Beısenbi, 2 mamyr 2013 2:01
Uly Muhtar Áýezovtiń «Túrkistan osylaı týǵan» dep atalatyn ocherkter sıklyn bireý bilse, bireý bilmes. Qazaq ádebıetindegi tyń týraly tandaýly shyǵarmalardyń birinen sanalatyn osy dúnıesinde kemeńger jazýshy Jambyl oblysyna qarasty Sarysý aýdanyndaǵy Túrkistan aýylynyń jańa tynys-tirshiligi týraly keńinen tolǵanǵan.
Beısenbi, 2 mamyr 2013 2:01
Uly Muhtar Áýezovtiń «Túrkistan osylaı týǵan» dep atalatyn ocherkter sıklyn bireý bilse, bireý bilmes. Qazaq ádebıetindegi tyń týraly tandaýly shyǵarmalardyń birinen sanalatyn osy dúnıesinde kemeńger jazýshy Jambyl oblysyna qarasty Sarysý aýdanyndaǵy Túrkistan aýylynyń jańa tynys-tirshiligi týraly keńinen tolǵanǵan.
Bizdiń keıipkerimiz Latıf Aıdarov sol dara tulǵanyń tabany tıgen aýylda dúnıege kelgen. Búginde ony kúrdterdiń Qazaq elindegi jan-jaǵyna japyraq jaıyp, jaıqala ósken máýeli bir daraǵy desek te bolady. Keńestik saıasattyń pármenimen Túrkistan keńshary «tyń ólkesi» sanatyna qosylyp, ony ıgerý týraly uran kóterilgende qazaqtarmen birge kóptegen orystar, nemister, kúrdter de ún qosqan. Sondyqtan bolar, shalǵaıdaǵy qalyń qazaq qonys tepken aýyldyń tórinen orys orta mektebi shańyraq kóterdi. Keıin zaman talabyna saı odan da úlken, tipti, sport zalyna deıin bar jańa mekteptiń ǵımaraty salyndy. Búginde «Qazaqstan kúrdteri «Barbang» assosıasııasynyń oblystyq fılıalynyń tóraǵasy, «LL» óndiristik-saýda kesheni» JShS-nyń dırektory Latıf Ámzeuly Aıdarov sol mektepte orys tilinde bilim aldy. Qal-qaderinshe nemis, fransýz, aǵylshyn tilderin úırendi.
Tarıhqa kóz júgirtsek, kúrd etnosy qazaq jerine keńestik qatań rejimniń tusynda, stalındik jazalaý men qýǵyn-súrgin kezinde kezeń-kezeńmen, birinshi ret 1937 jyly, ekinshi ret 1939 jyly «jer aýdaryldy». Ol kezde Latıftiń ákesi Ámze bar bolǵany 15 jasta edi. Ákesiniń týǵan jeri búginde tarıhta Taýly Qarabaq degen atpen belgili. Sodan 1939 jyly ekinshi etappen kelgen kúrdterdiń birazyn Almaty oblysyna, endi birazyn Jambyl oblysynyń Shý aýdanyna, endi bir bóligin Talas aýdanyndaǵy «Qarataý» keńsharyna, Qasqabulaq eldi mekenine, Sarysý aýdanyndaǵy «Túrkistan» keńshary men onyń bólimshesi Býdenovka aýylyna bólip-bólip ornalastyrady. Qazir Latıftiń kindik qany tamǵan shaǵyn ǵana Býdenovka aýyly Arystandy dep atalady.
Latıftiń ákesi kúrd uly bolsa, anasy orys qyzy Anastasııa Lobastova 1941-1945 jyldary qan-qasap soǵysqa qatysyp, nemis fashısterine qarsy erlikpen shaıqasqan jaýyngerlerdi dáriger retinde emdeýge atsalysqan aq jeleńdi abzal jan edi. Mamandyǵy dáriger bolǵan soń, sol kezdegi saıasattyń nusqaýymen alystaǵy aýyldardyń birine qyzmetke jiberilgen bolatyn. Mine, osy jerde Anastasııa Latıftiń ákesi Ámzemen tanysyp, turmys qurdy. Olardyń otbasynda birinen keıin biri 5 náreste ómirge keledi. Iаǵnı, Latıftiń ózinen úlken eki ápkesi jáne ózinen kishi bir inisi men bir qaryndasy bar. Kúrdter qazaq jerindegi Qarataý syndy taýly óńirge kelgende, alǵashqyda óz jerine kelgendeı sezimde bolypty. Keıin taýly óńirdegi qazaqtarmen týys bolyp ketkenderi sonsha, sol aýyldaǵy kúrd – qazaq tilin, al qazaq – kúrd tilin jaqsy meńgerip alǵan.
