Elbasy jýyrda «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasynyń jeńimpazdarymen kezdesip, olardyń jetistikterimen tanysqan edi. Sol jeńimpazdardyń biri Nazgúl KENJETAI – halyqaralyq áskerı jýrnalıstıka ókili. Qyzylorda qalasynda orta mektepti támamdap, Túrkııada bilimin jalǵastyrǵan jas maman Taıaý Shyǵystaǵy soǵys oshaqtaryna baryp, álemdik qaqtyǵystardyń fotoderekter qoryn tyń týyndylarmen tolyqtyra túsken. Fotosýretteri álemniń bedeldi basylymdarynda jarııalanyp júrgen jýrnalıstıka magıstranty elimizge joǵaryda atalǵan aıtýly sharaǵa kelý saparynda ult baspasóziniń qarashańyraǵy – «Egemen Qazaqstan» basylymynyń redaksııasyna bas suǵyp, qyzmetiniń qyr-syrymen, bolashaq josparymen bólisken edi.
Aqparattyq táýelsizdiktiń mańyzy
– О́kinishke qaraı qazirgi ýaqytta bizdiń jýrnalıstıka halyqaralyq máselelerge kelgende «copy, paste», ıaǵnı kóshirip alý-ornalastyrý deńgeıinen shyǵa almaı otyr. Bul – uzaqqa aparatyn jol emes. Biz aqparat jarshysy retinde jahandaný úderisindegi ornymyzdy saqtap qalǵymyz kelse, aqparattarymyzdyń qundylyǵyn joǵaltpaýymyz qajet, – dep sóz bastaǵan Nazgúl Kenjetaımen aradaǵy áńgime odan ári halyqaralyq, áskerı jýrnalıstıka, aqparattyq qaýipsizdik salalaryna ulasqan bolatyn.
– Siz halyqaralyq áskerı, saıası jýrnalıstıkaǵa mamandanyp, Taıaý Shyǵystaǵy, arab elderindegi shıelenisterdiń, soǵystardyń ortasynda bolyp júrsiz. Al sol jaǵdaıattardy sheteldik aqparat kózderinen alý bizdi shynaıy aqparattardan ajyratyp tastaǵan joq pa?
– Iá, aqparatty kóshirip alatyn memleketter ózgelerdiń úgit-nasıhatyn jalǵastyrýshy bolady. Biz qazir Sırııadaǵy jaǵdaıǵa Reseı jáne Eýropa memleketteriniń kózimen qarap otyrǵanymyz ras. Ázirge, ókinishke qaraı, solardyń aqparatyn qaıtalaýmen kelemiz. Osydan kelip ulttyq jáne memlekettik múddeler eskerilmeı qalyp jatady. Mysaly, kez kelgen memleketter arasyndaǵy shıeleniste bizdiń oqyrmandarymyz ben kórermenderimiz aqparat quraldarynyń taralý aýqymy keń, daýysy óktem jaǵyna eriksiz bolysady. Qazir qarýly soǵystardan buryn, aqparattyq maıdannyń alatyn orny basym.
Jalpy, halyqaralyq qaqtyǵystarda kimdiki durys, kimdiki burys dep oılaýdyń ózi qate dep esepteımin. О́ıtkeni qazir «aqıqat» aqparatty tez óńdep, óz múddesine saı jaratýshylardyń qolynda tur.
– Sonda aqparattyq táýeldilikten qutylýdyń qandaı jolyn usynasyz? Oǵan Taıaý Shyǵysqa, basqa da shýly oqıǵalar aımaǵyna tilshi ornalastyrý jaǵdaıdy ońalta ma?
– Bul arada aldymen Otanymyzǵa adal, ulttyq qundylyqtarǵa shyn berilgen azamattardy tárbıeleý mańyzdy. Mysaly, ózim jumys isteıtin Túrkııada óte bedeldi, bilimi tolysqan, qııaly ushqyr, qalamy qarymdy, bir sózben aıtqanda, óz isiniń sheberine aınalǵan jýrnalıster bar. Biraq keıbireýi ózin oppozısııa ókili sanap, memleket múddesin, qupııasyn syrtqa jarııalaı salýy múmkin. Bul – jaramaıtyn is. О́z isiniń, ultynyń qyzmetshileri táýelsiz jýrnalıstıkanyń da shegin uǵynýy kerek. Sen qanshalyqty oppozısııa bolsań da, másele el múddesine jetken ýaqytta toqtaýyń qajet. О́ıtkeni syrtta antalap, ashkózdenip, elińdegi búlikti kútip otyrǵan saıası kúshter bar. Demek, osy joldy tańdasań, olarǵa qorek bergeniń. Onyń ústine, bizdiń halqymyzdyń «Bólingendi bóri jeıdi» degen asyl sózi bar.
Sábı beınesi kóńil aýdarady
– Sizdiń foto nysanańyzǵa ilingen kadrlardan kóbine muńaıǵan adamdar, kóz jasy tógilgen sábılerdi kórdim. Mundaı sýretterdi túsirýdegi maqsatyńyz ne?
– Bul sýretter bir ǵana sábıdiń kóz jasyn, bir jesir áıeldiń qıynshylyǵyn ǵana beınelemeıdi. Bul – otansyz adamdardyń júzi, olardyń qasireti. Mysaly, syrttan jaqsy ómir izdep shekara asatyndardyń deni bosqyn mártebesin alady. Al bosqynnyń ómiri qaıdan jaqsy bolsyn?! Jaqsy ómir izdep Shveısarııa, Kanadaǵa tap bolsań da, olar úshin sen – bosqynsyń. Sondyqtan kisi elinde sultan bolýdy ańsaý aqylǵa syımaıdy.
– Túsirgen sýretterińizdiń ishinen ómirlik ustanymyńyzǵa, kózqarasyńyzǵa áser etkenderi bolǵan shyǵar?
– Sýretke túsirý, sátti kadr jasaý – ońaı sharýa emes. Sýret «sóılep» turýy kerek. Mysaly, eýropalyqtardy shyǵystyń saqaldy adamdarynyń beınesi múldem qyzyqtyrmaıdy. О́ıtkeni kóptegen Eýropa elderiniń arab álemindegi qaqtyǵystarǵa óz múddelerine saı janama bolsa da qatysy bar. Sondyqtan men beıkúná sábılerdiń qasireti arqyly soǵystyń zardabyn jetkizýdi oıladym. Al soǵys jaǵdaıynda fotosýret qoıylym, nusqaýmen túsirilmeıdi. Tek kánigi mergenshe apparattyń túımesin kerek sátte basyp úlgerýiń kerek. Ol jerde tilshilerge beriletin ýaqyt ta shekteýli.
– Al eń sátti kadryńyz esińizde me?
– Iá, eń sátti sýretim Antalııada túsirildi. Bylaıǵy jurt Antalııa degende kóz aldaryna teńiz ben palma aǵashtaryn elestetedi. Sol jerde Sırııadan bas saýǵalap qashyp kelgen jıyrmaǵa jýyq otbasy turatyndyǵyn estidik. Olar esh jerde tirkelmegen, qoǵamdyq jáne memlekettik uıymdardyń nazarynan tys qalǵan. Sóıtip olar turatyn aýmaqqa jıyrma shaqty tilshi bardyq. Otbasy bolǵan soń balalary bolady, sondyqtan qaltamyzǵa táttilerdi toltyryp aldyq. Sırııalyq otbasylardy tapqan soń, balalaryna bazarlyqtarymyzdy úlestire bastadyq. Balanyń aty – bala, bir ýaqytta talasa-tarmasa shúpirlegen búldirshinderdi áke-aǵalary óshpendilikpen sabaýǵa kiristi. Sol eresekter balany ásheıin qaqpaılaǵan joq, quddy bir kegi bar adamdaı óshpendilikpen uryp jatty. Bizdiń sol sáttegi mindetimiz sýretke túsirý bolatyn. Al áriptesterimizdiń kóbi bul keleńsiz kórinisten abdyrap, balalardy arashalaýǵa kirisip ketti. Alaıda, men bir mezettik arasha balalarǵa kómek bolmaıtynyn uǵyp, shyrtyldatyp sýretke túsire berdim.
Keıin bul otbasylardyń aıanyshty taǵdyry meniń sýretterim arqyly Túrkııa basshylyǵyna jetip, jańaǵy balalardy esepke alyp, jetimder úıine ornalastyryp, áleýmettik kómek kórsetile bastady. Bul – iri jeńisim. Ádette mundaı kadrlar oılamaǵan jerde paıda bolady.
– Siz áskerı jýrnalıst retinde soǵys júrip jatqan aımaqtarǵa jıi shyǵasyz. Onyń jantúrshigerlik jaǵdaıattaryn óz kózińizben kórdińiz. Al bizdiń beıbit elde adamnyń úreıin ushyratyn qylmystyq oqıǵalar, tabıǵı jáne tehnogendik apattar men olardyń qurbandary, tipti qaza bolǵan kisilerdiń beıneleri basylymdardyń birinshi betterinen oryn tebedi, telearna jańalyqtarynyń aldyńǵy leginde shyǵady. Mundaı úderisti halyqaralyq jýrnalıstıka qalaı baǵalaıdy?
– Bul – qarapaıym ádeptiliktiń ólshemi. Reıtıng úshin, buqaralyq aqparat quraldarynyń tanymaldylyǵyn arttyrý úshin mundaı qadamdar keńinen qoldanylady. Mysaly, meniń de jantúrshigerlik sátter beınelengen sýretterim bar. Biraq olar halyqaralyq adam quqyqtaryn qorǵaý talaptaryna sáıkes kelmegendikten, jarııalaýǵa bolmaıdy. Olarǵa ádeptilik ólshemimen qarap, jarııalaýǵa da qaqym joq. Sýrettegi qan, jas bosanyp qalǵan qyzdardyń beınesi jáne basqa da ádepke jat kórinister qoǵamnyń teris tárbıelenýine yqpal etetindikten, halyqaralyq uıymdar olardy jarııalaýǵa tyıym salǵan. Sóıtip jeke arhıvimizde qalady. Olardy qoldanǵym kelse, eshkim qolymdy qaqpaıdy, biraq meniń jýrnalıstik bedelime keri áserin tıgizedi. Ádeptilikten alys sýretterdi áleýmettik jelige salyp, mıllıondaǵan laık jınaı alsam da, adamshylyqtyń sheginen shyǵýǵa bolmaıtyndyǵyn jaqsy túsinemin. Máselen, lańkestik kezindegi jarylystardy kórsete bersek, sodyrlarǵa tegin jarnama jasap beremiz. Olarǵa da keregi osy. Teris pıǵyldylar qandaı da bir sumdyq oqıǵalardyń sýretterin jarııalaý arqyly memlekettiń osy másele aldynda álsiz ekendigin kórsetip, óz ústemdikterin asyra túsýdi kózdeıdi.
Baılyqtan qymbat mıssııa
– Siz soǵys oshaqtarynyń mańynda, kileń shıelenisterdiń ortasynda júrgennen keıin sol kórinisterdi júregińizben qabyldamaý múmkin emes shyǵar. Osy psıhologııalyq qysymǵa qalaı shydaısyzdar?
– О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary ońtústikafrıkalyq fototilshi Kevın Karter Sýdandaǵy soǵys aımaǵynda belsendi jumys istegen. Alaıda, onyń rýhanı kedeıligi qysqa ǵumyryn aqshaǵa táýeldilikpen, esirtkige qumarlyqpen túıistirdi. Onyń álemdegi eń tańdaýly júldelerdi alǵan Sýdanda túsirgen sýretinde ashtyqtan ábden qaljyraǵan balanyń ólimin kútken jyrtqysh qus beınelengen. Bul sýret oǵan aqsha da, ataq ta ákeldi. Biraq ol sýretti túsirgen boıda balany qutqarmastan ketip qalady. Keıin tilshilerge suhbat bergen ýaqytynda balany nege qutqarmadyńyz degen saýalǵa jaýap tappaı, adamshylyqtan attaǵanyn sezingen boıda kúızeliske túsip, óz-ózine qol jumsap tyndy. Ol ólim aldyndaǵy hatynda kózimen kórgen sumdyq jaǵdaılar ábden kúızeltkenin jazyp ketken. Sondyqtan bizge kásibı salamyzda psıhologııalyq ustamdylyq, adamgershilik, bıik rýh kerek.
– Sýretterińizdi jarııalap jatqan halyqaralyq bedeldi basylymdar eńbegińizge qalamaqy tóleı me?
– Bul salaǵa kelgen ýaqyttary, shynymdy aıtsam, qalamaqysyz jumys istedim. Meniń múddem – kómekke zárý, járdemge muqtaj, zábir kórgen halyqtyń zaryn kórsetý boldy. Sýretterim jarııalana bastaǵannan keıin kóptegen halyqaralyq uıym habarlasyp, keıipkerlerimniń qaıda ekenin, qandaı kómek kerek ekenin suraı bastady. Bul men úshin eń úlken syıaqy bolatyn. Maqsatyma jettim, keıipkerlerime álem nazar aýdardy.
Ýaqyt óte áriptesterim súıikti kásibimnen paıda tabýdyń da jolyn kórsetti. Meni keıbireýler mol qarajat tabady dep te oılaýy múmkin. Biraq meniń tirshiligim – stýdentke tán quba tirshilik.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan