Álemniń damyǵan elderindegideı Qazaqstanda da ýaqyttyń qadiri artyp keledi. Rasynda da, biz qazir ýaqytty únemdeýge kiristik. Elimizge engen jańa tehnologııalar osyǵan múmkindik berýde. Elektrondy úkimettiń qurylýy nátıjesinde adamdar úıden shyqpaı-aq, ýaqytyn joǵaltyp tıisti mekemelerge baryp kezekke turmaı-aq onyń qyzmetin bir demde alatyn jaǵdaıǵa jetti. Ushaq pen poıyz bıletteri de úıden shyqpaı-aq aqshasy tólenip, qolǵa tıetin boldy.
Adamdardyń ýaqytty únemdi paıdalanýǵa degen umtylysy avtokólik pen poıyzdy qoıyp, ushaq qyzmetin jıi paıdalana bastaǵandyǵynan da kórinedi. Máselen, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń derekteri boıynsha elimizdegi tranzıttik áýe jolaýshylarynyń sany 2010 jyly 20 myń adamdy qurasa, 2017 jyly bul kórsetkish 620 myń adamǵa, al ótken jyly 900 myń adamǵa deıin ósken. Demek, segiz jyldyń ishinde 45 ese ósken.
Bul neni bildiredi? Osy segiz jyldyń ishinde biz sonshama baıyp kettik pe? Joq, olaı emes. Bálkim, burynǵyǵa qaraǵanda jaǵdaı jaqsara túsken shyǵar. Biraq qalaı alyp qaraǵanda da, bizdiń 45 ese baıymaǵanymyz anyq.
Endeshe, bul faktor birinshi kezekte ýaqyttyń qadiriniń artýyna baılanysty adamdardyń tańdaýdy ushaq qyzmetin paıdalanýǵa qaraı jasaı bastaǵandyǵyn bildiredi. Ras, sóz bolyp otyrǵan kezeń aralyǵynda elimizdiń qalalarynyń arasynda jáne halyqaralyq baǵyttar boıynsha áýe kompanııalarynyń qyzmeti jaqsara túskeni anyq. Burynǵyǵa qaraǵanda týrıster qatary da arta túskeni belgili. Munyń bári joqqa shyǵarylmaıdy. Biraq báribir basty faktor retinde adamdardyń tańdaýdy ushaq qyzmetin paıdalanýǵa qaraı jasaǵandyǵy kórinip turǵan shyndyq dep oılaımyz.
Mundaı jaǵdaıdyń oryn alýynyń bir sebebi, bizdiń oıymyzsha, bizdiń jer jáne klımattyq jaǵdaıymyzǵa da kóbirek baılanysty. Qazaqstan – keńbaıtaq. Bizdiń jerimizdiń aýmaǵy poıyzben nemese avtokólikpen 5-6 saǵatta bir shetinen ekinshi shetine shyǵa salatyn Eýropanyń shaǵyn elderindegideı emes. Joldarymyz da jarqyrap turǵan joq ázirge.
Qazaqstannyń bir shetinen ekinshi shetine avtokólik nemese poıyzben jetý úshin keminde úsh-tórt kún ýaqytty joǵaltýǵa týra keledi. Al ushaqqa minseńiz, osy qashyqtyqqa ári ketkende úsh-tórt saǵatta jetesiz. Sondyqtan Qazaqstan sekildi alyp dalaly elde basqa kólikterge qaraǵanda ushaqqa miný ýaqyt jaǵynan alǵanda tıimdi bolatyny túsinikti. Demek, ushaq qyzmetiniń baǵasy arzandaıtyn bolsa, adamdar qozǵalysyna tyń serpin beretini qazirdiń ózinde belgili bola túsýde.
Osy qubylys pen jaǵdaıdy eskere otyryp, Úkimet bıyldan bastap elimizde ushaq qyzmetiniń baǵasyn arzandatý baǵytynda jańa sheshim qabyldady. Jańa áýe kompanııasy qurylatyn boldy. Qazir bul máselemen Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi shuǵyldanýda.
«Azamattyq avıasııa salasynda turaqty ósim kórsetkishi bar. О́tken jyly tranzıttik áýe jolaýshylarynyń sany 900 myń adamǵa jetse, 2020 jyly bul kórsetkish 1,6 mln adamǵa jetedi dep boljap otyrmyz. Osyǵan jaǵdaı týǵyzý úshin bıylǵy birinshi jartyjyldyqta bıýdjeti tómen «Fly Arystan» áýe kompanııasyn iske qosý josparlanyp otyr. Osy kompanııa arqyly alǵashqy jyly «Eır Astanadan» 2 ese tómen baǵamen 1 mln jolaýshyǵa deıin tasymaldaý josparlanýda», dedi bul jaıynda atalǵan mınıstrliktiń basshysy Jeńis Qasymbek.
Bizge belgili málimetter boıynsha, bıýdjettik áýe kompanııasynyń qyzmeti aǵymdaǵy jyldyń mamyr aıynda bastalmaq. Birinshi kezekte onyń áýe parki tórt Airbus ushaǵynan quralatyn bolady. Al bıletter naýryz aıynyń sońynan bastap satyla bastaıdy. Eger Qazaqstan boıynsha «Eır Astana» áýe kompanııasynyń bılet quny orta eseppen 100 dollardy qurasa, «Fly Arystan» áýe kompanııasynyń bılet quny 40-45 dollar deńgeıinde qalyptasady. Munan keıingi tórt jylda kompanııanyń áýe parkindegi ushaqtar sany 15-ke deıin jetedi dep josparlanýda. Ushaqtardyń barlyǵy jańadan satylyp alynbaq.
Jalpy, Qazaqstanda endi qurylyp jatqan «Fly Arystan» sekildi bıýdjettik áýe kompanııalary shetelderde jańalyq emes. Loýkoster áýe kompanııalarynyń qyzmeti eń áýeli ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynda AQSh-ta bastalyp, toqsanynshy jyldary Eýropaǵa keńinen taraǵan. 2000 jyldardan bastap Reseıdiń qalalaryn da qamtyǵan, qazir bul eldiń ondaǵan iri qalasyna loýkoster kompanııalar qyzmet kórsetedi.
Ádette loýkoster áýe kompanııalary halyqty bılet qunynyń arzandyǵymen qyzyqtyrady. Máselen, ırlandııalyq «Ryanair»-diń keıbir Eýropanyń keıbir qalalaryna ushatyn ushaqtarynyń bılet baǵasy 7-10 eýrodan bastalatyn kórinedi.Sondyqtan qazir onyń qyzmeti búkil Eýropaǵa keńinen taraǵan dep aıtýǵa bolady.
Loýkoster kompanııalar qyzmetiniń baǵasy sonshama arzan bolýynyń syry nede? Birinshiden, olar shyǵyndy barynsha únemdeýge tyrysady. Máselen, bıletter onlaın rejimde satylatyndyqtan, arnaıy áýe kassalarynyń qyzmeti paıdalanylmaıdy. Iаǵnı, ushaq bıletin satqany úshin komıssııalyq aqy alynbaıdy. Sondaı-aq jolaýshylarǵa ushaqta tamaq berilmeıdi. Berilse, ol úshin jeke aqy alynýy, baǵasy qymbattaý bolýy múmkin. Bortserik sekildi ushaq qyzmetkerleri ámbebap bolyp, birneshe adamnyń jumysyn qatar alyp júre alady.
Ekinshiden, mundaı áýe kompanııalarynyń ushaqtarynda árbir sharshy metr jer únemdeledi. Oryndyqtar bir-birine jaqyn ornalastyrylady, kreslolardyń arqalyǵy jazylmaýy da qalypty jaǵdaı sanalady. Solaı únemdelgen jerlerge qosymsha kreslolar qoıylyp, bılet kóbirek satylady.
Loýkoster áýe kompanııalary ádette tıimdiligi joǵary jańa ushaqtardy paıdalanady. Sáıkesinshe olarǵa jumsalatyn tehnıkalyq shyǵyn da az. Ushaqtar eskire bastaǵanda olardy basqa kompanııalarǵa satý arqyly olardy satyp alýǵa jumsaıtyn shyǵyndaryn ótep alyp otyrady. Demek, loýkosterlik qyzmetti qurýshy kompanııa qarjy men tájirıbe jaǵynan áleýetti bolýy kerek. Bizde bul qyzmet elimizdegi eń qýatty sanalatyn «Eır Astana» bazasynda uıymdastyryp jatqanyn aıta keteıik.
Osydan birneshe jyl buryn Qazaqstanda «Fly Arystan» sekildi loýkoster kompanııa qurý tıimsiz delingen edi. О́ıtkeni ushaq qyzmetin paıdalanatyn adamdar az bolatyn. Al qazir tranzıttik áýe jolaýshylarynyń kóbeıgeni osyndaı qyzmetti uıymdastyrýǵa múmkindik bergendeı. Eger ol jemisti jumys istese, muny Qazaqstandaǵy áýe kompanııalary qyzmetiniń úlken bir belesi dep sanaýǵa bolady.
– Mundaǵy negizgi másele – ushaqpen qatynaıtyn jolaýshylardyń áli de bolsa azdyǵy. Árıne, oǵan qarjylyq múmkindiktiń shekteýliligi áser etip otyr. Máselen, Eýropada bir adam jylyna orta eseppen 1,7 ret ushsa, AQSh-ta turǵyndardyń qozǵalys koeffısıenti 2,5-ti quraıdy. Qazaqstanda bul kórsetkish áldeqaıda az. Sondyqtan ushaq qyzmetiniń qunyn arzandatý joldaryn qarastyrýdy qoldaý kerek,– deıdi IATA-nyń (Halyqaralyq áýe kóligi qaýymdastyǵy) aımaqtaǵy ókili Djordan Karamalakov.
D.Karamalakovtyń pikirinshe, Qazaqstanda qabyldanǵan ishki týrızmdi damytý baǵdarlamasy boıynsha 10 týrıstik klaster paıda bolýy tıis. Biraq ony júzege asyrý úshin týrısterdiń qalaı kelip-ketetinin anyqtap alý kerek. О́kinishke qaraı, bul baǵdarlamanyń Qazaqstannyń avıasııa ındýstrııasy qyzmetimen baılanysy baıqalmaıdy. Áýe tasymalyn qalaıtyn sheteldik jáne otandyq jolaýshylardyń elimizdegi eń tartymdy degen jerlerge qalaı jetetini áli naqtylanbaǵan.
Sarapshylardyń pikirinshe, taǵy bir eskerilýge tıis másele – áýejaılar kórsetetin qyzmet baǵasyn retke keltirý. Máselen, loýkoster men basqa áýe kompanııasynyń jolaýshylar úshin birdeı tarıf saıasatyn qoldanýynyń jóni joq sekildi. О́ıtkeni loýkosterdiń jolaýshysy, ádette, óte yqsham júredi. Onyń artyq júk alýyna ruqsat berilmeıdi, ol úshin qosymsha aqy alynady. Mine, osyndaı jaǵdaıda qolynda shaǵyn portfeli ǵana bar sybaı-saltań jolaýshy men birneshe sómke súıretken jolaýshyǵa tarıf te ártúrli bolýǵa tıis.
Kórip otyrǵanymyzdaı, naryq ekonomıkasy jaǵdaıyndaǵy ýaqyt qadiriniń erekshe artýy, onyń materıaldanýy jáne ushaqtar qyzmetindegi básekeniń artyp, baǵanyń tómendeı túsýi – adamdardy áýe kompanııasynyń qyzmetin paıdalanýǵa ıtermeleı túsýde. Ushqyr ýaqyt ushaq qyzmetin barynsha jandandyrýdy talap etip otyr. Úkimettiń «Eır Astana» áýe kompanııasymen birlesip qolǵa alǵan isin soǵan saı áreket dep túsindik.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»