Gúlishan Nahbaeva, grossmeıster: Birden shabýylǵa kóshkendi unatamyn

– Qazaqstan chempıonysyz. Solaı bola tura jaqynda ótken álem chempıo­natynda nege birinshi taqtada synǵa túspedińiz?

– Bul suraqqa bapkerdiń jaýap bergeni durys.

– Onda suraqty basqasha qoıaıyn. Qyzdar quramasynyń bapkeri Arman Pashıkıannyń jumysyna kóńilińiz tola ma?

– Rasyn aıtsam, bapkerdiń jumysy kóńilimizden shyqpady. Pashıkıan chempıonat bastalardan bir kún buryn ǵana keldi. Komandamen tolyqqandy tanysyp úlgergen joq. Sondyqtan bolar, meni birinshi taqtadan ysyryp tastaǵany. Áıtpese baıraqty básekelerde kem degende 5-6 upaı alyp júrgen edim. 2012 jyly Ystanbulda ótken búkilálemdik Olımpıadada birinshi taqtada oınap, tórt dúrkin álem chempıony, birneshe dúrkin Olımpıada chempıony, birneshe dúrkin Gran-prı jeńimpazy Hoý Ifanmen teń túsip, jalpy 6,5 upaı jınaǵanmyn. Al 2013 jyly Astanada ótken álem chempıo­natynda Eýropa chempıony Valentına Gýnınany utyp, jalpy 5,5 upaı enshiledim.

– Keremet! Biraq Pashıkıan mun­daı sheshimdi quramanyń ózge de bap­ker­ler­imen aqyldasyp qabyldaǵan bo­lar?

– Keńesip sheshse, qýanar edim. Biraq olaı emes. Jarysta kimniń qaı taqtada oınaıtynyn komandanyń belgili bir múshesinen suraǵan jattyqtyrýshyny alǵash kórýim. Eger bas bapker qurama oıynshylarynyń deńgeıin jaqsy bilse, eshkimnen, onyń ústine qaramaǵyndaǵy shahmatshylardan aqyl suramas edi.

– Qurama múshesi bolý úshin Qa­zaq­stan chempıonatynda júldeger bolý mindetti me?

– Árıne ishki chempıonattyń nátı­je­sine qarap halyqaralyq jarystarda kim­­niń qaı nómirde oınaıtyny anyq­ta­lady.

– Olaı bolsa, Bıbisara Asaýbaeva Qazaqstan chempıonatyna qatyspaı-aq jahandyq jarysta el namysyn qorǵady. Bul qalaı?

– Bıbisara – talantty jastardyń biri. Oǵan talas joq. Alaıda, qurama múshe­ligine birden qabyldanǵanyna tań­ǵalǵanymyz ras. Sońǵy álem chempıo­natynda jambyldyq Mádına Dáýlet­baeva synǵa túsý kerek edi. Biraq onyń ornyna Bıbisara keldi. Mádınanyń oınamaǵany qurama múshelerine jaısyz áser etti.

– Shahmatta «aıaqtan shalý» bolyp tu­ratyn sııaqty ǵoı. Ondaıdy óz ba­syńyzdan ótkerdińiz be?

– 2013 jyly álem chempıonatynda toǵyz oıynnan 5,5 upaı jınadym. Sońǵy týrǵa deıin men birinshi taqtada jekeleı medal úshin ekinshi orynda turǵan edim. Toǵyzynshy partııaǵa qatyspasam, kúmis júlde sózsiz meniki edi. Alaıda, bapkerler oınaýymdy qaıta-qaıta talap etti. О́kinishke qaraı, grýzııalyq Nana Dzagnıdzege ese jiberip, qolda turǵan kúmis medaldan aıyrylyp qaldym. Sáıkesinshe, tórtinshi orynǵa syrǵydym. 8 oıynnan 5 upaı jınaǵan ýkraınalyq Ekaterına Lagno 2-oryndy, dál osy kórsetkishti qaıtalaǵan Eýropa chempıony Valentına Gýnına 3-oryndy ıelendi.

