О́mirlik ustazym nemese bas basylym týraly tolǵanys

Arda anamnyń aıtýy boıynsha, baı­lardy tárkileıtin jyly kóktemde (1929 j.) dúnıege kelippin. Ol zamanda týǵan balany tirkeıtin resmı oryndar bolmaǵan. Keıin 1937 jyly aýyldyq keńes meni 1931 jyldyń 15 naýryzynda týǵan dep jazypty.

1937 jyly birinshi klasqa bardym. Úsh klasty «óte jaqsy» baǵamen aıaqtadym. Uly Otan soǵysy bastalyp, muǵalimimizdi maıdanǵa alyp ketip, mektebimiz jabyldy. Bizdi kol­hoz malshylarynyń járdemshisi etip jiberdi. Keıinirek maıdanǵa tuz ke­rek dep, Kishkene tuz kólinen as tuzyn shyǵaratyn shahta ashty. Men kólden tuz oıatyn súımenshi bolyp, Orynbor temirjolynyń Shalqar stansııasyna ógiz arbamen tuz tasyp, ony ashyq platformalarǵa tıep, maıdanǵa jiberetin edik. Soǵys aıaqtala  sala, kolhoz  basshylyǵy meni ańshy etip Ulyqumǵa jiberdi.

Soǵyspen urlanǵan balalyq ómir osylaı bastaldy. О́giz mingen posh­­tashy Baldaı ájeden gazetterdi surap alyp, saıyn dalada, malshy, tuz­shy, ańshy bolyp júrgen «taǵy bala» gazetterdi ejelep oqyp tanysamyn. Solardyń ishinde «Sosıalıstik Qa­­­zaqstan» gazetine erekshe úńilip qa­raımyn, oqımyn. Balaǵa bári qyzyq qoı. Buryn arıfmetıkanyń qosý, kóbeıtý, azaıtý, bólý kestelerin da­ladaǵy taqyrlarǵa bormen, qumǵa taıaq­shamen jazyp, jattaıtyn edim. Endi «Sosalıstik Qazaqstandaǵy» keıbir qy­zyqty qysqa habarlardy qumǵa jazyp otyramyn. Qaıta-qaıta oqımyn... Posh­tashy Baldaı ájeden eki dápter, qaryndash surap aldym. Gazettegi qy­zyq oqıǵalardy dápterlerge jazamyn. Bul jazbalardy, olarǵa qosa óz oıyma kelgen keı­bir sóılemderdi, oqı­ǵalardy jazatyn kúndelik bastalyp ketti-aý. Iá, kún­delikter osy­laı bastaldy ǵoı. «Sosıalıstik Qazaqstan» ustazymnyń ornyna ustaz boldy.

...Bir kúni úıge  bir kisi kelip, «seni predsedatel Ospan Qudaıbergenov joldas shaqyryp jatyr. Tez! Bar!» dedi. Ol kisiniń atyn azdap estı­tin­min, asa mádenıetti, bilikti basshy dep. Fýfaıkimdi kıip, jetip bardym. Eńbekshiler depýtattary Shalqar qa­lalyq keńes atqarý komı­tetiniń ja­ýapty hatshysy Áben Dosov ús­time  bir qarap, sál qabaǵyn shytyp,­ qolymnan ustap alyp, «Ospan Qudaıbergenov» degen jazýy bar esikti bir-eki qaǵyp, ashty da, birden «Joldas predsedatel, mine, Tórehanov!» dedi. Qudaıbergenov degen kisi jazý ústelinde jatqan «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń birinshi betindegi eki baǵa­­­nalyq maqalany kórsetip «oqy» de­di. Júregim zyrq ete qaldy. Eje­lep bas­tap, júrgizip oqı berdim. Eke­ýin­de de ún joq, tyńdap otyr. Qa­ra terge túsip, fýfaıkanyń jeńine be­timdi súrte berip edim, predseda­tel «toqta!» dedi de, hatshyǵa qarap: «Jol­das Dosov, myna jigitti komı­tetke is júrgizýshi etip alaıyq. Sheshim jaz, úıret», dedi de, maǵan kózin toqtatyp qarap: «Tórehanov, bul gazet Qazaq KSR-niń bas gazeti! Osy ga­zet­ti úzbeı on jyl oqysań, orta bilim alyp shy­ǵasyń. Múmkin, bul gazet se­niń keleshek taǵdyryńdy anyqtar», de­di de sál ki­dirip, «bossyńdar, iske kiri­sińder» dedi.