Kúrdter qazaqtarǵa din jaǵynan da jaqyn. Olardyń kóptegen bóligi súnnıtter qaýymyna jatady. Búginde álemdegi jalpy sany 40 mıllıonǵa jetetin kúrdter óziniń tamyryn tereńge, qulashyn keńge jaıǵan deýge bolady. Olardyń deni negizinen Iran, Túrkııa, Sırııa jáne Irak elderinde turady. Eýropa elderinde de kóptegen kúrdter ómir súrip jatyr. Sondaı-aq, Qazaqstandaǵy kúrdter de ózderin eldegi baqytty, tatý-tátti ómir súrip jatqan basqa etnostarmen terezesin teń sanaıdy.
Jambyl óńiriniń ózinde 20 myńnan astam kúrd ómir súrip, jemisti eńbek etýde. Ul-qyzdary Qazaq elindegi joǵary oqý oryndarynda bilim alýda. Belgili sportshylary da barshylyq. Olar álem, Eýropa chempıondary. Bilimdi, zııaly tulǵalary da kóp. Belgili ǵalym, akademık Nádir Nádirov, mysaly, bizdiń keıipkerimiz dúnıege kelgen Býdennovka aýylynda kindik qany tamǵan azamat. Biraq ol kisiniń otbasy kezinde Qarataýǵa, odan Ońtústik Qazaqstan oblysyna, keıin Almatyǵa qonys aýdarǵan.
Latıf Ámzeulynyń otbasylyq albomynda tarıh qasiretin qaz-qalpynda kóz aldyńa ákeletin bir sýret bar. Onda Qazaqstanǵa «jer aýyp» kelgen kúrd halqynyń ókilderin poıyzdan túsirip jatqan kez beınelengen. Mine, tarıhı derekti aına-qatesiz kórsetetin sol sýrette búginde Qazaqstandaǵy «Barbang» kúrd assosıasııasynyń qurmetti prezıdenti, akademık Nádir Nádirov bes jasar bala beınesinde balshyq pen laı sýdy keship kele jatyr.
– Munyń bárin nege aıtyp otyrmyn? – deıdi Latıf Ámzeuly. – О́ıtkeni, Qazaqstandaǵy kúrd etnosynyń búgingi shat-shadyman turmysy, ǵylym men bilimdegi jetistigi, bıznestegi tabystary, bári-bári qazaq degen keń júrekti halyqtyń ózge ulttar men ulystarǵa degen dostyq seziminiń arqasy. Men álemde qazaqtardaı dostarǵa qushaǵy ashyq halyq joq dep bilemin. Qarańyz, 130-ǵa jýyq ulttar men ulystardyń ómirin, eńbegin, baqytyn qamtamasyz etip otyr. Maǵan «Qazaq tilin bilesiń be?» degen suraqty kóp qoıady. Dál osy suraqty maǵan Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly da qoıdy. «Árıne, bilemin, óıtkeni Qazaqstan meniń týǵan elim ǵoı» dep jaýap berem men. Mine, osy jaýaptan keıin kez kelgen qazaqpen áńgimem jarasyp júre beredi. Men búginde Kúrdistandy meniń otanym dep aıta almaımyn. Meniń otanym – Qazaqstan, meniń Otanym – ózim ómirge kelgen Arystandy, Túrkistan aýyldary deımin. Basqa otan mende joq. Al qazaq tili men úshin týǵan tilimdeı bolyp ketti. Barlyq qazaqtar men úshin quda. О́ıtkeni, súıikti qyzym qazaq jigitine turmysqa shyqty.
