Kelinge qaraǵan kún...

Psıholog Janna Temirbaevanyń aıtýyna qaraǵanda, shańyraqtyń shaı­qalýyna eń aldymen áleýmettik-turmys­tyq jaǵdaı sebepshi. Baspananyń bolmaýy, jalaqynyń jarytymsyzdyǵy, balabaqshadaǵy orynnyń tapshylyǵy, ómirge kelgen náresteni qaısysynyń anasy baǵatyndyǵy sebep. Taǵy bir jaı – ene men kelinniń til tabysa almaýy. Osy taqyrypty zerttegen psıhologtyń aıtýynsha, ult keleshegi sanalatyn qyzdarymyzdy durys tárbıeleı almaı jatyrmyz. Erterekte qaıyn ene kún kórsetpeıdi deýshi edi, qazir keri­sin­she, qaıyn enege kelin teperishti kóp kórsetýge aınalǵan. 

– Bes enem bar, – deıdi Ámına ájeı, – beseýiniń qasy men qabaǵyna qaraımyn dep ábden zárezap boldym. 

Áýelde bes enesin túsinbeı qalǵanbyz. Tirshiliktiń taýqymetinen qajyǵan áje qate aıtyp tur eken dep uqtyq. Sóıtsek, bes enesi emes, bes kelini bar eken. Álgi bes kelin asaryn asap, jasaryn jasa­ǵan keıýanany kelinshe jumsaıtyn kóri­ne­di. 

– Qazir tilim qysqaryp, qolym uzar­dy, – deıdi keıýana, – qaısysynyń úıine barsam da as-sýyn daıyndap, edenin jýa salamyn. Qazir kelinge kelin bolsań ǵana jaǵa­syń, shyraǵym. 

Áleýmettik máni zor osy máseleni zert­tegenderdiń paıymdaýynsha, bul kesir minez ulttyq tárbıeniń álsiregeninen bolyp otyr. Úzilip qaldy dep aıtýǵa aýyz barmaıdy. Ras, úlkenniń aldyn kesip ótpeıtin, qaıyn atasy men qaıyn enesin týǵan ata-anasyndaı qurmettep, qoldaryn jyly sýǵa malyp otyrǵandar az emes qoı. Biraq qarııalar bas qosqan keńestiń negizgi taqyryby – keneýsiz ketken kelin máselesine kelip tireletinin jasyra almasaq kerek. 

– Eń aldymen kelin taqyrybyn qozǵaǵanda, úlkenderdiń de tárbıesin aıtýymyz kerek, – deıdi Raýza Báıkenova apaı, – biz Kókshetaýdaǵy ájeler qaýymdastyǵyn quryp, talaı jyl osy máselemen aınalystyq qoı. Sodan bir biletinim, burynǵy qazaqtyń aıtqany dáp-dál. Máselen, er jetken ulyń da, boıjetken qyzyń da tálimdi tárbıeni ushqan uıasynan alady. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» dep tegin aıtty deısiz be? Adýyndy áıelderdiń erkekke ústem­digin kórgen qyz jas otaýǵa kelin bolyp túskennen keıin dál solaı isteıdi. Men otbasynyń uıytqysy emes, ámir­shi­simin dep uǵady. Bosaǵadan attasymen bılep-tóstegisi keledi. Eger ulyń kelinniń sózin sóılep ketse, onda tutas jyǵylǵanyń. Al ekeýi de esti bolsa, Alla­nyń bergeni. Sondyqtan ul men qyzdy qatar álmısaqtan jalǵasyp kele jat­qan halyqtyq pedagogıka negizderinde tárbıe­legen abzal. 

Qazir oblysta on eki myńǵa jýyq azamat perzentterine alıment tóleıdi eken. Mundaı ákelerdiń kóleminiń kórsetkishi kishigirim bir aýdannyń halqyna jýyq. Demek, osynshama shańyraqta analar ǵana tálim-tárbıe berip jatyr. Oblystyq sot 2017 jyly alıment óndirýge baılanys­ty 645 márte is qarasa, ótken jyldyń alǵashqy jartysynda-aq 836 márte osyndaı is qaraǵan. Ýaqytynda alımentin ala almaǵan jalǵyzilikti analar qyltıyp ósip kele jatqan qyzdaryna er adamdardyń tasbaýyrlyǵyn, meıirimsizdigin aıtyp otyrady emes pe?!