– Bapkerler muny ádeıi jasady dep oılaısyz ba?

– Toǵyz márte qatarynan saıysqa salý – aqylǵa qonbaıtyn dúnıe. О́zge eldiń shahmatshylary jeti partııadan keıin sońǵy eki týrǵa qatyspaı-aq júlde alyp jatty. Al men toǵyz ret sharshy taqtaǵa otyrdym. Úzdiksiz toǵyz partııa oınaý psıhologııalyq turǵydan qıynǵa soǵady.

Týra sondaı jaǵdaı eki jyldan ke­ıin Qytaıda ótken álem chempıonatynda da qaıtalandy. Sol kezde ekinshi orynda turǵan meni bapkerler sońǵy týrda taqtaǵa otyrǵyzyp, júldesiz qaldyrdy. Keıinnen anama Pavel Kosýr «eger de barlyǵy meniń qolymda bolsa, Gúlishandy toǵyzynshy oıynǵa shyǵarmaı, júldeger eter edim...» degen eken. Bul jerde basqa bireýlerdiń aralasqany anyq. Áıtpese álem chempıony ataǵy qolda turǵan edi. О́zgeler aralaspaǵanda, álemniń kúmis júldegeri atanǵan bolar edim.

– Osy suhbattan keıin aıaqtan shalýshylar tipti kóbeıip ketedi dep oılamaısyz ba?

– Maqsatym – bireýge kúıe jaǵý emes. Suhbattyń basynda ózińiz búkpesiz áńgime bolsyn degen soń, bar shyndyqty aıtyp otyrmyn.

– Negizgi qarsylasyńyz kimder?

– Búginde 20-35 jas aralyǵyndaǵy úzdik atanyp júrgen shahmatshylardyń barlyǵy meniń qarsylasym. Olarmen kez kelgen týrnırde kezdesip qalýym múmkin.

– Neshe bapkerińiz bar?

– Bapkerim Iýrıı Iаkovıch pen Murtas Qajǵalıev. Al 2008 jyly halyqaralyq sport sheberi atanǵanǵa deıin Shymkentte Grıgorıı Kımnen tálim aldym. Grıgorıı Borısovıch – óte bilikti maman. «Alar asýyń áli alda, sen endi myqtylarmen jumys isteýiń kerek» dep aqylyn aıtyp shyǵaryp salǵannan soń, Qazaqstan quramasynyń múshesi, grossmeıster Murtas Qajǵalıevten aqyly túrde tálim alýdy bastadym. Aptasyna 2-3 ret skaıppen, keıde bapker ózi Shymkentke kelip úıretip júr. Murtas Muratulynyń grossmeıster, odan keıin erler arasynda halyqaralyq dárejedegi sport sheberi atanýyma kóp kómegi tıdi.

– Este qalǵan erekshe partııańyz týraly aıtyp berseńiz?

– Qyzyqqa toly partııalar kóp. So­nyń biri 2012 jyly Ystanbulda ótken ko­mandalyq Olımpıadada álem­niń tórt dúrkin chempıony, birneshe dúr­kin Olım­pıada chempıony, Gran-prı je­ńimpazy qytaılyq Hoý Ifanǵa qarsy qaramen oınap, teń túskenim áli esimde. Ekeý­miz birinshi taqtada synǵa tústik. Onyń qurǵan taktıkasy myqty boldy. Soǵan qaramastan teń túsip, zalda otyr­ǵandardyń jıyrma mınýttaı tik turyp qo­shemet kórsetkenin umyta qoıǵan joq­pyn. Sebebi erler shahmatyna ótkenge deıin Hoý Ifandy eshkim toqtata almaǵan-dy.

– Qatelespesem, sol kezde halyq­ara­lyq dárejedegi grossmeıster atan­dyńyz ǵoı?

