Ulttyq qundylyqtarǵa súıiný, ultsyzdyqqa kúıiný

Al evreı halqynyń ulttyń bolashaǵy tý­raly mynadaı bir ólshemi bar. Eger ulttyń 18 jasqa deıingi jastarynyń 40%-y ­ana tilinde sóılese, ol ulttyń 40 jyl­ ómiri bar, ana tilin meńgergen jas­tardyń sany ósken ne azaıǵan saıyn ult­tyń jasy ósedi ne azaıa beredi. 

Adamdy ultymen, tilimen qatar, má­de­nıeti, salt-dástúri, tabıǵaty men ta­­rıhy baılanystyrady. Tipti qupııa kóz­ge kórinbeıtin bıoenergetıkalyq baı­lanystarynyń da dáneker bolatynyn genetık mamandar dáleldegen. Ǵy­lymda bul aǵymdy prımordıalızm deıdi. Bizdiń shetelderdegi qazaqtardy qandastarymyz deýimiz oryndy. 

Ulttyq sanany keıde syrtqy faktor­lar da oıatady. «Eger nemister soǵys jarııalap, jerimizge basyp kirmese, biz orys ekenimizdi sezbes edik», – deıdi keı­bir orystar. 

«Eger antısemıtızm bol­masa, bizdi qýdalamasa, biz evreı eke­nimizdi sezbes edik», – deıdi evreıler. Eger Máskeý qazaqty mensinbeı, bir shúregeıge Qazaqstandy basqarýǵa ber­mese, qazaqtardyń bir qatarynyń na­mysy oıanbas ta edi. 

HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap bizdiń kóz aldymyzda irge­li tań­ǵaldyrarlyqtaı etnosaıası qubylys­tar bastaldy, ǵasyr sońynda eń sońǵy ımperııa KSRO ydyrady. Qıraǵan ımperııa jańa memleketterge bólinip, derbes ishki jáne syrtqy saıasat ustanýǵa tyrys­ty, otarlanǵan ulttar ózin basqa kózben tanı bastady. 

Nursultan Ábishulynyń «Uly dala­nyń jeti qyry» maqalasynyń basty ıdeıa­sy – ótkendi tanyp, áspetteı otyryp, qundylyqtarǵa súıenip búgingi za­­mannyń mánisin uǵyný. Maqala alpaýyt ǵalymdar men jazýshylardyń eń­bek­teriniń rýhanı mánin júıelegen.

Ejelgi materıaldyq jáne rýhanı qundylyqtar «túp-tamyrymyzdy bi­lýge, ulttyq tarıhymyzǵa tereń úńi­lip, onyń kúrmeýli túıinin sheshýge» múm­kindik týǵyzady. Qazaq jáne bas­qa­ da túrki halyqtarynyń rýhanı bol­­mysynyń ortaqtyǵyn kórsetedi. Ma­­qa­la ǵylymı izdenisterge, pikirta­las­tarǵa, ásirese eýropasentrıstik, re­­seı­sen­trıs­tik avtorlar jaǵynan da ár­túrli kóz­qarastar týǵyzady. Ishki ómi­rimizde maqala eldiń, qazaq halqynyń rýhanı bir­ligine, tutastyǵyna, ulttyq tárbıege qyzmet etetini sózsiz. 

Búgingi ıdeologııalyq ahýaldyń biraz tus­tary oılandyrmaı qoımaıdy. Eń bas­tysy naýqanshyldyq, osy mańyzdy iske ústirtin qaraý.  Jeńil-jelpi áreketterdiń tereń sebepteri bar. Eger áleýmettaný tur­ǵysynan kelsek, halyq degen birtekti emes. Elimiz qazaqtaryn úsh býynǵa bó­­lýge bolady: aǵa býyn, orta býyn, jas býyn. Aldyńǵy eki býyn keńes tárbıe­sinen ótkender, olardyń birqataryna ekijúzdilik te tán boldy. Memlekettik saıa­satty sóz júzinde qoldap, qara basynyń jaǵdaıyn, tabysyn, ál-aýqa­tyn oılaıtyn, ishki eseppen, ishki óz psıhologııasymen júretinder. Jo­ǵa­ry­dan aıtylǵan eldik saıasatty qol­daý, maqtaý, sol arqyly jaqsy bolyp kóriný. Rýhanı jańǵyrý ulttyq rýhy joǵary azamattardyń azaıýyna alańdaýshylyqtan da týyp otyrǵany belgili.

