Elbasy 2019 jyldy Jastar jyly dep jarııalap, jastardy eńbek naryǵyna saı mamandyq tańdap, sapaly bilim alýyna, jumysqa ornalasýyna, baspanaly bolýyna baılanysty naqty tapsyrmalar berdi. Olardyń bári jastardyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa, ómir sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Jastar jylyn ótkizý jónindegi Jol kartasy boıynsha 80-nen astam is-shara ótkizýge 130 mlrd teńgege jýyq qarjy bólingen. Jumyssyzdyqty azaıtý maqsatynda «Jas maman», «Jas kəsipker» baǵdarlamalaryn júzege asyrý qarastyrylyp, 100 qajetti mamandyq boıynsha mamandardy daıyndaý josparlanýda. Jastar jylynda jastardy turǵyn úımen, jumyspen qamtamasyz etý, bilimdi, volonterlikti, ǵylymı granttardy damytý, jastardyń əleýmettik belsendiligin arttyrý jəne jas otbasylardy qoldaýǵa basymdyq beriledi. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sheńberinde jas kəsipkerlerge qosymsha granttar bólý, «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy boıynsha aýyldyq eldi mekenderge jumys isteýge kelgen mamandarǵa birjolǵy jərdemaqy mólsherin 100 aılyq eseptik kórsetkishke deıin ulǵaıtý jəne memlekettik qoldaý sharalary kórsetiletin mamandyqtardyń tizimin keńeıtý jəne basqa da tyń jobalar iske asyrylady. Nur-Sultan, Almaty jəne Shymkent qalalarynda jumys istep júrgen jastar úshin jyl saıyn keminde 1 myń pəterlik jalǵa beriletin úı salynady. Jastardyń problemalaryna nazar aýdarý bir jylmen ǵana shektelip qalmaıdy. Zańnamaǵa ózgerister engizý, bıýdjetten qarajat bólý, ınfraqurylymdy damytý máseleleri sheshilýi kerek. Bıyldan bastaý alǵan jastardy jumyspen, baspanamen qamtý, bilim berý, ómirge beıimdeý, jastar kəsipkerligin damytý, jas ǵalymdardy qoldaý sharalary keıingi jyldary da jalǵasa berýi tıis.
Elimizde jastar sany 4,3 mln nemese halqymyzdyń 23,8%-yn quraıdy.
Al qazirgi tańdaǵy Qazaqstan jastarynyń qalyptasýy elimizde júrgizilgen saıası-ekonomıkalyq reformalar kezeńine týra keldi. Elimizdegi tarıhı ózgerister jastarǵa óz taǵdyryn ózderiniń sheshýine, jas Qazaqstan memleketiniń irgetasyn qalap, ony órkendetýge óz úlesterin qosyp, ózderin kórsetýge múmkindik berdi. Búgin ár jas qazaqstandyqtyń aldynda «men myna jańa qoǵamnan óz ornymdy taptym ba?», Uly Abaı aıtqandaı, «bir kirpish bolyp qalandym ba?» degen zańdy suraq tur. Jastardy tárbıeleýde qoǵamnyń bar kúsh-jigeri jas urpaqty otansúıgishtikke, ımandylyqqa, adamgershilikke tárbıeleýge baǵyttalýy kerek. Tárbıeli de bilimdi, sanaly da mádenıetti urpaq – memlekettiń berik tiregi. Sondyqtan halqymyz urpaq tárbıesine erekshe mán bergen. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń», «Qyzǵa qyryq úıden tyıym» dep beker aıtpaǵan. Memleket tarapynan bilimdi, daryndy, ónerli jastardy tárbıeleý úshin jyl saıyn qyrýar qarajat ta bólinip keledi. Alaıda jastar saıasaty, jastarmen jumys isteý aıtarlyqtaı dárejede emes. Elimizdegi jastardyń belsendiligi negizinen saıası naýqandar kezinde ǵana (saılaýaldy úgit-nasıhat, flesh-mob, partııanyń forýmdary jáne t.b.) kórinis tabady. Al jastar arasynda problemalar jetkilikti. Atap aıtsaq, olardyń arasyndaǵy sýısıd boıynsha Qazaqstan álemdegi aldyńǵy 10 eldiń qatarynda. Jastardyń ajyrasý faktisi boıynsha da biz osy «úzdik» ondyqtamyz. Mektep jasynda júkti bolyp qalatyn qyzdarymyzdyń sany jyldan-jylǵa ósip keledi. Jastar arasyndaǵy qylmys statıstıkasy da órship tur.Árıne, jastar uıymdary bul problemalardy ózderi ǵana sheshe almaıtyny anyq. Bul máselelermen búkil qoǵam bolyp birigip kúresýimiz kerek. Al jastar uıymdary bolsa, jastar men bılik arasyndaǵy «altyn kópirdiń» rólin atqarýy tıis. Endi osy uıymdar óz mindetterin tolyq atqaryp otyr ma? Jastar uıymdary jumystarynyń sapasy qandaı? Jasyratyny joq, sońǵy ýaqytta jastar uıymdary uranshyl, naýqanshyl bolyp barady. О́zderi kótergen bastamany tııanaqty oryndaýdyń ornyna, ony urandatyp, naýqanshyldyqqa aınaldyryp jiberý jıi kezdesedi. Sońynda sol urandatyp bastaǵan jumystarynyń nátıjesiz aıaqtalǵanyn ózderi de sezbeı qalady. О́ıtkeni ekinshi bir ıdeıa kóterilip, bári sonyń artynan taǵy da urandatyp ketedi. Jastarǵa kelip-keter paıdasy shamaly osyndaı is-sharalar jylda qaıtalanyp jatady. Mundaı nátıejesiz, paıdasy az jumysty kórip otyrǵan jastardyń belsendiligi tómendeıdi, nemquraılylyqqa salynady. Jastar uıymynyń jumysyn jandandyrý úshin bul uıymdardy, ózderiniń arasynan shyqqan naǵyz ıntellektýal lıderler basqarýlary kerek. Eger jastar uıymdarynyń basshylary ashyq básekelestik – saılaý jaǵdaıyna kelmeı, tamyr-tanystyqtyń qoldaýymen taǵaıyndalsa, ol qalaı lıder bolady? Sondyqtan merıtokratııa, ádiletti saılaý prınsıpteri áýeli osy jastar saıasaty salasynda engizilýi tıis. Árıne, jastar uıymdary túk istemeı otyr dep aıtý úlken qatelik. Jastar arasyndaǵy ózekti problemalardy sheshýdi jastar uıymdarynyń moınyna artyp qoıý da durys emes. Balanyń tárbıesine eń aldymen ata-ana jaýap beredi. Munan keıin mektep. Ári qaraı ıdeologııamen aınalysatyn memlekettik organdar bar. Mine, osy taraptar birlese jumys istegende ǵana qoǵamdaǵy keleńsizdikterdiń aldyn alýǵa bolady.
«El bolamyn deseń besigińdi túze» degen uly Muhtar Áýezov. Bul danalyq búgin de óziniń ózektiligin joıǵan joq. Sonymen birge qazirgi zamanda «El bolamyn deseń ekranyńdy túze» degen uran kerek sııaqty. Sebebi búgingi ekran – osy zamannyń besik jyry. Nege deseńiz, kún saıyn árqaısymyzdyń tili shyǵa bastaǵan sábılerimizden bastap júz myńdaǵan adam teledıdar aldynda otyr. Olar atys-shabysqa, zorlyq-zombylyqqa toly qantógis fılmderdi kórip tárbıelenýde. Urpaq tárbıeleýdegi kógildir ekrannyń qýatyn, kúshin, buqaralyǵyn jastarymyzdyń sanasyn táýelsiz eldiń azattyq rýhynda, rýhanı adamgershilikke, ımandylyqqa, patrıottyq sezimge tárbıeleýge tolyǵymen paıdalana bilýimiz kerek. Osy oraıda jastardyń kókeıkesti máselelerin zerttep, taldap, olardy adamgershilikke, otansúıgishtikke, ımandylyqqa, qazaqstandyq patrıotızmge tárbıeleıtin respýblıkalyq, memlekettik telearna, gazet-jýrnaldar kerek. Jastar tárbıesinen qarjyny aıamaǵan jón.
Jastardy tolǵandyryp júrgen másele kóp. Olar jumyssyzdyq, baspana, bilim alý, salamatty ómir súrý, t.b. Árıne, naryqtyq ekonomıka kezinde árbir adam óziniń keleshegin, óziniń jaǵdaıyn ózi jasaýǵa árekettenýi qajet. Degenmen, memlekettiń qatysýynsyz jastar problemasyn sheshý qıyn. Búginde, jastar saıasatynyń negizgi máselesi – olardy jumyspen qamtý. Máselen, jyl saıyn elimizde orta mektepti 120-130 myń jas bitiredi. Qazirgi ýaqytta shamamen 300 myńǵa tarta adam nemese jastardyń 9%-y bilim berý jáne eńbek qyzmetine tartylmaǵan. Al 2018 jyly elimizge shetelderden 59,8 myń shetel azamaty kelip jumys istegen. Sonyń 57%-y óz elimizden-aq tabylatyn jumyskerler. Elbasy Joldaýynda aıtylǵandaı, bizde jumyssyzdyq emes, jumyskerler joq. Respýblıkada kásibı jumysshynyń 2 mamanyna 10-12 joǵary bilimdi maman daıarlanady. Al ekonomıkamyz qosymsha 100 myń kásibı jumysshyny qajet etedi.
Elbasynyń Jastar jylyna baılanysty tapsyrmasynda aıtylǵandaı, elimizde «Jas kásipker» baǵdarlamasy arqyly jyl saıyn 100 myń jumyssyz jasqa kásibı-tehnıkalyq bilim berip, jumysqa ornalastyryp, shaǵyn bıznespen aınalysamyn deýshilerine arzan, uzaq merzimdi shaǵyn nesıe berý máselesin sheshý kerek». Bul baǵytta «Damý» qory men «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» aksıonerlik qoǵamynan jastarǵa arnalǵan arnaıy arzan, qoljetimdi nesıeler kvotasyn qarastyrǵan jón. Jumys berýshiler jastardy jumysqa qabyldaýda eńbek ótili barlaryn tańdaıdy. Bul máseleni ujymda tálimgerlik mektebi tájirıbesin engizý arqyly jastardy jumysqa beıimdep, tárbıeleıtin tálimger mamandarǵa memleket esebinen qosymsha aqy tóleý arqyly sheshýge bolady.
Eń qıyn da qajetti máselelerdiń biri – baspana máselesi. Jastar úılengen soń baspana bolmasa, qaıda barady. Otbasy berik bolsa, memleket te berik, myqty bolady. Al otbasynyń beriktigi, tatý-tátti ómir súrýi baspanaǵa baılanysty. Jastardyń baspanasynyń sheshilýi elimizdegi demografııa máselesine de tikeleı yqpal etedi. Jastar jylyna baılanysty eńbek etip júrgen jastardy baspanamen qamtamasyz etý úshin Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qalalarynda jyl saıyn 1000-nan kem emes páter beriletin boldy. Bul – óte durys sheshim. Sonymen birge «7-20-25» baǵdarlamasyn jastarǵa beıimdep, onyń bastapqy jarnasynyń kólemin túsirý jastar úshin qolaıly bolar edi. Al qala men aýyl jastaryna jeke turǵyn úı salý úshin 0,10 ga jer telimi men arzandatylǵan nesıe berý baspanamen qamtýdy tez sheshýge yqpal eter edi. Sondyqtan Úkimet jastardyń baspana máselesin sheshý joldarynyń tıimdi mehanızmin naryq jaǵdaıymen úılestire otyryp usynýy kerek.Jastar problemasyn, jastar tárbıesin bir basqarmanyń, bir vedomstvonyń, bir mınıstrliktiń máselesi retinde qaraýǵa bolmaıdy. Jastar saıasatyna qatysty birneshe vedomstvo men mınıstrlik bar. Olar jumys josparlaryn ortalyqtan bastap, oblys, qala, aýdan, aýylǵa deıin kelisip, birlesip úılestirip otyrýlary kerek. Ishki saıasat, otbasy, balalar jáne jastar isteri, bilim basqarmalary, taǵy basqa osy salaǵa qatysy bar mekemeler ózara birigip sheshetin máselelerdi naqty anyqtap alýy qajet. О́kinishtisi, qazir bizde nátıjesi naqty ólshenbeıtin, eshkim jaýap bermeıtin sharalar kóp. Máselen, Túrkistan oblysynyń Otbasy, balalar jáne jastar isteri jónindegi basqarmasynyń 2018 jylǵy shyǵystary 613 mln teńge eken. Odan bólek, Ishki saıasat basqarmasynyń bıýdjetinde de mıllıondaǵan qarjy túrli tárbıe berý, nasıhattaý sharalaryna josparlanǵan. Nátıje qandaı? Ony eshkim aıta almaıdy. О́ıtkeni, bizde jumsalǵan aqshanyń nátıjesin ólsheý tájirıbesi joq. Meniń oıymsha, jastar saıasatyna, jastar problemasyn sheshýge degen kózqarasty túbegeıli qaıta qarap, ózgertý qajet. Árbir teńgeniń nátıjesi naqty ólshenetin ındıkatorlarǵa negizdelgen bolýy shart. Jyl boıy ár is-sharanyń nátıjesine baqylaý júrgizilip, tıisti adamdardyń jaýapkershiligi suralyp otyrýy kerek. Jaqsy nátıjege jetkenderdi marapattap, qarjyny tıimsiz jumsaǵandarǵa tıisti sharalar qarastyrylýy kerek. «Memlekettik jastar saıasaty týraly» Zańnyń oryndalý barysyna tereń taldaý jasap, búgingi kúnniń talabyn eskerip, zańdy jetildire túsýimiz qajet. Bizge zaman talabyna saı, siltemeleri az, tikeleı jumys isteıtin zań kerek. Sonymen birge jastar saıasatymen aınalysatyn mınıstrlikter men vedomstvolar jáne barlyq deńgeıdegi ákimdikter men máslıhattar óz quzyrlary sheńberinde jastar problemalarymen tııanaqty túrde aınalysýlary qajet. Qala, aýdan, aýyldarda balalar men jasóspirimderge arnalǵan áleýmettik qurylymdar, aýla klýby, sport alańdary men stadıondar, klýbtar men mádenıet úıleriniń jumystaryn jandandyrýymyz kerek.
Qoryta aıtqanda, biz óz elin súıetin, qorǵaıtyn, salt-dástúrin qurmettep, túp-tamyryn, tarıhyn, ádebıeti men mádenıetin, tilin tereń biletin, onymen maqtanatyn, ózge eldiń azamattarymen básekege barynsha qabiletti, tereń bilimdi, mádenıetti, densaýlyǵy myqty, ózin ózi syılata biletin jastardy tárbıeleýimiz kerek.
Qýanysh AITAHANOV,
qoǵam qaıratkeri