Art ındýstrııany kim basqarady?
Maksım kartınalar satady. Onyń ákesi de kartına satýmen aınalysqan. Atasy da osy salada jumys istegen. Maksım bul ispen álem boıynsha aýqymdy deńgeıde shuǵyldanady. Jaqyn kúnderi ol Nıý-Iorkke eki sýretshini aparyp qaıtpaq. Olardyń jumystaryn maǵan da kórsetti. Sheberlerdiń jasy shamamen 80-ge taıap qalǵan. «Sýretshiler baqılyq bolǵanda jumystarynyń quny aspandap ketetin shyǵar», degen ázilime Maksım qysqa da nusqa bylaı dep jaýap berdi: «О́lgennen soń tanymal bolady degen bıznes-model eskirip qalǵan. Sýretshiler dúnıe salysymen eńbekteriniń quny kerisinshe arzandaıdy. Shyndyǵyna kelgende, bul salada alypsatarlyq júıe basymdyqqa ıe. Eger de sýretshi kásibı kolleksıonerlermen jumys istese, tipti mardymsyz týyndylaryn aýksıon, galereıalar arqyly jasandy saýdamen joǵary baǵada satýyna bolady». Bul – reseılik krıptoınvestor Mıhaıl Jýhovıskııdiń feısbýkte qaldyrǵan jazbasy. Osy mazmundaǵy pikirler áleýmettik jelide sap túzep tur. Ras, búgingi zamanaýı ónerdegi konıýnktýra baǵaly qaǵazdar nemese sıfrly valıýta naryǵyndaǵy ahýalǵa jeteǵabyl. Biraq ta mundaǵy ınvestısııalyq klımatty sýretshiler emes, tis qaqqan kolleksıonerler jasap júr. Másele mynada, áldebir satyp alýshy ıakı jalǵan kolleksıoner bir jumysqa aqshany mıllıondap tógedi. Álgi shyǵarma týraly qaýeset lezde taraıdy. Shym-shytyryq saýdaǵa kásibı mamandar da tartylyp, báske tigilgen jumysqa ınvestısııa quıylady. Demek, atalǵan eńbektiń baǵasy sharyqtaǵan saıyn qyzyǵýshylardyń da qatary arta bereri anyq.
Mine, osy tusta baı-baǵlandar quny joǵarynyń barlyǵyn qaldyrmaı birinshi bolyp ıemdenedi. Al budan tek alypsatardyń ǵana upaıy túgendeletin kórinedi. Nátıjesinde kartınanyń kapıtaly osylaısha qalyptasady. Meıli Salvador Dalı nemese Pablo Pıkassodan kem túspeseńiz de ol mańyzdy emes. Másele kórkem murańyzdy kim ıelenip, kim spekýlıasııalyq áreketter jasaıdy?! Gáptiń bári osynda jatsa kerek.
– Bul naryqta alypsatarlardyń bolýy – zańdy qubylys. Qalaı degenmen, olarsyz óner álemi báseńdep qalýy múmkin. Belgili deńgeıde alypsatarlar sýretshilerdi nasıhattap júr. Álbette keıbir áreketteri kóńil kónshitpeıdi. Olardyń quryǵyna túspeý úshin adamnyń estetıkalyq talǵamy jáne ıntellektýaldyq qabileti bıik bolýy qajet. О́nerden habarsyz bolǵan soń dáýlettilerdiń kolleksıonerlerge maldanyp qalǵan sátteri az kezdespeıdi. Sebebi bıznestiń qyr-syryn jaqsy biletin adam, ónerde túk túsinbeýi múmkin. Bul – qalypty jaǵdaı. Sondyqtan da art-dıllerlerge olardy kóndirý asa qıynǵa soqpaıdy. Alaıda aýqatty jandar da bul jaqsy bıznes ekenin túsinip, atalǵan baǵytqa qarjy quıa bastady. Jeke galereıalar ashyp, kórmeler uıymdastyrýdy qolǵa aldy, – deıdi Reseıdiń Sankt-Peterbýrg shaharynda eńbek etip júrgen qandasymyz, jas músinshi Meıram Baımuqanov.