Ekinshi jaǵynan, aǵa urpaqtar boıyn­da keńestik ınternasıonalızm, ult­syz­­dyqtyń da izderi bar. Interna­sıo­nalızm adamdardy birlik­ke, baýyr­maldyqqa tárbıeleıdi. Biraq baýyr­maldyq, týysqandyq nıet­ tek taptyq ne­gizde ǵana bolýy­na artyq­shylyq berip, ult­tyq qundy­lyq­tarǵa nemquraıly qaraıdy.

Marksıster túbinde ulttardyń bir-birine sińisip, tutas eńbekshiler qaýym­dastyǵyna aınalatynyna sendi. Al jetekshi kúsh jumysshy taby boldy, proletarıat ústemdigi san jaǵynan ju­mysshylary basym orys halqyna aýysty. Astamshyldyq orys emesterdi ulttyq sanadan aıyra bastady. Ultsyz­dyq qalypty jaǵdaıǵa aınala bastady. Estelik jazýshylardyń aıtýy boıynsha, I.Stalın óziniń grýzın ultyn, óziniń týǵan jerin sheksiz súıse de, ulty áńgime bola qalsa beti tyjyraıyp qalady eken. Al L.Troskııge onyń evreı tegin (Bronshteın) eske salsa boldy, ashý shaqyrady eken. Bronshteınder Reseıde belgili dvorıandar V.Lenınnen keıingi ekinshi tulǵa L.Troskııge sıon aqsaqaldarynyń delegasııasy kelip, «terrormen qyzyǵa bermeńiz, báseńdeý bolyńyz, erteń seniń osy isteriń úshin keńes ókimetinen emes, bizderden, evreılerden ósh alady» dese, revolıýsııanyń jyndy kósemi «meniń ultym – ınternasıonalıst, usaq-túıekpen aınalyspaımyn», – dep aıqaı salypty.

Birte-birte orys kommýnıst basshy­lary­nyń solaqaı ulttyq saıasaty, kom­mýnısterdiń ozbyrlyǵy týraly aq­pa­­rattar Kremlge aǵylyp kelip jatady. Sonda tisi aýyryp jatqan V.Lenın: «Uly orystyq shovınızmge ólis­peı berispeımin, soǵys jarııalaımyn. – Aýrý tisimnen qutylysymen-aq, ony bar saý tisterimmen jep qoıamyn», – depti. (Shyǵarmalar tolyq jınaǵy, 45 tom, 241 bet.)

V.Lenın shovınızmdi tek orys ul­tynyń múddesi turǵysynan ǵana synady. Bul urdajyq, turpaıy saıasat orys halqynyń sory bolatynyn, bulaı bola berse Keńes Odaǵynyń bolashaǵy buldyr ekenine kúızeldi. Ol dórekilikti orys kommýnısterinen ǵana emes, óreskel orysshyl ulttyq «ınternasıonalısterden» de saqtandyrdy, tipti orystan góri orystanǵandar qaýipti dedi. Biraq sanany ultsyzdandyrý toq­tamady, birneshe urpaq nıgılızm ıdeologııasynyń yq­­­pa­lynda tárbıe­lendi, tilderi orys­tan­dy, ulttyq tilder orys sózderi ara­las­­qan basqa bir jańa tilge aınaldy. Ýkraındyqtar ony «sýrjık» dese, biz shubarlanǵan til deımiz. Til tazalyǵy úshin Ýkraınada búgin de kúresip jatyr. Al bizdiń qazaqtar keıde ýkraındyqtardy ana tilinde sóılegeni úshin «nasıonalıst» dep synap jatady.

Generalısmýs I.Stalın 1945 jyly Je­ńis sherýine arnalǵan bankette orys hal­qynyń qurmetine arnap tost kóterdi. Batys tarıhshylary osy birjaqty qur­met orystardyń astamshyldyǵyn, uly orys shovınızmin keıingi jyldary onan ári asqyndyryp, basqa halyqtardyń mereıin tómendetip, orystandyrý saıasatyn kúsheıtti dep oryndy synady.