– Kelinderdiń boıyndaǵy jarynyń ata-anasyna degen keıbir iltıpattyń kemıtini osy tus, – deıdi psıholog Janna Temirbaeva, – onyń ústine qazirgi otbasylarda bala sany shekteýli. Jalǵyz ósken balanyń boıynda baýyrmaldyq, týysqandyq sezim keń óris ala qoımaıdy. 

Otbasyndaǵy ydys-aıaqtyń syldyrlaýy, syldyraýy ǵana emes synýy anaý aıtqandaı shetin kórinis bolýdan qaldy. Makınka qalasyndaǵy qarttar úıindegi qarııalardyń arasynda óz ultymyzdyń úles salmaǵy óte kóp. Birazymen tildestik. Kóbi perzentsiz emes eken. Tipti bireýiniń baýyrynan alty birdeı bala órbigen. Árqaısysy ómirden óz ornyn tapqan, úıli-barandy. Úlken qyzy dáriger, bireýi aýyldyq ákimdikte qyzmet isteıdi. Biraq ájeı balalarynyń qyzmet ornyn aıtyp, betterine shirkeý túsirgisi kelmeıdi. Ata-tegin aıtýdan qorynyp, Aısha apaı deseń, jetip jatyr emes pe deıdi. Aısha apaıdyń taǵdyry adam janyn jylatarlyq. Ishine syıǵan alty perzenttiń bireýine syımaı otyr. Ras, memleket tarapynan qarttar úıine degen qamqorlyq tamasha. Tórt mezgil tamaq beriledi, tósek oryndary tap-taza. Jıhazdary sý jańa. Aýyryp-syrqaı qalsa, dári-dármegi tegin. 

Al endi jetpeıtin ne bar? Baýyr eti balalarynyń ata-analaryna degen mahabbaty. Olar da aı aralatyp soǵyp turady. Jaıyn bilý úshin emes, jınalyp qalǵan zeınetaqylaryn alý úshin. О́zara osy aıda men alamyn dep talasyp ta qoıatyn syńaıly. Mundaıda qazaq «mal qulaǵy sańyraý» deıtin. Qarııalardyń zeınetaqysynan murty buzylatyn shyǵyn joq, qarttar úıinde bári tegin. Burnaǵy jyldary zeınetaqysynyń jartysy osyndaǵy turmystyq shyǵyn­da­ryna jumsalǵan kórinedi. Qazir bir tıynyna da tıispeıdi. Tipti balalary Reseıge kóship ketken bir aqsaqaldyń zeınet­aqysy mıllıonǵa jýyqtap qalǵan eken, bezbúırek balalary alystan at aryltyp kelip, qaltasyn qaǵyp ketipti. Árıne, bul jerde ákeniń quny kók tıyn bolǵanymen, esepshotyndaǵy esil aqshaǵa qyzyqqandyǵyn aıtpasa da uǵady árkim. Sonda memlekettiń qarajaty bezbúırek balalardyń ýysyna túsý arqyly shetke shyǵyp jatqan joq pa?...

Ul-qyzdarymyzdyń ulaǵatty tárbıe­si altyn uıa shańyraǵynda ekendigin aıt­tyq. Ondaǵy kem-ketikti joıý úshin bilim oshaqtarynda da osy baǵyttaǵy bel­sendi jumys kerek. Taıaýda oblys orta­ly­ǵyn­daǵy Aqan seri atyndaǵy mádenıet kol­led­­jinde «Balqadısha» qyzdar klýby ashyldy. 

– Ult bolashaǵy – qyzdarymyzdy osy klýbtyń jumysy arqyly tárbıeleımiz, – deıdi kolledj dırektory Quralaı Ydyrysova, – san ǵasyr boıy keler kúnniń kókjıegine adal qyzmet etken ult­tyq salt-dástúrimizdi uıytqy etý arqyly jastardyń jan dúnıesine sáýle túsirmek nıettemiz.

Shyn­týaıtynda, dál osyndaı oń qabaq­ty is kerek búgingi qoǵamǵa.  Aqmola oblysy