– Negizi grossmeıster ataný úshin iri úsh halyqaralyq jarysta joǵary nátı­je kórsetýiń kerek. Men alǵashqysyn Lon­donda ótken halyqaralyq týrnırde (2011 jyl, 1-oryn), ekinshisin «Tashkent Oren» (2012 j.) týrnırinde, al úshinshisin joǵa­ryda aıtqan Ystanbulda ótken Olım­pıadada tıesili upaıymdy alǵannan keıin tolyqqandy grossmeıster atandym.

– Grossmeıster ataǵy sizge ne berdi?

– Shahmattyń jańa álemine jol ashyldy desem artyq aıtqanym emes. Odan bó­lek, gazet-jýrnaldarda esimim jarııala­nyp, úlken týrnırlerge shaqyrtý túse bas­tady. Siz sekildi suhbat alýshylar kóbeıdi. Aqyly túrde tálim alǵysy keletinderdiń qatary artty.

– Aq pen qara taqtanyń aıyr­ma­shy­lyǵy nede?

– Qaranyń aty qara ǵoı. Ekinshi nó­mir­men oınaǵan eshkimge de unamaıdy. Alaıda, myqty bolsań, qara taqtada otyryp jeńiske jetesiń. Mysaly, Qazaqstan chempıonatynda tórt ret aqpen, 5 ret qaramen synǵa tústim. Qazaqstan reıtıngisinde 2, 3 jáne 4-orynda turǵan myqty degen qyzdarmen qara taqtada oınadym. 9 partııadan 8 upaı jınap, birinshi oryn aldym.

– Qytaı qyzy Hoý Ifannyń she­ber­­ligine tánti bolyp otyrsyz. Al siz óz qar­­­sylasyńyzdy qandaı tásilmen tán­ti ete alasyz?

– Maǵan shabýylǵa birden kóship, qar­sylasymnyń mysyn basqan unaıdy. Kóp jaǵdaıda mundaı aıla-tásilim júzege asyp jatady.

– Shabýyldaımyn dep «qaqpanǵa» túsip qalmaısyz ba?

– Únemi qorǵanysta júrip jaqsy nátıje kórsetý qıyn. Qarapaıym ómirde de solaı emes pe?! Sondyqtan birden sha­býylǵa kóshken durys. Ol úshin birneshe júristi aldyn ala oılastyrǵan jón.

– Neshe júriske deıin jospar qu­ra­syz?

– Ár kezde árqalaı. Keıde 10-12 júristi aldyn ala oılastyramyn. Onyń ári qaraı taǵy jalǵasy bolady. Ekinshi ne úshinshi júristen keıin-aq qarsyla­sym­nyń qurǵan aılasy belgili bolyp qalady. Soǵan qaraı josparym da ózgere beredi.

– Sizdiń partııalaryńyz neshe jú­ris­pen aıaqtalady?

– Kóbine 40-50 júris. Keıde 20 jú­risten keıin jeńiske jetemin. 150 júriske deıin sozylatyn partııalar da bolady.

– Uzaqqa sozylǵan partııalar kó­bine kimniń paıdasyna sheshiledi?

– Jeńilisim kóp bolsa grossmeıster atanbas edim ǵoı. Biraq teń nátıjeni qanaǵat tutpaı, jeńilip qalǵan kezderim de bolǵan. Ondaı kezde jylap alamyn.

– Kóp jylaısyz ba?

– Sońǵy kezde jylap júrgen joqpyn (kúlip). Sebebi turmysqa shyqqaly beri ómirde shahmattan da mańyzdy dúnıeler bar ekenin túsindim. Otbasym birinshi oryn­da. Jubaıym Asqar men qyzym Tomı­rıs bárinen qymbat. Olar maǵan ár­daıym demeý.

– Aıtyńyzshy, Asqar ekeýińiz úıde shahmat oınap turasyzdar ma?

– Onyń shahmattan múldem habary joq. Keıde qatarynan eki ret jeńilip, qatelikterim úshin ýaıymdap jatqan kezde Asqar demeý bolady. Degenmen, onyń shahmatty túsinbegeni de jaqsy sııaqty.

– Nege?

– Belgııalyq grossmeısterler otbasyn tanımyn. Erli-zaıypty ekeýi 16 jyl birge turdy. Jylyna jıyrma shaqty jarysqa qatysyp, biraz jetistikke de qol jetkizdi. Áıtkenmen qazir ekeýi ajyrasyp ketken. Áıelinen sebebin suraǵanymda, bir-birinen sharshaǵanyn aıtady. Úıde de, túzde de bir taqyrypta sóz bolady deıdi. Al bizde kerisinshe. Týrnırden keıin Asqar kóńilimdi únemi basqa jaqqa aýdaryp otyrady. Ol menimen birge úsh-tórt týrnırge bardy. Qytaıda ótken kezekti jarysta jergilikti shahmatshymen saıysqa tústim. Jeńip turǵan jerimnen teń túsip, kóńilim qulazyp syrtqa shyqsam, Asqar «ne degen sumdyq, bir partııany alty saǵat oınaı ma? Tez kıin, qalany aralaımyz», dep bulqan-talqan boldy. Iаǵnı, joldasym uzaqqa sozylatyn osyndaı saıystan soń, oıymdy basqa jaqqa jyldam aýdaryp, ýaıymǵa berilmeýime jaǵdaı jasaıdy.

– Sizge shahmattyń qaı túri unaıdy?

– Klassıkalyq túri. Sebebi onda oı­lanýǵa, taktıkany durys qurýǵa múmkindik kóbirek. Ár oıynshyǵa toqsan mınýt jáne qyryq júristen keıin taǵy otyz mınýt beriledi. Ári qaraı ár júriske taǵy otyz sekýnd qosylyp otyrady. Sonda bir oıyn shamamen alty saǵatqa sozylady.

– Kimdi úlgi tutasyz?

– Áıelder arasynda da, erler arasynda da sýpergrossmeıster atanǵan Iýdıt Polgardy erekshe atasam bolady. Vengr qyzy kezinde Karpov, Kasparov, Karlsen syndy álem chempıondaryna mat qoıǵan jalǵyz áıel.

– Shahmattan bólek hobbıińiz bar ma?

– Aptasyna eki-úsh ret basseınge baryp turamyn, keıde muz saraıyna baryp konkımen syrǵanaýdy unatamyn. Mindetti túrde tańerteń úsh-tórt shaqyrym júgiremin.

– Shahmatpen jan baǵýǵa bola ma?

– Árıne. Qazir men qaladan, federasııa­dan, mınıstrlikten stıpendııa alyp otyrmyn. Álem chempıonatyna qatysqanyń úshin 5 myń AQSh dollaryn tóleıdi. Ke­lesi kezeńge ótseń, 7 myńǵa ulǵaıady. Ári qa­raı retimen kóbeıe beredi. Al eger de Anand, Karlsen sekildi álem chempıony bol­sańyz, onda 1,5-2 mln dollarǵa ıe bolasyz. Barlyǵyn qosqanda myqty degen grossmeıster jylyna 2 mln AQSh dollaryn tabady.

– Grossmeısterlerdiń osynsha qo­maq­ty qarjy tabatynyn bilmeıdi eken­min. Elimizde izderińizdi basyp kele jat­qan talantty jastar bar ma?

– Shynymdy aıtsam, bir-eki jylda or­nymyzdy basatyn qyzdardy kórip tur­ǵan joqpyn. Jastardyń arasynan tek Bı­bisara Asaýbaevanyń shoqtyǵy bıik. Odan úlken shahmatshy shyǵady dep oılaımyn.

– Shahmat álemine qalaı keldińiz?

– Meni shahmatqa 6 jasymda anam alyp kelgen. Ol kisi jas kezinde ózi de shahmatpen áýestengen. Biraq Ońtústik Qazaqstannyń Tólebı aýdanyna qarasty Uıymshyl aýyly men Shymkent arasy alys bolǵandyqtan, kásibı túrde shahmatpen shuǵyldana almapty. Sol sebepti ózine arman bolǵan shahmatqa bizdi baýlı bastady. Baýyrlarymnyń arasynan maǵan ǵana anamnyń armanyn oryndaý buıyrypty. Alǵashynda Qazaqstan qalalaryn aralap júrgenime máz bolýshy edim. Keıinnen shetel asyp, el namysyn qorǵaǵannan keıin shahmatqa degen qyzyǵýshylyǵym eselenip, ómirimniń ajyramas bóligine aınaldy.