Ulyderjavalyq astamshylyqtyń betin qaıtarý ázirge múmkin emes. Degen­men Keńes Odaǵynyń kúıreýi shamaly bolsa da sabaq bolǵan sııaqty. Reseı Federasııasynyń gımni sóziniń avtory Sergeı Mıhalkov jańa mátininde Keńes Odaǵynyń gımnin kóp ózgertpegen, tek «velıkaıa Rýs» degen tirkesti alyp tastaǵan. «Nege?» degen saýalǵa «Bas­qalardy renjitip almaıyq dep oıladyq», – depti.

Barlyq otarlanǵan elderde psıho­logııalyq turǵydan kúrdeli ahýal qa­lyptasady. Etnopsıhologııa iliminde ony «eki jaqty» sana delinedi. Otar­laýshy bılik (tutastaı ult emes) táýeldi elderde ózderin jarty qudaı sezinedi, óz aıtqandaryn istetedi, baǵynyshty ultqa da, ózderine de beretin baǵany aqı­­­­­qat dep qabyldaıdy, óz tilin, má­de­­­nıetin, dástúrin, keıde dinin de ta­ńady. Otarlanǵan ult ókilderi ártúrli deń­geıde aıtqandaryn eki etpeıdi, ti­lin, má­denıetin, dástúrin, kózqarasyn qol­daı da almaıdy, osylaı kún kóredi, otarlaý­shy ulttyń maskasyn kıedi. As­tam­shy­lyq resmı saıasatqa aınalady, oǵan tipti kıe­li mán beredi. Ol saıasatqa qarsylardy sat­­qyndar dep jazalaıdy. 

Ústemdik osylaı dáriptelip, ulttyń rýha­nı kody – tilin álsiretýdi maqsat et­ti. О́zin mensinbeýmen betpe-bet ke­lip, kemsitý azabyn tartqan qazaq ul­tyn­­da da qarsylyq, ulttyq patrıo­tızm tý­dy, júıkesi tozyp, óz ult­tyq qun­dy­­­­­­lyqtarynan aıyrylyp qalmaý­dyń qa­myn oılady. Bul psıhologııa Jel­toq­san kóterilisshilerine, olarmen nıettes, ti­lek­tes qazaqtarǵa tán boldy. 

Sonymen birge ulttyq konformızm qazaqtardyń boıyna tereń sińdi. Otar­laýshylardyń qysymyna kóngish, ıkemdi, tilin, dástúrin qabyldaǵysh, birte-birte olardyń soıylyn soǵyp, óz ulttyq múd­­­desinen alystaǵan úlken ulttyq top ómirge keldi. Ulttyq konformızm ási­­rese partııa, keńes qyzmetkerlerine, qo­ǵamtanýshy ǵalymdarǵa tán boldy. Ortalyq bılik qazaqtar arasynan olar­dyń sózin sóıleıtin, tapsyrmasyn bul­jytpaı oryndaıtyn, otarshyldyqty jaqtaıtyn ıntellıgensııanyń birne­she urpaǵyn tárbıeledi. Qoja ult­tyń bıýrokratııasynyń aldynda jaǵym­paz­dyq tanytyp, qazaqtar ózara jarysyp birin-biri «nasıonalıst», «rýshyl» dep kinálady. 

Ulttyq patrıotızm men ulttyq konformızm («tek júrseń, toq júresiń») etnopsıhologııalyq ustanymdar arasyn­da eki oıly solqyldaq qazaqtar da az bolmady. Sanaǵa sińgen ınternasıona­lızm ıdeologııasy da tejedi. Aıdahardaı ys­qyr­ǵan ımperııa báribir yrqyna kón­diredi deýshiler boldy.

Sonymen birge Qazaqstan ulttar mıdaı aralasyp, bir-birimen sińisip, assımılıasııaǵa ushyraǵan aımaq edi. Ony resmı ıdeologııa ıntegrasııa, halyqtar dostyǵy dep baǵalaǵanymen, ásirese óz elinde azshylyqqa ushyraǵan qazaqtar ultsyzdandy. 