Bul 1947 jyldyń kúzi edi. Sóıtip, on alty jasqa jańa tolǵan shaǵymda mem­lekettik jumysqa qabyldandym. Kún­diz-túni tek qana gazetterdi oqı­myn. Unaǵan maqalalardy  dápterge ja­zyp qoıamyn. Bir kúni Áben aǵa: «Sen, kó­rip otyrsyń ǵoı. Kúnde tań­ǵy se­giz­derde poshtashy gazet, jýr­naldar­dy ákeledi. Sol gazetterdiń eń ústine «Sosıalıstik Qazaqstandy», so­nan-soń aýdandyq, oblystyq, keıin «Pravda», «Izvestııa», «Kazpravda» ga­zetterdi bylaı búktep, predsedatel kelgenshe kabınetindegi jazý ústeliniń ústine qoıasyń» dedi. Sodan soń taǵy «búginnen bastap qala turǵyndarynyń tizimin alasyń. Aldymyzda Qazaq KSR Joǵarǵy Sovetiniń saılaýy. Tizim sol saılaýǵa kerek. Depýtattyqqa kandı­dat ta belgili. Ol Qonaev... Erteń te­mir­jol klýbynda jınalys bolady. Oǵan deıin eshkimge aıtpaısyń», dep 48 bettik eki dápter, 3 qaryndash berdi. «Tizim alýdy Selıvanov poselkesinen bas­taısyń».

Sonymen, teńizdeı tereń  halyq ishine kirip kettim. Selıvanov poselke­siniń turǵyndary, negizinen, Reseıden kelgender. Keıbir úılerdiń ishki qabyr­ǵalarynda ilýli turǵan «qara qalpaq» qaq­sap sóılep turady. Qalada, tipti mem­lekettik mekemelerde bul joq. Tań­ǵalamyn. Oılana, oılana kelip «SQ»-ǵa (redaktory Aqqulov), «Qalada radıo nege joq?» degen taqyryppen shaǵyn maqala jazdym. Birden gazetke shyǵa keldi. Qýanyp kettim. Ile-shala aýpartkomnyń birinshi hatshysy Ǵınııat Tóleýishev, hatshysy Sattar Imashev, qalalyq keńes basshylyǵy Aqtóbeden «qara qalpaq» – radıonyń birneshe júzin alǵyzýǵa saýda ornyna tapsyrma berdi. Arada aı óte kóp radıoqabyldaǵysh – «qara qalpaqtar» jetkizilip, oblys ortalyǵynan olardy ornatatyn montıorler keldi. «Qara qalpaqtar» kóshelerge  qaz-qatar iline bastady. Halyq kóshelerge jınalyp, «qara qalpaqtardy» tyńdady, máz bolyp, kúledi, sóılesedi, halyq kó­ńildendi. Sodan keıin-aq «SQ»-ǵa irili-ýa­qty maqalalarym, habarlarym shyǵa bastady.

* * *

Muǵaljar asýy – ashyq túneli zamanynda qysy óte qatty, boran, túıe qulatatyn qarly jel, ótkel bermeıtin KSRO-daǵy jalǵyz qarly-borandy asý bolatyn. Osy ashyq túnelge bir myńdaı adam jaıaýlap, arqalaǵanymyz kólik, qol shanalar, aǵash kúrek, arqan, t.b. quraldardy apardyq. Ekinshi táý­lik aıaqtala túneldegi poıyzdy qardan ar­shyp aldyq. Úsh vagon. Ortadaǵy vagonnan basynda túıir shashy joq, tolyq deneli bir er adam shyǵyp aýdan basshylarymen amandasyp boldy da, oń qolyn júreginiń tusyna qoıyp, jumysshylarǵa bas ıip, rahmetin aıt­ty. Ol adamnyń kim ekenin eshkim bil­meıdi. Qalaǵa jumysqa kelgen soń Ospan Qudaıbergenov aǵa: «ol sholaq poıyz Qazaq KSR-niń birinshi basshysy Jumabaı Shaıahmetovtiń otarbasy» dedi. Sodan áp-ádemi qysqalaý materıal jazyp «SQ»-ǵa jiberdim. Hat keldi redaksııadan. Ol kisi týraly, onyń poıyzy jaıly oqıǵany gazetke basa almaımyz dep sebebin túsindiripti de, jıi-jıi jazyp tur depti. Bul sol 1947-1948 jyldardyń qysy edi. Halyq arasynda «Shaıahmetovtiń sholaq poıyzy» degen sóz óris aldy.