– Sonda alǵashynda bıik belesterdi baǵyndyryp, grossmeıster bolamyn degen arman bolmady degińiz kele me?

– Túsinesiz be, alǵashynda anam meni bilimdi, aqyldy, esepke júırik bolsyn dep shahmat seksııasyna aparǵan. Qyzy grossmeıster atanyp, álemdik arenada eliniń namysyn qorǵaıdy dep oılamaǵan. Mende de bolashaqta osyndaı jetistikke jetemin degen oı bolǵan emes. 14 jasymda Qazaqstan chempıonatynda kúmis júldeger atanyp, qurama múshesi bolǵannan keıin ǵana shahmat janyma jaqyn ekenin túsindim.

– Shahmat Olımpıada baǵdar­la­ma­syna enbegeni belgili. Sol sebepti óse kele atalǵan sport túrine degen qy­zyǵýshylyq azaıǵan joq pa?

– Shahmat – logıkalyq oılaý qabi­le­tińdi, kúsh-jigerińdi arttyratyn sport túri. Kishkentaıynan shahmatpen shuǵyldanǵan balanyń oılaý qabileti júırik, ómirge degen kózqarasy, baǵyt-baǵdary múldem basqasha bolady. Sharshy taqtadaǵy shaıqas ólispeı berispeıtin ómir úshin kúres sekildi. Jeńiske jetip jatsań, seniń armanyń birtindep bolsa da oryndalyp jatyr degen sóz. Sondyqtan bolashaqqa jol silteıtin shahmatqa degen suranys eshqashan azaımaıdy dep oılaımyn.

– Jylyna neshe týrnırge qaty­sasyz?

– Shamamen 8-10.

– Shahmatqa kúnine qansha ýaqy­tyńyzdy bólesiz?

– Eger jarys aldynda bolsa, onda kúnine tórt-bes saǵat jattyǵamyn, al bylaıǵy kúnde eki-úsh saǵat daıyndalsam da jetkilikti.

– Shahmat mektebińiz bar ekeninen habardarmyz. Jylyna 8-10 týrnırge baratyn Nahbaevaǵa óz mektebin qatar alyp júrý qıynǵa soqpaı ma?

– Mektebimde birneshe bilikti maman jumys isteıdi. Ara-arasynda ózim de baryp sheberlik sabaǵyn ótkizemin. Barlyǵyn úıretý múmkin emes. Degenmen, qolym qalt etkende mekteptegi talantty, Qazaqstan chempıonatynda júlde alyp júrgen balalarmen partııa oınap, keńes berip otyramyn.

– Josparyńyzben bólis­seńiz?

– 21 sáýirde Qazaqstan chempıonatyna qatyssam dep otyrmyn. Sodan keıin kishkene demalys alamyn. Sebebi ekinshi sábıimniń dúnıege kelýin kútip júrmin. Men úshin dál qazir eń bastysy da – sábıimdi aman-esen qolyma alý. Qalǵanyn sodan keıin josparlaı beremiz.

Gúlishan Saıfýllınqyzy Nahbaeva – 1991 jyly Shymkent qalasynda dúnıege kelgen. Qazaq qyzdary arasynan shyqqan tuńǵysh grossmeıster (2012 jyl). Qazaqstannyń alty dúrkin chempıony. Jasóspirimder arasynda Azııanyń eki dúrkin jeńimpazy (16 jáne 18 jas). Azııanyń kúmis júldegeri (20 jasqa deıin). Áıelder arasynda Azııa chempıonatynyń kúmis júldegeri. Erler arasynda halyqaralyq dárejedegi sport sheberi atanǵan tuńǵysh qazaq qyzy (2013 jyl).

Áńgimelesken Almas MANAP,

    «Egemen Qazaqstan»