Aýyldyń áleýetin ozyq tehnologııa arttyrady

Tilin tapqanǵa jer jomart. Jomart jerdiń nesibesi jalpaq jurttyń ıgi­ligine aınalsa, tipten ǵanıbet. Tek on­da mańdaı terińdi sińire bilýiń kerek. Mu­nyń ózi burynǵy támsil. Mańdaı ter jańa, ozyq tehnologııamen sabaqtassa ǵana utymdy. Burynǵy Selınograd aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń ekonomıka fakýltetiniń túlegi Ábilqaıyr Oshaqbaevtyń túısingeni osy. 

Oqý ornyn bitirgennen soń arnaıy joldamamen Egindikól aýdanynyń Qorjynkól aýylyna taban tiregen. Janynda jan jary Botagóz. Qol­daryn­daǵy bar baılyǵy jalǵyz jol sómkeleri ǵana. Qalǵany jalyndaǵan jastyqtyń úlbiregen úmiti. 

Qorjynkól degenińiz qaıda, jerdiń sheti sııaqty bolyp elestegen. Tuńǵysh ret topyraǵyn basqanda tań-tamasha qaldy. Tabıǵaty tamyljyp tur eken. Eldi mekenniń de ajary táp-táýir. Qozy óri­sindeı jerde kól jatyr kólkip. Ba­lyq degenińiz taıdaı týlaıdy. Qus jyrtylyp aıyrylady. Jergilikti jerde tabıǵattyń baılyǵyna oraı ádemi ázil aıtylady eken. Áldekim qus jaıyn suraı qalsa, «kóldiń ústinde» deıtin masattanǵan aýyl adamdary. «Syımaı otyr. Syımaǵandary dalada, jıekke qonǵan». Sál-pál ásirelep aıtqandary da. Biraq shyndyqtan onshalyqty alys emes edi. 

Áýeli ekonomıst bolyp bastaǵan, keıin sharýashylyqtyń bas ekonomısi. Jumys óz yrǵaǵymen júrip jatty. Keıin qaıta qurýdyń bet qaratpas daýyly bastalǵan. El táýelsizdik aldy. Bul bir «aq túıeniń qarny jarylǵan» uly qýanysh boldy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary burynnan qalyptasqan ekonomıkalyq baılanystar ydyrap, qıynshylyqtyń týǵany da málim. 

1990-jyldardyń basynda Bulan­dy aýdanyndaǵy «Partızan» sharýa­shy­lyǵynyń dırektory bolyp taǵa­ıyndalǵan. Osy jerde alty jyl ǵumyry ótti. Burynǵy qalyptasqan keńsharlar ydyrap, jeke sharýashylyqtar quryla bastaǵan. Mine, osy sátte taǵdyr joly qaıtadan birshama baýyr basyp qalǵan Qorjynkólge ákeldi. Alǵashqy bette júreksingeni de ras. Burynǵy ózi kórgen, basy-qasynda júrgen sharýashylyq­tyń sharýasy shatqaıaqtap tur eken. Tehnı­kanyń tozyǵy jetken, qaýsaǵan, iske jaraıtyny ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketipti. Tóńirekke kóz salyp qarasa, delsal. Zińgitteı jigit­ter eki qolǵa bir kúrek taba almaı abdy­rap qalǵan. Sharýashylyqtyń bazdarynda ıen tiresip turatyn qara maldyń bárin «barter» degen tajal jutqan. Odan qanshalyqty qaıyr bolǵandyǵyn eshkim bilip bolmaıdy. 

Mine, osy sátte endigi ǵumyryn Qor­jyn­kóldi kórkeıtýge arnaımyn degen sheshimge kelgen. Bul sheshim ázirge oryndalar-oryndalmasy belgisiz arman ǵana. Biraq qaıratyna mindi. Aldaǵy ózi bajaılaǵan istiń ushy-qıyry kórinbegen soń qasyna kishi inisi Qaıyrdy qolqalap shaqyryp aldy. Sóıtip «Qorjynkól-A» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigin qurdy. Burynǵy keńshardyń 54 K-700 traktorynan tórteýi qalypty, 114 as­tyq kombaıynyń 8-iniń sulbasy búk túsip jatyr. Avtopark týraly áńgime qozǵaýdyń ózi azap. Mashına-traktor sheberhanasy men ózge de sharýashylyq ýchaskeleri tý-talaqaı. 

– Osy sharýashylyqta 28 myń gektar qunarly egistik alqaby bar edi. Sol alqaptarǵa jyl saıyn dándi daqyl­dardyń tuqymdaryn otyrǵyzatyn edik. Biz seriktestik quryp, dala tósine shyq­qanda bar bolǵany eki myń gektar jerdi ıgerýge shamamyz keldi, – deıdi seriktestik basshysy Ábilqaıyr Oshaqbaev, – onda da egistik alqapty oıdaǵydaı óńdeýge shamamyz jetpedi. Agrotehnıkalyq sharalardy dittegen deńgeıde júrgize almadyq. Alqaptyń bárin aramshóp basyp ketken. Birte-birte qalypqa keltirdik. Búginde sharýashylyq 14 myń gektar egistik jerge egin egedi. Ár jyl saıyn 20 myń tonnaǵa jýyq astyq jınaýdamyz. Onyń 15 myń tonnasy satylady. 

Seriktestik basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, olar agrotehnıkalyq sharalardy ýaqtyly júrgizýdiń tıimdiligin óz kózderimen kórip, túısinip otyr. Osy arada Elbasynyń «zamanaýı agrotehnologııalardy aýqymdy túrde tartýǵa baǵyttaý qajet» deıtuǵyn tujyrymyn shyn júrekten qoldaıdy. Onsyz alǵa basý joq. Eger Qorjynkóldiń qunarly alqabyn bular kútpegende, búgingideı nátıjege qol jetkize alar ma edi. Endi Elbasy kóterip otyrǵan máseleniń mánin jete túsinip, zamanaýı agrotehnıkalardy tolyq qoldanatyn bolsa, ózderiniń de, týǵan jeriniń de berekesi aspaq. 

Alǵashqy jyldary sharýashylyq gektar berekesin ólip-talyp 6-8 sentnerden áreń oraltqan. Túsim az bolǵan soń tabysy da shamaly. Áıteýir, birdi birge quraýdyń amaly. Osy arada sharýashylyq basshysy memleket tarapynan kórsetilgen qamqorlyqqa rızashylyǵyn bildiredi.

– Ár jyl saıyn árqıly agrotehnı­kalyq sharalarǵa sýbsıdııa bólinip otyr, – deıdi Ábilqaıyr Oshaqbaev, – je­ńil­detilgen baǵamen janar-jaǵar­maı alyp otyrmyz. Sonyń arqasynda kók­temgi jáne kúzgi dala jumystaryn ýaq­tyly atqaryp shyǵamyz. Qamqorlyq bol­ǵan soń onyń qaıtarymy da bolýy kerek. Endigi baǵyt osy arnada. 2009-2011 jyldary biz gektar berekesin 14 sentnerge jetkizdik. Keıbir alqaptarda odan da joǵary boldy.

О́tken jyly da táp-táýir ónim jınalypty. Gektar berekesi 11,5 sentnerden aınalǵan. О́ńirdiń ereksheligin aqyl tarazysyna salyp bezbendegen sharýashylyq basshylary bıdaıdyń «Aqmola-2» jáne «Omskaıa-36» suryptaryn egedi eken. О́z­derin tolyq qamtamasyz etip otyr. Astyq shyǵymdylyǵyn kórip, qyzyq­qan kórshi sharýashylyqtardyń da qajet­tilikterin óteıdi. 

Memleket qamqorlyǵy aıtsa aıt­qan­daı, qomaqty eken. Qamqorlyqtyń ar­qa­synda seriktestik sońǵy jyl­­dary 25 «Esil-740» jáne «Enıseı» astyq kombaındaryn satyp alǵan. Oǵan qosa, 18 ja­ńa úlgidegi egis keshenderinde. Aýylǵa Oshaq­baevtyń oralýynyń ar­qasynda seriktestik qurylyp, tútin­deri túzý ushýda. Qazir osy aýyldaǵy eń­bekke jaraıtyn turǵyndardyń 90 pa­­ıyzy seriktestikte jumys isteıdi. Tip­ti kórshiles Baýman aýylynan kelip ju­­mys istep júrgender de bar. Sońǵy jyl­dary jumysshylardyń jalaqy­syn úsh márte ósirgen. Eldi meken­degi zeı­net­kerler tegis mal azyǵymen qam­tamasyz etiledi. Árbir memlekettik merekede aýyldaǵy 125 ardager azdy-kópti syılyqqa ıe bolady. Seriktestik jergilikti bilim oshaǵynda oqýshylardy tegin tamaqtandyrady. Jergilikti naýbaıhanada narttaı qyzaryp pisken, dámi til úıiretin nan bar bolǵany – 35 teńge. 

Aýyldyń eń basty máselesi aýyz sý edi. Bul qıyndyq kópten beri sheshilmeı kelgen. Eldiń irgesiniń sógilý sebebi de osy aýyz sý bolatyn. Aǵaıyndy Oshaqbaevtar osydan bes jyl buryn aýyldyń ár úıine sý tartyp berdi. 

Elbasy eńbek dástúrin qalyptastyrý týraly talaı aıtty emes pe? Keıingi jyldary eńbek adamyna qurmet kórsetý sál azaıyp edi, jumysqa yntaly adamdardyń sany da kemip ketti. Negizinde, árkim óz eńbegine saı qurmet pen qoshemetke bólenýi kerek. Bul ár kún saıyn eńbek adamdarymen qoıan-qoltyq jumys istep júrgen seriktestik basshysynyń oıy. Seriktestikte qarapaıym eńbek adamyn qadirleı biledi. Olardyń qajýdy bilmes qaıratty eńbegi qalǵan jurtqa úlgi-ónege. Seriktestiktiń negizgi tiregi bolyp sanalatyn, jumys dese isher asyn jerge qoıatyn Rashıd Qashanov, Vladımır Brıtman, Aleksandr Dolgopolovtardyń jaqsy attary shyǵyp tur. Qazirgi kúni kóp jerde kezdese qoımaıtyn dáne­kerl­eýshi, óz isiniń has sheberi Elýbaı Ysqaqov­tyń esimi de qurmetpen atalady. Seriktestik qurylǵan kúnnen bas­tap eskini jamap, kóneni kórkeıtip kele jat­qan, on saýsaǵynan óner tamǵan Elý­baı­dyń eńbegi ortaq yrysqa ábden sińgen. 

Jurt qamyn jadynan shyǵarmaıtyn seriktestik basshysy aýyldyń áleýmet­tik-turmystyq jaǵdaıyna da kóńil bó­ledi. Taıaýda sý jańa monsha salyp ber­di. Mundaı monsha aýyl turmaq, aýdan ortalyqtarynda da joq. Qarqaradaı bolyp boı kótergen jańa dámhana paıdalanýǵa berilmekshi. Endi mádenıet úıin jutyndyryp jóndep, aýyl kóshesin qatty jamylǵymen qapta­saq deıdi basshylar. Sodan soń turǵyn úı salýǵa kóshpek. 

Byltyrǵy jańalyq – Qorjynkólde kartop ósti. Iá, oǵan tańyrqamańyz, ondaı da bolady eken. Qanshama shańyraq tútin tútetip otyrǵan eldi mekende qansha baptasańyz da kartop óspeıdi degen túsinik bolǵan. Bıyl Maqsat Tileýqabyluly tájirıbe jasap kórdi. Erte kóktemde bar beınetti ózimen birge jer betine ala shyǵatyn kartopty áldeneshe ret dárilep, topyraǵyn baptap, qulaǵynan tartyp shyǵarǵandaı boldy. Nátıjesinde táp-táýir ónim aldy. Al tórt túlik mal ósirý dál mundaı tańsyq emes. 

– Qazir 200 bastan astam qazaqtyń aqbas tuqymdy qara malyn baǵyp otyrmyz. Aldaǵy ýaqytta baǵymdaǵy maldy óz tóli esebinen kóbeıtetin bolamyz. Elbasy Nursultan Nazarbaev Joldaýynda elimizdiń agrarlyq sektoryn damytý týraly jaqsy aıtty. Kómek retinde 100 mıllıard teńge bólinbekshi. Meniń oıymsha kez kelgen qamqorlyqqa óz isińmen jaýap berý azamattyq bolyp esepteledi. Elbasynyń ózi bas bolyp el eńsesin kóterýge umtylyp jatqanda sonyń jýan ortasynda júrgen biz qalaı qanattanbaı tura alamyz. 

Qanattansa, osyndaı erler qanat­tansyn. Nesin aıtasyz, Oshaqbaev­tyń aýylǵa oralýy oshaq basyndaǵy ǵana emes, tutas eldi mekendegi ıgiliktiń ıindisi boldy. Aqmola oblysy, Egindikól aýdany