Qazaqstandaǵy ulttar men ulystardyń arasynda ejelden-aq bir-birine degen bir atanyń balasyndaı erekshe bir qurmet qalyptasqan. Mysaly, kúrdter qazaq halqynyń ánin aıtyp, bıin bılep, kúıin tartýǵa qumar. Taraz qalasynda Hamza degen ataqty dombyrashymyz bar. Ol búginde qalalyq aýrýhanada dáriger. Sol kúrd aǵaıynymyz dombyrany kez kelgen qazaqtan kem oınamaıdy. Mine, osynyń bárin Qazaq elindegi qazirgi tatýlyqtyń, aýyzbirshiliktiń, dostyqtyń kórinisi dep bilemin. Bizdiń kúrd aǵaıyndar ylǵı: «Bizdi basqa emes, qazaqtaı darqan eldiń jerine kelýimizge járdem bergen Alla Taǵalanyń súıispenshiligine myń da bir rahmet», dep táýbesin aıtyp, duǵasyn oqyp otyrady…
Latıftiń sóziniń shyndyǵyna anasy týraly aıtqan kezde kózim anyq jete tústi. О́ıtkeni, onyń anasy orystyń sonaý ný ormany arasynan qazaq dalasynyń bir qııan túkpirine alǵash ret kelgen kezde oǵan qazaq Jumaǵul Aqatovtyń otbasy pana bolypty. Iаǵnı, sol úıdiń otanasy ana ornyna ana bolsa, otaǵasy áke ornyna áke bolǵan. Al ózi sol úıdegi Jumaǵul aqsaqaldyń súıikti qyzdarynyń birine aınalyp ketken. Tipti, aýyl turǵyndary Anastasııany «Jumaǵuldyń qyzy» dep ataıtyn bolǵan. Latıf bolsa, Jumaǵuldy búginde týǵan naǵashy atasyndaı saǵyna eske alsa, onyń urpaqtaryn týǵan naǵashy baýyrlaryndaı jaqsy kóredi. Al Latıftiń áıeli Lıýdmıla Shletgaýer bolsa, nemis qyzy. Endeshe, osy bir máýeli de mamyrajaı otbasyn dostyqtyń altyn uıasy dep qalaısha maqtan tutpasqa!
Qazaqtarda «О́zi jaqsy kisige bir kisilik oryn bar» degen maqal bar. Latıf týǵan aýylyndaǵy orta mektepti úzdik bitirgennen keıin Shymkenttegi hımııa-tehnologııa ınstıtýtyn támamdaıdy. Sodan beri ne qyzmetten, ne laýazymnan kende qalǵan tusy joq. Bilimi men biligine qaraı ylǵı jaýapty qyzmetterde istedi. Bıznesti de alǵashqylardyń biri bolyp bastady. Sóıtip júrip, iri jobalarǵa qol jetkizdi. Búginde onyń jıhaz jasaýmen aınalysatyn úlken fabrıkasy, dýmanhanalar kesheni, saltanatty jıyndardy aýa sharlarymen bezendiretin kompanııasy bar. «Sharmen bezendirý» bıznesin keıbireýler mensinbeıdi, biraq bul elimizdegi óte sırek kásip bolǵandyqtan, tabysy da mol ekenin umytpaý kerek. Latıftiń kompanııasy, sondaı-aq, qurylys jumystarymen de aınalysady. Eger Qazaqstanda osynyń bárin jasaýǵa múmkindik berilmegen bolsa, Latıftiń aıtqanynyń bárin ótirik deýge bolar edi. «Atameken odaǵy» Ulttyq ekonomıkalyq palatasynyń oblystyq fılıalyn basqara júrip, Qazaqstanda bıznesti damytýǵa barlyq múmkindikter bar ekenine Latıftiń óziniń de kózi anyq jetken.
– Mysaly, «Bıznestiń jol kartasy – 2020» baǵdarlamasyn alyńyz. Osy baǵdarlama boıynsha 14 paıyzben nesıe alsań, úkimet onyń 7 paıyzyn ózi tóleıdi. Sonda bul bıznesmenge 7 paıyzben nesıe berilip otyr degen sóz emes pe. Mysaly, men 12, 5 paıyzben nesıe alyp, úkimet onyń 7 paıyzyn «kesip» tastap edi, qazir 5 paıyz ǵana tólep otyrmyn. Mundaı qamqorlyqty basqa elderden izdep taba almaısyń. Bul –Elbasynyń kásipkerlerge degen úlken qamqorlyǵy. Mundaı qoldaý Reseıde de bar, biraq dál bizdikindeı emes. Elbasynyń shaǵyn jáne orta bıznesti tekserý jumystaryna árdaıym moratorıı jarııalap otyrýy da naǵyz janashyrlyq. Eldiń turmysyn jaqsartý, bıznesti damytý úshin jasalǵan mundaı qamqorlyqqa rahmetten basqa ne aıtýǵa bolady, – deıdi Latıf.
Latıf bıznespen sonaý 1988 jyldan beri aınalysyp keledi. Eń qıyn kezderdi basynan ótkerdi. Ol kezde adamdardyń bári birdeı «bıznes» degen sózdi áli túsine qoımaǵan. Al qazir she? Qazir bári túsinikti, bári bar, bárine múmkindik jasalǵan.
Kúrd tilindegi «Barbang» sózi qazaq tilinde «Shyǵys» degen maǵynany bildiredi. Oblystaǵy «Barbang» etnomádenı birlestigi eldegi dostyqty nasıhattaýda óte úlken jumystar atqaryp otyr. Olar osy óńirdegi barlyq kúrd azamattaryn pasporttaýdy aıaqtap qaldy. Onda «Kim qansha jasta?», «Kim qansha til biledi?» degennen bastap, kúrd etnosyna qatysty barlyq derekter qamtylǵan. Mine, osy derekter boıynsha oblystaǵy kúrdterdiń 90 paıyzy qazaq tilinde erkin sóıleıtini belgili bolǵan. Kúrd etnomádenı birlestigi Tashkentten, Túrkistannan, Almatydan qonaqtar shaqyryp, Taraz qalasynda úlken saltanatty jıyn ótkizdi. Oǵan kúrd halqynyń eń tanymal ánshisi, Shyǵys pen Batysqa, tipti, Amerıkaǵa da konserttik baǵdarlamalarmen shyǵyp júrgen Shvan Parvar atty aty ańyzǵa aınalǵan azamatynyń ózi keldi. Bir konserti kem degende 50 myń AQSh dollary turatyn osy ánshi «Sizdi Jambyl oblysyndaǵy 20 myń kúrd ystyq yqylaspen shaqyryp otyr» degendi estip, tegin konsert qoıyp berip ketti. Bir tańǵalarlyǵy, Shvan Parvar uly aqyndar Abaıdy, Pýshkındi, Lermontovty, dana jazýshylar Tolstoı men Aıtmatovty kúrd tilinde jatqa oqıdy eken. «Soǵys jáne beıbitshilikti» túgelge jýyq jatqa aıt deseńiz jatqa aıtýǵa bar. Sonymen birge, ol aǵylshyn, nemis, fransýz tilderin de erkin meńgergen. Qazaqstanǵa da, qazaq halqyna da rahmetin aıtyp, tarıhı qaladaǵy Qarahan, Aısha bıbi, Babadja hatýn, ejelgi Qalı Júnis monshasy sııaqty tarıhı oryndardy aralap, rıza boldy.
«Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» dep atalatyn Joldaýda «Jańa qazaqstandyq patrıotızm – bizdiń kópultty jáne kópkonfessııaly qoǵamymyz tabysynyń negizi» degen bólim bar. Sonda «Qazaqstan patrıotızminiń irgetasy – barlyq azamattardyń teń quqylyǵy jáne olardyń Otan namysy aldyndaǵy jalpy jaýapkershiligi» dep jazylǵan. Jańa qazaqstandyq patrıotızm degen ne? Bul saýalǵa Elbasynyń: «Bolashaqqa degen senim bolmasa, tolyqqandy memleket qurýǵa bolmaıdy. Memleket pen azamattyń maqsattary barlyq baǵyttar boıynsha sáıkes kelýi ómirlik turǵydan mańyzdy. Memlekettiń basty mindeti de osy. Azamattar memleketke bolashaq bar bolsa, damý úshin, jeke jáne kásibı turǵydan ósý úshin múmkindikter bolsa ǵana senim artady. Memleket jáne halyq muny sezinip, birlesip jumys isteýge tıis. О́z boıymyzda jáne balalarymyzdyń boıynda jańa qazaqstandyq patrıotızmdi tárbıeleýimiz kerek. Bul eń aldymen elge jáne onyń ıgilikterine degen maqtanysh sezimin uıalatady», degen sózimen jaýap beremiz.
Biz mundaı jańa qazaqstandyq patrıottyq sezimdi Latıft Ámzeulynyń áńgimesinen de uqtyq. Ol jan-tánimen óziniń jańa qazaqstandyq patrıotızmdi qoldaıtyn, qurmetteıtin azamat ekenin kórsetti jáne kórsete de beredi. О́ıtkeni, bizdiń elimizdiń árbir azamaty ózin óz jeriniń qojasy retinde sezinýge tıis. Eger bireýge etnostyq belgisi boıynsha qysym jasalsa, onda búkil qazaqstandyqtarǵa qysym jasaldy dep esepteý kerek. Eshqandaı etnosqa eshqandaı artyqshylyq bolmaıdy jáne bolmaýǵa tıis, barlyǵynyń quqyqtary men mindetteri birdeı. Mine, osynyń bári «Qazaqstan-2050» Strategııasynda aıqyn jazylǵan.
Kósemáli SÁTTIBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».
Jambyl oblysy.
Sýretti túsirgen Erlan OMAROV.