Táýelsizdik zamanynda halyq talaı jaǵdaıdy oı eleginen ótkizdi, degenmen rýhanı salada áli de pármensizbiz. Jańa qalalar salyndy, el jańardy, biraq sananyń jańarýy baıaý. Jalpy qoǵamdyq sananyń damýynda sabaqtastyq zańdy­lyǵy da bar, ótkendi sanadan sylyp tas­taý múmkin emes. Ultsyzdyq otbasylyq tárbıe, aqparat aǵynymen, áleýmettik ortanyń yqpalymen jalǵasýda. Sondaı-aq syrtqy yqpal da bar. Orys buqaralyq mádenıeti men orys tili arqyly qaz­aq­tardy orys ıdeologııasy aıasynan shy­ǵarmaý, táýelsizdikti qunsyzdandyrý maqsaty búginde ótkir kúıinde tur. Re­seıdiń buqaralyq aqparat quralda­rynda Reseı basshylarynyń táýelsizdik al­ǵan Qazaqstan sııaqty memleketterdi táýel­sizdik merekesimen quttyqtaý bir aıa­ǵynan aıyrylyp, endi bir aıaǵyma ǵana aıaq kıim alamyn dep ózin jubatqan adammen birdeı dep synaıdy. Sebebi ol elderdi táýelsizdikpen quttyqtaýy tarı­hymyzǵa kóleńke túsiredi, olardyń táýel­di bolǵanyn moıyndaýmen birdeı dep esepteıdi. Olar táýeldi emes edi, ýkraın­dar, qazaqtar, basqalar ózderi Reseıge suranyp qosyldy, Reseı olarǵa órkenıet jetistikterin ákeldi, aǵartýshylyq paryzyn oryndady delinedi. Al Afrıka elderin táýelsizdik merekesimen quttyqtaý oryndy, sebebi eýropalyqtar áýeli olardy kúshpen basyp aldy, keıin memlekettiginen aıyrdy, uzaq ýaqyt baılyǵyn tonady dep esepteıdi. 

Ultsyzdanýdyń ómirdiń rýhanı sa­la­syndaǵy kórinisi alýan túrli jáne ult­syzdyq elimizdiń etnorýhanı ahýalyna óziniń jaǵymsyz yqpalyn tıgizedi. Bir kezderi ákimshilik eksperımentti qol­dap, qazaqstandyq azamattardyń paspor­tyna ultyn kórsetpeý maquldandy. Bir qaraǵanda pasport degen adamnyń aza­mattyǵyn ǵana kórsetedi, al ulttyǵy – sa­nasynda. Biraq ulttyq sana tereń ornyq­paǵan, tili, mádenıeti, aqparattyq pár­meni álsiz etnoáleýmettik ortada bul eksperıment nıgılıstik ustanymǵa je­teledi.

Qazirgi jahandaný zamanynda ult degen adamdardyń ózgerip turatyn shart­ty qaýymdastyǵy, adamdar otba­­­syn, ul­tyn, dinin, Otanyn ózgerte beredi degen konstrýktıvtik teorııa keńinen taralýda. Eger qazaq basqa til­de sóılese, sol tildegi ádebıetti oqy­sa, basqa ult­tyń ta­ǵamyn daıyn­dap úırense, ol baıyrǵy ultynan basqa ultqa aýysady. Orys­sha sóılep, L.Tolstoıdy oqyp, borsh pisirse orys bolmaǵanda kim bolady deıtinder de bar. Sondyqtan pasportta ultty kórsetý, ult­­­tyq tek, qun­dylyq mańyzdy emes deı­tinder kó­­beıdi. Osylaı Fransııa, Germanııa, Uly­brıtanııa, Túrkııa (olar otarlaýshy elder) memleketteri sııaqty azamattyq qoǵamǵa jetemiz degen jal­­­ǵan úmit jeteginde ketip qaldyq. Shyn­dyǵynda ómirdiń barlyq salasynda ult­tyq erekshelikterdi eskerý, etnostyq ádepti (etıka) saqtaý – rýhanılyqtyń bir kórinisi. Sondyqtan da halyq sanaǵynda etnostyq statıstıka qatar júredi. «Men qazaqpyn, qazaq bolǵanyma maq­ta­namyn, basqa ulttyń ókili bolsam da osylaı maqtanar edim», – deıdi qazaq jigiti. Elimizdegi etnostyq qaýymdastyq ókilderiniń sany az bolǵan saıyn namysy zor, tili, dástúrlerin, mádenıetin saqtaıdy, etnomádenı birlestik qurý úshin de olardyń sany kerek. 