Bir kúni Áben aǵa shaqyryp alyp «Seni Imashev joldas shaqyryp jatyr, tezdetip bar», dedi. Bardym, bir­den qabyldady.

– Tórehanov, seniń «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetindegi radıo týraly­ jazǵan maqalańdy raıkom jaqsy qa­byl­dady. Halyq gazetke alǵysyn jaý­dyryp jatyr. Ondaı oıdyń basyńa kelgenine rahmet! Aıtaıyn degenim, seni, Shalqar aýdandyq «Sosıalızm týy» gazetine qyzmetke jibergimiz ke­lip otyr. Radıo torabyn ashý jaıly she­shim shyǵardyq. Sol radıo torabyn da basqaryp, halyq aldynda aptasyna kesh­kilik úsh ret sóıleısiń, aýdan, el ja­ńalyqtaryn halyqqa jetkizesiń. Bul usynysty gazet redaktory Shoıǵarın joldas ta aıtqan edi. Ol bıýro múshesi ǵoı. Jaraıdy deseń, erteń bıýro, sonda seni bekitemiz, – dedi.

1949 jyldan bastap aýdandyq ga­zetke jumysqa ornalastym. «So­sıalıstik Qazaqstandy», basqa da bir-eki gazetti úıge jazdyryp alǵanyma eki jyl boldy ǵoı. Úıimiz bir bólmeli, jalǵyz terezeli, saz balshyqtan soǵyl­ǵan úı. Otbasynda jeti balamyz. «SQ»-ny oqyp bolǵan soń bólmeniń qa­byrǵasyndaǵy shegege ilip qoıamyn. Onyń qasyna «qara qalpaqty» da ildim. Úı ishi radıony tyńdap máz bolady. Keshkilik «SQ» gazetindegi qyzyqty maqalalardy áke-shesheme, balalarǵa daýystap oqyp beremin. Osy 1949 jyldyń kúzinde, 30 qazanda Bal­zada Shámshiqyzymen shańyraq qurdym. Balzada Shymkentte astyq sapasyn anyqtaıtyn eki jyldyq oqý ornyn bitirip kelgen edi. «Zagotzerno» mekemesinde laborant bolatyn. Birde kóńildenip, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiń, myna «qara qalpaq» meni sa­ǵan jaqyndatty ǵoı» degeni bar-dy. Sol Balzada Shámshiqyzy dúnıege bes bala ákeldi, oqytyp, tárbıeledi. Ba­la­larymyz Máskeýde, Lenıngradta, Almatyda joǵary bilim aldy.

Bir kúni hatshy Sattar Nurmashuly Imashev telefonmen  habarlasyp, kelip ketýimdi surady. Bardym.

– Men oqýǵa júrgeli otyrmyn. Tórehanov joldas, sen KazGý-ge oqýǵa bar. Qalamyń qarýly, ýytty. Elge tanymal qalamger bolarsyń. Menińshe, keleshegiń baspasózde, – dep qysqa ǵana aıtty da qolyn usyndy.

Iá, Sattar Imashev keıin Qa­zaq­stan Kompartııasy Ortalyq Komı­tetiniń hatshysy, Qazaq KSR Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmynyń tóraǵasy boldy.