Eń baı sýretshi
Áıtse de art-ındýstrııada óz atyn qalyptastyryp, ónerde sońǵy trendterdi engizgen tulǵalar da barshylyq. Olardyń qatarynan brıtandyq Demen Herst oıyp turyp oryn alǵan. Onyń bir ǵana «Qudaıdyń mahabbaty úshin» jumysy qoǵamda ájeptáýir rezonans týdyrdy jáne sýretshiniń qorjynyn 100 mln AQSh dollaryna toltyrǵan. Bul ázirge eń qymbat zamanaýı óner týyndysy. Adamnyń bassúıegi pishinindegi eksponat platınadan jasalyp, syrty túgeldeı 1106,18 karat bolatyn gaýhartaspen bezendirilipti. Uzyn sany 8 601 baǵaly tas jumsalǵan. Meıram Baımuqanov, Herstiń budan bólek jumystary da qoǵamnyń qyzý talqysyna túskenin aıtyp Contemporary art-taǵy (Zamanaýı ónerdegi) jalpaq jurtqa beımálim qyrlarymen bólisti.
– Demen Herst shyǵarmashylyǵynyń basty taqyryby – ólim. «Jan sanasyndaǵy ajaldyń fızıkalyq múmkinsizdigi» («The Impossibility of Death in the Mind of Someone Living») atty jumysyna qarasańyz, formalınge toltyrylǵan akvarıýmdegi akýlanyń beınesin kóresiz. Osy arqyly avtor qaýip pen ólimniń sımvolyn áspettegisi keldi. Atalǵan ınstallıasııa jaıly túrli áńgimeler taralǵan. Birde ınvestorǵa akvarıýmdegi akýlanyń beınesi unamaı, brıtandyq sheber ony basqasyna aýystyrýǵa bel býady. Biraq tapsyrys berýshi raıynan qaıtyp, jyrtqysh balyqty ornyna qaıtarýdy suraıdy. Sóıtip óli akýlanyń baǵasy eselene túsken desedi. Estýimshe, bul eńbekti Stıv Koen esimdi kolleksıoner 12 mln dollarǵa satyp alǵan, – deıdi ol.
Batystyq tabloıdtardyń dereginshe, Herst álemdegi eń baı sýretshilerdiń qataryna jatady. Onyń jeke qory 1 mlrd dollardan asady eken. Ol «Beautiful Inside My Head Forever» atty tolyq jınaǵyn Sotheby's aýksıonynda 198 mln dollarǵa satyp, jalǵyz ózi aýksıondaǵy rekordtyq kórsetkishke qol jetkizgen. Ulybrıtanııalyqtan basqa eń aýqatty sýretshilerdiń sanatyna Djef Kýns, Takası Mýrakamı, Djasper Djons syndy maıtalmandar kiredi. Jýyrda Nıý-Iorktegi Christie's aýksıonynda Kýnstyń «Qoıan» atty músini 91, 1 mln dollarǵa satylypty. Blýmberg agenttiginiń málimetinshe, qymbat eksponatqa AQSh-tyń qarjy mınıstri Stıven Mnýchınniń ákesi, kolleksıoner Robert Mnýchın ıe bolǵan.
Qazaq sýretshileri álemdik kóshke ilese ala ma?
Otandyq meınstrımge toqtalsaq, bizdegi art-ındýstrııanyń kúretamyryna endi ǵana qan júgirgendeı. Muny sarapshylar eldiń ekonomıkalyq ál-aýqatymen jáne mádenı ıntegrasııalyq úderistermen baılanystyrady. Ázirge qazaqstandyq avtorlardyń arasynan álemdik deńgeıdegi bedelge Almagúl Meńlibaeva ıe. Jańa medıa, atap aıtqanda foto ári vıdeoınstallıasııa baǵytynda jumys isteıtin onyń shyǵarmashylyǵy ásirese shet memleketterde joǵary baǵalanady. Qazaq sýretshisiniń «Kýrchatov 22» sekildi ekologııalyq taqyryptaǵy eńbekteri óner áleminde keń tanymal. Avtordyń bir kartınasy shamamen 100 myń dollarǵa deıin baǵalanady. Eýropaǵa qonys aýdarǵan otandasymyz birneshe bıennale, sol sekildi Berlın, Mılan, Parıj jáne London syndy qalalardaǵy aýqymdy kórmelerge jıi qatysyp keledi. Odan ózge Rashıd Nurekeev, Ashat Ahmedıarov, Sáýle Súleımenova, Moldaqul Narymbetov, Saıd Atabekov jáne Edýard Kazarıandaı óner ıeleri de bul salada tabysty eńbek etip júr. Qazaqstandyq sýretshilerdiń ishki naryqtaǵy kiris aınalymy 40-100 myń dollardyń aınalasynda. Deı turǵanmen, otandyq sheberlerdiń jumysyna syrttan qyzyǵýshylar kóp syńaıly. Sol sebepti budan artyq taýyp júrgen avtorlar da joq emes, deıdi sarapshylar.
