BIRDE...
«Bolashaqqa qarasańshy»
Kórnekti bir jazýshynyń jańa jınaǵy jaryq kóretin bolyp Nurǵoja Jubanov sýretke túsirip jatypty. Álgi jazýshy oryndyǵynda otyra almaı:
– Ana buryshqa qaraıyn ba? – dep buryla beripti. Sonda Rahymjan Otarbaev: – Aǵa, buryshqa qaraǵansha, bolashaqqa qarasańshy, – depti.
«Sheraǵańnyń ózi biledi»
Astanaǵa kóship kelgen Rahymjan Sherhan aǵasymen esikpe-esik turypty. Sheraǵańnyń jubaıy áıgili aqyn-kompozıtor Kenen Ázirbaevtyń qyzy Aqbilek. Bir kún keshke qaraı gúl kótergen bir jigit jetip kep, esik aldynda turǵan Rahymjanǵa:
– Aǵa, Sheraǵańnyń úıindegi jeńgeıdiń aty kim edi? – dep surapty. Kúnde kórip júrgen jeńgesiniń aty qapelimde aýzyna túspegen Rahymjan:
– Aqtamaq, jo-joq, Aqqoltyq, jo-joq, Aqbaqaı, apyr-aı, á, áıteýir jeńgemizdiń bir jeri aq, anyǵyn Sheraǵańnyń ózi biledi, – dep qutylypty.
Jaıyq pen Qaıyq
Astanaǵa jumysqa aýysyp kelgen Raqymjannyń úı-ishi Atyraýda, ózi biraz ýaqyt jalǵyz júrse kerek. Imanǵalı Tasmaǵambetov kezigip qap:
– Hal qalaı? – dese:
– Bir butym Jaıyqta, bir butym qaıyqta. Hal jaqsy, – depti ázilge shaptyryp.
Kórgen BILGENOV
Nur-Sultan
О́zim!
Uly Abaıdy sabatqan,
«Tóbetterge» talatqan,
О́zim!
Arystardy aıdatqan,
Jaısańdardy jaıratqan,
О́zim!
Bilip turyp bilmeıtin,
Kúlip turyp kúndeıtin,
О́zim!
Barynsha baqqumar,
О́mirlik taqqumar,
О́zim!
Maqtanshaq, ataqqumar da,
Jasqanshaq, shataqqumar da,
О́zim!
Osylaımyn ózim,
Osyǵan jetti kózim.
Osylaı baıydym
Alǵashqy apaq-sapaqta,
Alańdamaı ataqqa,
Barynsha alý úshin,
Basyp qalý úshin,
Basym ketpeı aýyp,
Talaýdyń tásilin taýyp,
Qyrýar dúnıeni qarmap aldym.
Bastysyn uldaryma dep,
Basqasyn urpaǵyma dep,
Alasapyranda qarpyp aldym.
Qazirgi kezde shúkir,
Kóziń tımesin, túkir!
Bári-bári barshylyq,
Túbimen joq tarshylyq.
Degenmen,
Kerek ashyǵyp azbaý,
Áli maǵan azdaý.
Áli kóp keregim,
Keıin esep beremin.
Qazybek ÁShIRBEKULY
Qyzylorda
Aıta saldym...
Joǵaryǵa beriletin aqpar – ótiriktiń syǵyndysy.
* * *
Jaǵympaz – qýlyǵyn sezdirmeıtin, qarapaıym jurtty kózge ilmeıtin, ala-qula ádebi, ózine-ózi ǵana ádemi pende.
* * *
Bıliktegi kreslo – mansapqordyń tún saıyn túsine kiretin eles.
* * *
Aqsha – baıdyń kóńilin tabatyn, kedeıdiń mıyn shaǵatyn qaǵaz.
* * *
Qaryz – moınyńa minip alatyn, ishken-jegenińdi syǵyp alatyn súlik.
* * *
Moda – qyz-kelinshekterdi mánimen emes, sánimen sheshindiretin epti.
* * *
Zań – arnasyn jıi ózgertip aǵatyn ózen.
* * *
Keden – aqsha sanap otyrýǵa arnalǵan beket.
* * *
Klıp – ónerpazdyń qımyl-qozǵalysyn órnekteıtin kıno.
* * *
Ádebı syn – uzaq jylǵa uıqyǵa ketken dáý.
* * *
Jabaıy saýda – qaqpaqsyz qazan.