1950 jyly KazGý-ge oqýǵa tústim. T.Tájibaev, M.Áýezov, I.Kenesbaev, N.Saý­ranbaev, B.Kenjebaev, E.Bal­mahanov, T.Básenov, N.Jaqsybaev, B.Súleımenov, Y.Mamanov, O.Tóle­genov, J.Aralbaev, arabtanýshy Ájikeev  sııaqty  bilimdi de ataqty ustazdardan  úlgi-ónege, tárbıe, bilim aldym. Fakýltet kom­somol uıy­mynyń hatshysy boldym. Arnaýly shá­kirtaqy alyp turdym. M.Sholohov, L.Leonovterdi KazGý-ge shaqyryp, stýdenttermen kezdestirdim. Ýnıver­sıtetti qyzyl dıplommen aıaqtadym. Bul stýdenttik bes jylda da «SQ»­ ga­zetin kıoskilerden satyp alyp,­ tu­raqty oqyrmany boldym. Ýnıver­sıtet basshylyǵy Lenıngrad ýnıver­sıtetine shyǵystaný kafedrasyna as­pı­rantýraǵa joldama berdi. Jaǵdaı joq,  bara almadym. Elde, sol Shalqar aýdan­dyq gazetine aýyl sharýashylyǵy bóliminiń meńgerýshisi etip bekitti. Qalam qaıta jandandy.

* * *

«Tútinsiz qala», «Qumdaǵy orman sybdyry», «Shym kepeden shyny sa­raıǵa», «Aıaqqum mal jaılymy» ocherkterim, «О́sek ózin órtedi», t.b. feletondar arqyly bolar, «Sosıalıstik Qazaqstan» eki ret óziniń Kurmet gramotalarymen marapattady. Ortalyq partııa komıteti meniń gazetterdi bas­qarý, josparlaý, shyǵarý jónindegi is tá­jirıbem týraly «Talap. Tájirıbe» atty kitapqa (1972 j.) qosty. Bul jyldary Temir, Oıyl, Baıǵanın aýdandary jáne Shalqar, Yrǵyz aýdandary boıynsha shyǵatyn Aqtóbe oblystyq, selolyq gazetterin uıymdastyryp, basqardym. Sodan keıin taban aýdarmaı otyz jyl Shalqar aýdandyq gazetin ashyp, bas redaktory bolyp­ jumys istedim. KSRO-nyń talaı­ jerinde boldym. О́mir boıy jazylǵan qoıyn dáp­terlerimniń sany eki júzden asty. Týrasyn aıtsam, «Egemen Qazaqstan» meniń uly da ulaǵatty ustazym boldy. Qalamymdy shyńdady. Tergen, jınaǵan derekter, tarıhı oqıǵalar sońǵy shırek ǵasyrda «Atamura» baspasynan 16 kitap, 7 roman, 7-8 povest jaryqqa shyǵarýyma jetkizdi. «Dala Gerkýlesi» tarıhı romanyma Sábıt Dosanovtyń «Egemen Qazaqstanda» (2009 jyly 25 aqpanda) resenzııasy shyqty. Bul kitap Nıý-Iorkte kórmege koıylypty.

Taǵy bir derek. «Dala Gerkýlesi» shyǵarmama baılanysty 2010 jyldyń 13 qyrkúıeginde Elbasynan hat aldym. Onda: «О́mirde kópti kórgen qoǵamda júrip jatatyn kúrdeli prosesterge saraptama jasaı alatyn kózi ashyq kisiniń keltirgen derekteri retinde sizdiń bul jazbalaryńyzdyń ózindik tarıhı máni bar dep esepteımiz» dep jazypty.

P.S. Búginderi 90-nyń shyńyn baǵyndyra otyryp, «Egemen Qazaq­stan» gazetinen Baıqal Baıádil, Gúl­aıym Shyntemirqyzy jáne  Názıra Járim­bettiń maqalalaryn, sondaı-aq baǵana avtorlary Seıfolla Shaıyn­ǵazy, Anar Tóleýhanqyzy, Serik Negı­mov, Suńǵat Álipbaı, Jaqsybaı Sam­rat, Súleımen Mámet jáne Mıras Asannyń jazǵandaryn Balzııa Shám­shiqyzy ekeýmiz jarysa oqyp, rıza bo­lyp qalamyz.

Taýman TО́REHANOV,

jýrnalıst-jazýshy, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri