sharýa­shylyqtar barshylyq. Kók­ónis mol­shylyǵyn jasaý úshin osyndaı shaǵyn sharýashylyq­tar­dyń ónimin kúzde kótere satyp alyp, kóktemge deıin saqtaýǵa jaǵdaı týǵyzý qajet. 

Astananyń azyq-túlik bel­deýin qalyptastyrý jobasy jańar­tyldy. Bul baǵyttaǵy ju­mys negizinen tórt baǵytty qam­tıtyn bolady. Alǵashqysy et ónimderiniń kólemin arttyrý bolsa, ekinshisi − 2020-2021 jyldary sút óńdeý kásiporyndarynyń júktemesin arttyrý. Osy oraıda elordalyq oblys 7200 bas saýyn sıyry bar 5 taýarly sút fermasyn qurýdy mejelep otyr. Olar Býrabaı aýdanyn­daǵy «Nı­kolskoe», «Fırma Nanar», Ze­­ren­di aýdanyndaǵy «Aq­qa­ıyń-J», Astrahan aýdanyn­daǵy «Kamyshenka» jáne Aqkól aý­d­anyn­daǵy «Eńbek» jaýapker­shiligi shekteýli seriktestikteri. Olardyń árqaısysynda 1200-den astam saýyn sıyr bolady. Oǵan qosa oblys ákimdigi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen, «QazAgro» UBH» AQ-men birlese otyryp, jalpy quny 23,2 mıllıard teńgeni quraıtyn 92 jobany júzege asyrmaq. Bul jobalar qus, balyq, jylyjaı ónimderinen bólek, 40,9 myń tonna sút, 3,2 myń tonna et óndirýge jol ashady. 

Ázirge óndirilgen ónimdi usy­ný joldary jaqsaryp keledi. 128 óndirýshiniń jıǵan-tergen óni­mi 44 saýda núktesinde satylyp kelse, «AQMOL» saýda jelisiniń fırmalyq 4 dúkeni ashylyp, onda jyl basynan beri 280 mıllıon teńgeniń 248 tonna azyq-túligi satylǵan. Bul dúkenderde saty­latyn azyq-túliktiń baǵasy Astanadaǵy ózge dúkenderge qara­ǵanda edáýir arzan. 

Azyq-túlik beldeýindegi aqmo­la­lyqtardyń úlesi artyp kele­di. Asylynda azyq-túlik bel­deýin qamtamasyz etý eki jaqqa da tıim­di. Saýda sóreleri arzan, sapaly otan­dyq ónimdermen tolyǵady, aýyl eńbekkerleri úshin tabys­ty jumys orny kóbeıedi. Tórt túlik­tiń tabysymen kúneltetin aýyl adamdarynyń mal basy asyl­danyp, ósip, ónimin ótkizetin na­ryqty izdemeı-aq tabady.

Baıqal BAIÁDIL,

«Egemen Qazaqstan»

Aqmola oblysy