Júnis QOQYShULY
Almaty oblysy
QUDALYQTYŃ QUNY
Esiktiń aldynda taýdaı bop úıilip bir máshıne kómir jatyr. Qysqa túsirgem. О́zi de ýdaı eken, tonnasy 15 myńnan 5 tonna aldym. Kirgizilmeı jatqanyna bir apta boldy. Balalar bet-betimen ketken. Kókbet áıel kómir kirgizbek túgili ózimdi úıge ázer kirgizedi. О́tkende kirgizip qoıatyn edim, qaladan jiberilgen balalardyń eski-qusqysyn kıip alyp kirise bergende ysyldap-pysyldap Áshen keldi. Áshen keldi degenshe problema keldi deı ber. Anadaıdan saı-súıegińdi syrqyratyp, oıbaılap keledi ol.
– Oıbaı, qyz qashty!
– Qandaı qyz qashty?
– Borashtyń qyzy!
– E, baqytty bolsyn!
– Sonyń baqyty saǵan qarap tur... Kórshi aýylǵa qashypty. Atasy jazýshy eken, soǵan sen barmasań, bittik. О́ziń nahaldaýsyń, sóziń maqaldaý, oqta-tekte qylysh sýyrǵandaı sýyryp salyp, qýyryp salyp qoıatynyń bar. Sýyratyn keziń keldi, baýyrym, barasyń!
– Kómirdi kirgizýim kerek, bara almaımyn.
– Barasyń! О́mir týraly áńgime bop jatqanda kómir týraly sózińdi qoı. Aǵaıynnyń abyroıy kerek. Kómir qashpaıdy eshqaıda, qyz qashady. Davaı, kıin.
Kıinetin ne bar, qudalyqqa, jınalysqa, qonaqqa kıip baratyndardy ústime ildim de myj-myj galstýkti moıynǵa baıladym. Túıilgen jeriniń kiri múıizdenip ketken. Aýylǵa jaraıdy. Asyǵyp júrip maqal kitaptaryma qıǵashtata kózimdi salyp, qyzǵa qatysty biraz maqaldy eske túsirip aldym.
Jazýshy quda qatty eken, dastarhanǵa tastaǵan nandary da, qurttary da qap-qatty. Tisimiz synyp qala jazdady. Tórt-bes «Ásem-aıdy» ishe-ishe ish kepti. Osylaı tolyp otyryp bastadym sózdi.
– «Qyzdy tanys alady, tanys almasa qonys alady» – degen, qyzymyzdy alypsyzdar. Árıne, «Qyz – jat jurttyq», biraq jat jurttyq eken dep qarap otyra almaımyz. Izdep keldik! Qýyp keldik. «Qalyńsyz qyz bolsa da kádesiz qyz bolmaıdy» – degen. Kádesine de, balanyń ákesine de kóńilimiz tolmaı otyr. «Qyz bergenniń nazy bar», aıtatynymyz kóp, – dep saldym da baıaǵynyń batyrlary sııaqty qoramsaqqa qol saldym. Asty-ústime tústi. «Jazýshyń» sózinen, jazýshynyń áıeli ózinen jańylysyp, jambastaı qulady.
Qaıttyq. Bir-bir paket ustatqan. Shala arshylǵan kartoptyń qýyrdaǵyna tuzdy aıamaı salǵan eken, bylaı shyǵa qataladyq. Samopal araqtyń da kúshi jyǵylǵan, onyń da shóli áketip barady. Ol az deseńiz, jaldap barǵan «Gazeldiń» dóńgelegi jaryldy. Shopyr «túnde MAI bolmaıdy» dep samopaldan urttaǵan eken. Tańǵa jýyq dóńgelekti rettep, qaıta jolǵa shyqtyq.
Úıge kelisimen áıel paketti aqtardy. «Ne kıgizdi?» – dedi shala-pula uıqysyn asha almaı. «Bylǵary kúrteshe» dedim men de «Ramstordan» qaıtqandaı. «Atańnyń basy, qytaıdyń dermantıni» – dedi áıelim qorjyndy ashar-ashpastan. Ol biledi. Aptasyna bazarǵa eki-úsh baryp keledi. Tanıdy. Kúrtesheniń ıisi úıden balkonǵa, balkonnan aýlaǵa, aýladan aýdanǵa tarap ketti. Balam sirińke ákep jandyryp kórip edi, kúrtesheniń jartysy jıdip tústi. Meniń de betim kúrteshemen birge kúıdi. «Qaıran sózderim-aı, endi qudalyqqa barmaspyn», – dedim bala-shaǵama, áıelime ant berip.
Kómirdi kirgizýge kirise bergen kezim edi. Atyń óshkir Áshen keledi óńmeńdep. Ol tegin kelmeıdi. Ol – qudalyqtyń poshtashysy, qazirgi tilmen aıtqanda tirideı SMS. Taǵy kimniń qyzy ketti? Kúregimdi kómirdiń qalyń ortasyna salyp jatqam. Shań burq etti. Kóz bitelip, qulaq tundy. Kúńgir-kúńgir Áshenniń áńgimesi.
Qysqasy, klastasymyz Qabyldyń qyzy ketipti. Ákimniń balasyna. Birese aqyn, birese ákim. О́ltiretin boldy. Qudaǵı bıshi eken. Bıshi qudalardy jaqsy kóredi. «Qudalyqtyń quramynda bıshi bolsyn» depti. Ákimniń sózi bir buıryq bolsa, qatynnyń sózi eki buıryqqa para-par. О́ıtkeni, qazir halyqty ákim bıleıdi, ákimdi qatyn bıleıdi. Shala-sharpy jýynyp, moıyndaǵy, qulaqtaǵy, muryndaǵy kómirdi ketirip, amalsyz jolǵa shyqtyq. Áıeldiń jibergisi joq edi, ákimdi estigen soń ekpini basylyp qaldy. Basqa jaqty qaıdam, bizdiń jaqta ákim dese «ólip» túsemiz.
Bıdiń túbin túsirem, talaı óksheden aıyrylǵam. «Tabanyń temirden jaralǵan» deıdi bylaıǵy jurt. Jaralsa jaralǵan shyǵar. О́zbekshesin de, ózgeshesin de, uıǵyrshasyn da, pyshaq tistep, qorazdanatyn aıǵyrshasyn da qoımadym. Qudashalardyń murnynan qan aǵyp, qudaǵı ortaǵa qulap tústi. Jaman qaıtpadyq. О́tkende «Gazelden» aýzymyz kúıgen, ákimniń toıyna baramyz dep Qabyl qaladan «Toıota» aldyrǵan. «Toıotada» kiná joq. Aýyldyń balalary tóbelesip júrip, máshınemizdiń búkil shamyn syndyrypty. Syǵyraıyp, toqtap-toqtap, túnimen júrdik. Tań ata keldik. Áıel uıyqtamaı otyr eken. Kele paketke jarmasty. Aqtaryp qalǵanda paketten bala-shaǵanyń kástómi men kóılegi shyqty. Úshinshi klastaǵy balama keledi eken. Kımeı qoıdy. «Aýylǵa berińder, qytaıskıı» dedi. Úshinshi klastyń balasy da biledi. Áıelim «Jarymaǵan, ákim bolǵanyńa...» – dep kúshenip baryp toqtady. «Krannyń» burandasyn ýaqtysynda japty. «Budan bylaı qudalyqqa barmaısyń», – dep kesip aıtty.
Bıden taban isip, qara sanym álsirep qapty. Eki kún jattym. Qys jaqyndap qaldy. Úshinshi kúni bilek sybanyp, meniń qudalyq saparymnyń aqyryn kútip jatqan kómirge qaharlana kiristim. Jaman emes, birazyn ishke laqtyryp úlgerdim. Áshen kele jatyr. Ol ásheıin kele jatqan joq. Sybolysh jatpaıdy eken. Ne kómir túsirmeıdi. Teris qarap tirligimdi isteı berdim. Qysqasy, men barmasam bolmaıtyn qudalyq. Bul qudalyqqa ishetin adam kerek eken. Onyń ákesin tanytam. Qamshy saldyrmaımyn, tamshy qaldyrmaımyn. Bıdi ókshemen bılesek, araqty bóshkemen kóterem. Qulamaımyn. Qudalardyń búkil ishkishi qolyma sý quıa almaı, aýzyma araq tamyza almaı, armanda ketkenin dúıim el kórdi, aýyl estidi. Tańdanyp, tamsanyp qala berdi, qaıtesiń. Jolda dóńgelek jaryldy ma, radıator sý jiberdi me bilmeımin, áıteýir aıly túnde dalada teńselip turǵanym esimde, sosyn esikti kep urǵanym esimde.
Bul saparda etegi salaqulash, jaǵasy kir-kir Brejnevtiń tusyndaǵy plash kıip qaıttym. «Endi qudalyqqa barsam, atymdy aýystyram», – dedim. Atyń aýyspaq túgili, qatyn aýysyp ketse de aǵaıyndaryń qaraı ma? Kómirdiń jartysyna kep qalǵanda baıaǵy Áshen, baıaǵy áıeldiń urysy. Taǵy jolǵa shyqtyq. Bul joly tóbelesetin adam kerek eken. Qudalardyń aýyly sondaı bop shyqty. Tóbelestiń chempıony bolǵanbyz. Kýá izdeýdiń qajeti joq, bettegi bes tyrtyqty sana da «báleden mashaıyq qashypty» – dep typ-tynysh otyra ber. Kóılekti kóterip, shalbardy sheshsem, aıqysh-uıqysh tyrtyqtardyń kórmesine kózińiz súrinip, artynan júregińizdiń aınýy ábden yqtımal.
Toıdyń orta tusynda qym-qýyt tóbeles bastaldy. Qudalardy izdep kep, túgendep alyp urady eken. Qara belbeýin de, sary belbeýin de, qyzyl belbeýin de, uzyn belbeýin de uzynynan túsirip, ózderiniń belbeýlerine ózderin qylqyndyryp, qyryp saldym. Kósheniń bir buryshyna shóp jınaǵandaı jınap qoıdym. Budan bylaı ol aýyldyń toıynda tóbeles bolmaıtyn shyǵar. «Brıýs Lı quda» atanyp qaıttym. Tek, ózimniń betimnen altynshy tyrtyqtyń túren salǵany bolmasa, qalǵany túgel. Kıitti teksergen áıeldiń qabaǵyna jáne qar jaýdy. Qorjyn qomaqty bolǵanǵa áýelde qýanǵan. Sóıtsek, onymyz talaı qudalyqty atqarǵan, jaryqtyq Hrýshevtiń kózin kórgen kónetoz palto eken. Murajaıǵa laıyq. Onyń ishine men sekildi jáne bir quda syıyp ketedi. Ekeýara bir palto bermedi me eken dep alǵashqyda qaýiptendik. Artynan mingesken izdeýshisi bolmaǵan soń áıel burqyldap-burqyldap, keıin kerek bolady-aý deıtin qoımaǵa tyǵyp qoıdy. Aqyrǵy qudalyq osy palto dep sheshtik...
Áne, Áshen kele jatyr. Kómektesýge kele jatqan joq, qudaı biledi, taǵy qudalyq. «Barmaımyn», – dedim úzildi-kesildi. Qoıa ma, bul joly bir úıden bireý emes, tyrysyp otyrǵan áıelimdi de qosty. Basynda ıyq bermep edi, ózin qosqannan keıin aldyma túsip berdi. Meniń osy sapardaǵy mindetime ishý de, sóıleý de, bıleý de, tipti tóbelesý de kirmedi. Shirenýim kerek boldy. Basqa basqa, al shirenýdi óltirem ǵoı. Talaı oryndyqtyń arqalyǵyn syndyryp, talaı dıvandy shalqasynan túsirip qaıtqam. Shirendim. Shirengende sumdyq shirendim. Qudalar quraq ushyp kep aýzyma sháı quıǵansha ılikpedim. Tek, áıelim azdap basyn ızegen soń shirenýimniń satysyn bir baspaldaqqa tómen túsirip, sháıdi ózim ishetin halge jettim. Shirene-shirene qudalyqtan da oraldyq. Úıge kirer-kirmes qorjyndy aqtardyq. Túımesi ázer jetetin kástóm kıgizipti. Bir shirengende túımeleri pytyrlap túsip qalady. Shalbarynyń balaǵynan tobyǵym jylt-jylt etedi. Áıelimniń kıgenin aıtsam... qoıshy aıtpaımyn, ony kıgizgen qudalardan yńǵaısyz. Ol da úndemedi. Men de úndegem joq.
Bárin qoıdyq, alǵashqy qar da tústi. Kómir kirgizip jatyrmyn. Oqta-tekte áıelim de kómektesip qoıady. Kózimniń astymen Áshen keletin jolǵa qarap qoıamyn, ázirge tynysh!
Tolymbek ÁLIMBEKULY
Almaty
KО́RShI-QOLAŃ KÚŃKILI
Kórshilerdiń áńgimesinen:
– Sen maǵan aqshamdy qashan qaıtarasyń?
– Jelmamyr aıynda qaıtaryp beremin.
– Ondaı aı joq qoı.
– Men de sony aıtyp turmyn...
***
– Sizdiń kórshińiz neden qaıtys boldy?
– Masa shaqqan...
– Qoıyńyz, odan adam ólýshi me edi.
– Sodan dárigerler bir dári ekken...
***
– Osy sen úıińdegi taraqan, tyshqan, qońyzdardan qalaı qutyldyń?
– Ol ońaı... Tek shulyǵyńdy jýmaı burysh-buryshqa tastaı berseń bolǵany.
***
Kórshi kelinshekter áńgimesinen:
– Sen biraz aryqtap júdep ketkenbisiń?
– Kúıeýim kózime shóp salyp... soǵan ýaıymdaıym dep...
– Búıtip júdep-jadaǵansha ajyrasyp ketpeımisiń?!
– Ázir erterek, taǵy bir bes kılogram aryqtaýym kerek...