– Qazaqstanda asa tanylmaǵan sýretshiler, keıde shet memleketterde jaqsy baǵalanady. Sol sııaqty basqa eldiń sýretshisi qazaq elinde ataqty bolýy múmkin. Bul sheberdiń qaı baǵytta jumys isteýine de baılanysty. Bizde kommersııalyq jáne sosıalıstik realızm baǵytynda aınalysatyn avtorlardyń eńbekteri keń satylymda. Al zamanaýı óner jóninde aıtsaq, bul óner salasy endi ǵana qanat jaıyp keledi. Jasyratyny joq, ony bizdiń qoǵam áli jete túsine bermeıdi. Jańa baǵyttyń laıyqty baǵalanbaýynyń sebebi osynda shyǵar. Tıisti dárejesin alý úshin halyqtyń mádenı saýatyn kóterý kerek. Osy rette ónertanýshylar kúsh salý kerek. Ár óner ıesi óz zamanynda abyroıǵa kenelýi tıis. Elimizde túrli janrdaǵy eńbekterdi saýdalaıtyn oryndar jetkiliksiz. Mysaly, Almatydaǵy «Esentaı moll» saýda-mádenı kesheni, sondaı-aq el astanasyndaǵy sáýlet ǵımarattaryn alyp qaraıyq. Kóbinese sheteldik maıtalmandardyń jumysyn baıqaısyz. Árıne qazaq qylqalam sheberleriniń, músinshileriniń de týyndylary qoıylǵan. Biraq ózge eldiń jańa baǵyttaǵy eńbekteri kóptep kezdesedi. Soǵan qaraǵanda biz oǵan muqtajbyz. Biz muny talqylap jatqanda ózge memlekettiń sýretshileri kórermenderimizdi jaýlap jatyr. Atalǵan isti sózsiz tezdetip qolǵa alǵanymyz jón bolady. Tutastaı aıtqanda, ónerge degen kózqarasty túbegeıli ózgertý – búgingi zamannyń talaby. О́ıtkeni óner – dáýirdiń bet beınesi, – deıdi Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi Shattyq Batan.
Kásibı kolleksııalardy jınaqtaıtyn uıymdardy aıtsaq, Qazaqstanda olardyń sany kóp emes. Elordadaǵy «Has Sanat», almatylyq «Ular», «Tengri Umai» jáne Ark syndy galereıalar atalǵan ındýstrııada kásipterin jolǵa qoıǵan. Desek te, bul kóshke ilesken kommersııalyq uıymdardyń da qatary jyl sanap artyp kele jatyr. Qalyń toptyń arasynda ásirese Aspan Gallery, TSE zamanaýı óner galereıasy, Art Future, Artmeken jáne Kazarian Art Center naryqtaǵy oryndaryna nyq jaıǵasqan. 2000 jyldardyń basynda resmı organdardyń kómegimen Uly dala sýretshileri álemdik keńistikti jaýlaýǵa tyrysyp kórdi. Christie's jáne Sotheby's aýksıon úılerinde 100-ge jýyq qazaqstandyqtyń shyǵarmalary qoıylǵanymen, odan aıtarlyqtaı nátıje bolmaǵan syńaıly. Degenmen, otandastarymyz jekelegen art-stýdııalar arqyly budan shyǵatyn amaldy tapqan sııaqty.
Jaqsylyq MURATQALI, «Egemen Qazaqstan»