Ult máselesi tek qazaqtardyń máse­lesi emes. Ult saıasatyna baılanysty­ má­selelerge dıaspora ókilderin kóbi­rek tartý, memlekettik tildi jetik meń­gergen, kásibı deńgeıi joǵary mamandardy basshylyq qyzmetke de aralastyrý qajet. Taǵy da bir názik másele bar. Bir­qatar jaǵdaıda reseılikter bizdiń ishki ulttyq máselemizge aralasyp, ultaralyq qa­­tynastardy shıelenistirýge tyrysady. Osyndaı tusta jaýapty qazaqtardan góri dıaspora ókilderi memlekettik qyzmet­kerler, depýtattar bergeni tıimdi. 

Ǵasyrlar boıy qalyptasqan elimiz­degi ultaralyq kelisim tájirı­besi, kelisim mádenıeti men tárbıe qazaqstan­dyq­tardyń minezin ustamdylyqqa beıim­­dedi, daý-damaıdyń aldyn alýǵa, ke­shirimdilikke ıkemdedi. 

Ultsyzdyq nemese nıgılızm kos­­­­­­­­­­mo­­­­­­polıtızmnen egiz. Kosmopo­lı­tızm­ astamshyldyqpen, nıgılızmmen, ult­­­­­­­­­­­­­­­­tyq kemsitýshilikpen ushtasady. Kos­mopolıtızm ultsyzdaný úrdisine kúsh-qýat berip, jahandaný zańdy­lyqtarymen nıgılızmdi negizdeıdi. 

Globalızm álemniń tutastyǵyn, ózara baılanysyn, ózara táýeldiligin, ózara ıkemdiligin sanaǵa sińiredi. Shyndyǵynda bul búkil álemdi bir qalypqa salý emes, birlesý, ártúrli, ártekti ulttyq, di­nı, saıası múddelerdiń yqpaldasýy. Ja­­­han­danýdyń sapalyq máni osynda. Biraq, jahandaný qoǵam­nyń barlyq salasyna yqpal etetin kúrdeli, eki jaqty qubylys. Onyń tóńireginde búgin ekiudaı pikir qa­lyp­tasyp otyr. Qazaqstan ın­tel­lıgensııasynyń bir toby, ásirese kásip­kerler, memlekettik qyzmetshiler, keıbir ádebıet, óner qaıratkerleri ult­tyq qundylyqtardy mensinbeıtin kosmopolıttik baǵyt ustansa, ekinshileri patrıottyq, ulttyq múddeni joǵary baǵalaıtyndar. Sońǵylaryn, shúkir, búgin basym top deýge bolar. Bul ekige jarylý Batysta da, Shyǵysta da, ult­tyq, dinı qaýymdastyqtar alys–beriske, baılanysqa qarsy emes, tek rýhanı ústemdilikke qarsy. Eýroodaq elderi amerıkalyq kınolarǵa shek qoıa­dy. Ásirese, fransýzdar amerıkalyq, basqa da shetel mýzykasyna, ártisterdiń aǵylyp kelýine, olarǵa ulttyq óner ıe­lerinen artyq eńbekaqy tóleýge, she­teldik qoıylymdar men kınolarǵa shekteýler belgiledi. Fransýzdardy basqa eýropalyqtar ultshyl dep aıyptasa da, ulttyq qundylyqtaryn bárinen de jo­­ǵary qoıady. Basqa mádenıetterge aıqara esik ashý – ol óz mádenıetin tó­mendetip, bas­qany qarjylandyrý, qoldaý degen sóz. Al kıno men teatr ol ıdeologııa, ulttyń minez-qulqyna, oılaý mádenıetine yqpal etedi. 

Ultsyzdyqtan arylý, ulttyń bıik mereıi onyń bolashaǵyna senýmen baılanysty. Jan-jaqty básekelestikke túsken qazaq eliniń upaıy túgel bolar ma eken degen saýal kóp qazaqtyń kókeıinde. Memleketter qarym-qatynasy árdaıym ádil, ózara syılastyqqa negizdele ber­meıdi, birjaqty ústemdik te oryn alatyn jaǵdaılar barshylyq. Qaıshylyqtar tipti, ymyraǵa kelmeıtin qaıshylyqtar kezdesedi: bir jaq ulttyq múddelerdi qoldasa, ekinshi jaq, qarama-qarsy, ulttan joǵary syrt memleketterdiń múd­desin qorǵaıdy. Osy tusta qaı­shy­­lyqtardy eńserý, ortaq sheshimge kelý, kelisý, kelistirý, ózgeni de oılaý, utylysta qalmaý saıası sheberlikti, tereń taldaý­dy qajet etedi. Kútpegen, tótenshe jaǵdaılar da aıqyn, kúmánsiz sheshim qabyldaýdy talap etedi. О́zara táýeldilik, ekonomıkalyq odaqtarǵa kirý, ulttyq múddege nuqsan keletin tusta olardan shyǵýdyń da joldaryn memleketter oılastyrady. «Men bir ret aıttym, taǵy da qaıtalap aıtam, táýelsizdikke nuq­­san keltiretin bolsa, ondaı uıymdarda Qa­zaqstan eshýaqytta bolmaıdy. Bizdiń eń joǵary baǵalaıtyn baılyǵymyz – táýelsizdik. Ata-babamyzdyń qanymen, terimen kelgen táýelsizdikti biz eshkimge bere almaımyz. Ony qasyq qanymyz qalǵansha qorǵaýymyz kerek. Sondyqtan bul jóninen eshqandaı kúdik bolmasyn» – dedi N.Nazarbaev. 

Ulttyq múddelerge paryqsyzdyqpen qaraý, talǵamsyzdyq, ulttyq qundy­lyq­tardy mensinbeý, selqostyq jáne ony sezinbeý ultsyzdyqty boıǵa sińire beredi. Búgin jalǵan rýhanılyq, ult­tyq múddelerdi syılaǵan bolý, tipti músirkeý, ultshyl bolyp kóriný de kezdesedi. Kópulttymyz dep basqalar­dyń qasy men qabaǵyna qaraý da ulttyń namysyn túsiredi.

Konfýsıı on atadan soń ne bolaryn boljaý múmkin be degen saýalǵa, dástúr-saltqa júginse, súıinse, ulttyq bolashaǵyn senimmen baıyptaýyna bolady degen eken. Al bótenniń arýaǵyna tabyný jaramsaq eldiń isi. Basqanyń aqylymen júrý onyń tilin, mádenıetin qabyldaýǵa úıretedi, ultqa pále áke­ledi. Dástúrli nanym-senim, ulttyq qun­dylyqtar – ulttyń temirqazyǵy. 

Ultsyzdyq, bir jaǵynan, otarlanǵan ultqa tán kóngish, jaltaq, eliktegish psıho­logııanyń saldary. Ekinshi jaǵy­nan, ult mereıiniń tómendigi. Qazaq tek rýhanı jaǵynan qaljyraǵan joq, áleý­mettik, tehnologııalyq, ǵylymı jaǵynan áleýetin áli de jetildirý jolynda. Qazaq otarlanǵan halqynyń ult retinde jaǵ­daıyn saralaıtyn, onyń mádenıetin, tilin, demografııalyq ahýalyn, ómir deńgeıin, jumyspen qamtylýyn, kóshi-qonyn, tipti qylmysqa qatystylyǵyn taldaıtyn búgin qajettilik bar. Basqa memleketterdiń birqatarynda salystyrmaly etnostyq statıstıka júrgiziledi. Rýhanı jańǵyrý – saıası belsendilik, ult maqsatyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jańarýmen qatar júredi. 

Amangeldi AITALY, 

fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor